महेश्वरागमनं तथा नीराजन-सत्कारवर्णनम् / The Arrival of Maheśvara and the Rite of Welcome (Nīrājana)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । अथ शंभुः प्रसन्नात्मा सदूतं स्वगणैस्सुरैः । सर्वैरन्यैर्गिरेर्द्धाम जगाम सकुतूहलम्

ब्रह्मा म्हणाले—त्यानंतर प्रसन्नचित्त शंभू दूतासह, आपल्या गणांसह, देवांसह व इतर सर्वांसह पवित्र कुतूहलाने पर्वताच्या धामाकडे गेले।

Verse 2

मेनापि स्त्रीगणैस्तैश्च हिमाचलवरप्रिया । तत उत्थाय स्वगृहा भ्यंतरं सा जगाम ह

हिमाचलश्रेष्ठाची प्रिय मेना देखील त्या स्त्रीसमूहांसह होती; मग ती उठून आपल्या घराच्या अंतर्भागात गेली।

Verse 3

नीराजनार्थं शम्भोश्च दीपपात्रकरा सती । सर्वर्षिस्त्रीगणैस्साकमगच्छद्द्वारमादरात्

शंभूचे नीराजन (आरती) करण्यासाठी, हातात दीपपात्र घेऊन सती, सर्व ऋषींच्या स्त्रीसमूहांसह आदराने द्वाराकडे गेली।

Verse 4

तत्रागतं महेशानं शंकरं गिरिजावरम् । ददर्श प्रीतितो मेना सेवितं सकलैस्सुरैः

तेथे मेनाने आनंदाने आलेले महेशान—शंकर, गिरिजेचे परम वर—पाहिले; ते सर्व देवांनी सेविलेले व सत्कृत होते।

Verse 5

चारुचंपकवर्णाभं ह्येकवक्त्रं त्रिलोचनम् । ईषद्धास्यप्रसन्नास्यं रत्नस्वर्णादिभूषितम्

तो चारु चंपकपुष्पासारखा वर्ण असलेला, एकमुखी व त्रिलोचन होता; मंद हास्याने त्याचे मुख प्रसन्न होते आणि रत्न-स्वर्णादि अलंकारांनी तो विभूषित होता।

Verse 6

मालतीमालया युक्तं सद्रत्नमुकुटोज्ज्वलम् । सत्कंठाभरणं चारुवलयांगदभूषितम्

तो मालतीच्या माळेने युक्त, उत्तम रत्नजडित मुकुटाने उजळलेला; गळ्यात श्रेष्ठ अलंकार धारण करणारा आणि सुंदर वलये व अंगदांनी भूषित होता।

Verse 7

वह्निशौचेनातुलेन त्वतिसूक्ष्मेण चारुणा । अमूल्यवस्त्रयुग्मेन विचित्रेणातिराजितम्

अग्निसमान अतुल शुचितेने, अत्यंत सूक्ष्म व सुंदर असे ते; अमूल्य व विचित्र वस्त्रांच्या जोडीने ते अत्यंत तेजस्वी दिसत होते।

Verse 8

चन्दनागरुकस्तूरीचारुकुंकुम भूषितम् । रत्नदर्पणहस्तं च कज्जलोज्ज्वललोचनम्

चंदन, अगरु, कस्तुरी व सुंदर कुंकवाने ते भूषित होते; हातात रत्नजडित आरसा होता आणि काजळाने नेत्र उजळून दिसत होते।

Verse 9

सर्वस्वप्रभयाच्छन्नमतीवसुमनोहरम् । अतीव तरुणं रम्यं भूषितांगैश्च भूषितम्

सर्व वैभवाच्या प्रभेने आच्छादित ते रूप अत्यंत मनोहर दिसले—अतिशय तरुण, सर्वथा रम्य, आणि अलंकृत अवयवांनी शोभिवंत।

Verse 10

कामिनीकांतमव्यग्रं कोटिचन्द्राननांबुजम् । कोटिस्मराधिकतनुच्छविं सर्वांगसुंदरम्

तो कामिन्यांचा प्रिय, सदैव निर्व्यग्र व शांत होता; त्याचे कमलमुख कोट्यवधी चंद्रांसारखे तेजस्वी होते. त्याची देहकांती असंख्य कामदेवांहूनही अधिक, आणि त्याचे सर्व अवयव परमसुंदर होते।

Verse 11

ईदृग्विधं सुदेवं तं स्थितं स्वपुरतः प्रभुम् । दृष्ट्वा जामातरं मेना जहौ शोकम्मुदाऽन्विता

अशा दिव्य व परम शुभ प्रभूला आपल्या समोर उभे पाहून, मेनाने जावयाला पाहिले आणि आनंदाने भरून तिने तत्क्षणी शोक सोडून दिला।

Verse 12

प्रशशंस स्वभाग्यं सा गिरिजां भूधरं कुलम् । मेने कृतार्थमात्मानं जहर्ष च पुनः पुनः

तिने आपल्या सौभाग्याची प्रशंसा केली आणि गिरिजा व पर्वतज श्रेष्ठ कुलाची स्तुती केली। स्वतःला कृतार्थ मानून ती पुन्हा पुन्हा हर्षित झाली।

Verse 13

नीराजनं चकारासौ प्रफुल्लवदना सती । अवलोकपरा तत्र मेना जामातरं मुदा

प्रफुल्ल मुखाने त्या सतीने नीराजन (आरती) केले. तेथे मेना दर्शनात तल्लीन होऊन आनंदाने जावयाला निहारू लागली.

Verse 14

गिरिजोक्तमनुस्मृत्य मेना विस्मयमागता । मनसैव ह्युवाचेदं हर्षफुल्लाननाम्बुजा

गिरिजेने (पार्वतीने) सांगितलेले स्मरून मेना विस्मयाने भरली। हर्षाने फुललेल्या कमलमुखीने ती मनातच हे शब्द बोलली।

Verse 15

यद्वै पुरोक्तं च तया पार्वत्या मम तत्र च । ततोधिकं प्रपश्यामि सौन्दर्य्यं परमेशितुः

पार्वतीने पूर्वी मला त्यांच्याविषयी जे सांगितले होते, ते आता मी प्रत्यक्ष पाहते; त्याहूनही अधिक परमेश्वराचे सौंदर्य मला दिसते।

Verse 16

महेशस्य सुलावण्यमनिर्वाच्यं च संप्रति । एवं विस्मयमापन्ना मेना स्वगृहमाययौ

त्या क्षणी महेशाचे अनुपम सौंदर्य खरोखर अवर्णनीय होते। अशा विस्मयाने भारावून मेना आपल्या घरी परत आली।

Verse 17

प्रशशंसुर्युवतयो धन्या धन्या गिरेः सुता । दुर्गा भगवतीत्येवमूचुः काश्चन कन्यकाः

तेव्हा काही युवतींनी तिची स्तुती केली आणि वारंवार म्हणाल्या— “धन्य, धन्य गिरिराजाची कन्या! हीच दुर्गा, हीच भगवती आहे।”

Verse 18

न दृष्टो वर इत्येवमस्माभिर्द्दानगोचरः । धन्या हि गिरिजा देवीमूचुः काश्चन कन्यकाः

काही कन्यांनी देवी गिरिजेला म्हटले— “अशा दानाच्या आवाक्यात येईल असा वर आम्ही पाहिलेला नाही; हे देवी, तू खरोखर धन्य आहेस।”

Verse 19

जगुर्गन्धर्व्वप्रवरा ननृतुश्चाप्सरोगणाः । दृष्ट्वा शंकररूपं च प्रहृष्टास्सर्वदेवताः

श्रेष्ठ गंधर्वांनी गायन केले आणि अप्सरांचे समूह नृत्य करू लागले। शंकरांचे प्रकट रूप पाहून सर्व देवता अत्यंत हर्षित झाले।

Verse 20

नानाप्रकारवाद्यानि वादका मधुराक्षरम् । नानाप्रकारशिल्पेन वादयामासुरादरात्

वादकांनी आदरपूर्वक नानाविध वाद्ये वाजविली, मधुर स्वर निर्माण केले आणि विविध कलाशैलीने वादन केले।

Verse 21

हिमाचलोऽपि मुदितो द्वाराचारमथाकरोत् । मेनापि सर्वनारीभिर्महोत्सवपुरस्सरम्

हिमाचलही आनंदित होऊन द्वारावरील योग्य विधी-आचार करू लागला. मेनाही सर्व स्त्रियांसह पुढे जाऊन महोत्सवाचे नेतृत्व करू लागली।

Verse 22

परपुच्छां चकारासौ मुदिता स्वगृहं ययौ । शिवो निवेदितं स्थानं जगाम गणनिर्जरैः

अधिक विचारून ती आनंदित होऊन आपल्या गृहास परतली। आणि शिवही गण व अमर परिचारकांसह दाखविलेल्या स्थानी गेले।

Verse 23

एतस्मिन्नन्तरे दुर्गां शैलान्तःपुरचारिका । बहिर्जग्मुस्समादाय पूजितुं कुलदेवताम्

याच दरम्यान शैल-अंतःपुरातील सेविका दुर्गेला सोबत घेऊन बाहेर गेल्या, कुलदेवतेची पूजा करण्यासाठी।

Verse 24

तत्र तां ददृशुर्देवा निमेषरहिता मुदा । सुनीलांजनवर्णाभां स्वांगैश्च प्रतिभूषिताम्

तेथे देवांनी आनंदाने पापणी न लवता तिला पाहिले। ती गडद निळ्या अंजनासारख्या वर्णाची होती आणि स्वतःच्या अंगांवर आभूषणांनी विभूषित होती।

Verse 25

त्रिनेत्रादृतनेत्रांतामन्यवारितलोचनाम् । ईषद्धास्यप्रसन्नास्यां सकटाक्षां मनोहराम्

ती इतकी मनोहर होती की त्रिनेत्र भगवान् सुद्धा नेत्रकोपऱ्याने तिला आदर देत. तिची दृष्टी कोणीही रोखू शकत नव्हते. मंद हास्य व प्रसन्न तेजस्वी मुखाने, तिरप्या कटाक्षाने ती सर्वांना मोहित करी.

Verse 26

सुचारुकबरीभारां चारुपत्रक शोभिताम् । कस्तूरीबिन्दुभिस्सार्द्धं सिन्दूरबिन्दुशोभिताम्

तिचा सुंदर कबर्‍यांचा (वेणीचा) भार अतिशय रम्य होता व मनोहर पुष्पपत्रांनी शोभित होता. कस्तुरीच्या बिंदूंंसह कुंकवाच्या (सिंदूराच्या) तेजस्वी बिंदूंनी तिची शोभा वाढवली होती।

Verse 27

रत्नेन्द्रसारहारेण वक्षसा सुविराजिताम् । रत्नकेयूरवलयां रत्नकङ्कणमंडिताम्

राजरत्नांच्या साराचा हार तिच्या वक्षस्थळावर अत्यंत तेजस्वी दिसत होता; भुजांवर रत्नमय केयूर, वलये आणि रत्नजडित कंकणे शोभत होती।

Verse 28

सद्रत्नकुण्डलाभ्यां च चारुगण्डस्थलोज्ज्वलाम् । मणिरत्नप्रभामुष्टिदन्तराजिविराजिताम्

उत्तम रत्नकुंडलांनी अलंकृत झाल्याने तिचे सुंदर गंडस्थळ उजळून निघाले; आणि मणिरत्नांच्या प्रभेसारख्या दंतपंक्तीने शोभणारे तिचे स्मित मुखमंडल प्रकाशमान करीत होते।

Verse 29

मधुबिम्बाधरोष्ठां च रत्नयावकसंयुताम् । रत्नदर्प्पणहस्तां च क्रीडापद्मविभूषिताम्

तिचे ओठ मधुर बिंबफळासारखे, रत्नासमान यावक-रंगाने शोभित होते. हातात रत्नजडित आरसा होता आणि क्रीडेसाठीच्या कमळाने ती विभूषित होती.

Verse 30

चन्दनागुरुकस्तूरीकुंकुमेनाति च र्चिताम् । क्वणन्मंजीरपादां च रक्तांघ्रितलराजिताम्

चंदन, अगरु, कस्तुरी व कुंकुमाने ती अत्यंत अलंकृत होती. तिच्या पायांत किणकिणणारे मंजीर, आणि लालसर तळव्यांची शोभा झळकत होती.

Verse 31

प्रणेमुश्शिरसा देवीं भक्तियुक्ताः समेनकाम् । सर्वे सुरादयो दृष्ट्वा जगदाद्यां जगत्प्रसूम्

जगदाद्या, जगत्प्रसू त्या देवीला पाहून सर्व देवगण आदि भक्तियुक्त होऊन शिर झुकवून प्रणाम करू लागले; त्यांच्या इच्छा समत्वाने सुसंगत व पूर्ण झाल्या.

Verse 32

त्रिनेत्रो नेत्रकोणेन तां ददर्श मुदान्वितः । शिवः सत्याकृतिं दृष्ट्वा विजहौ विरहज्वरम्

त्रिनेत्र भगवान् शिव आनंदाने नेत्रकोपऱ्यातून तिला पाहू लागले। सत्याकृती (सतीस्वरूपा) पाहताच त्यांनी विरहज्वर दूर केला।

Verse 33

शिवस्सर्वं विसस्मार शिवासंन्यस्तलोचनः । पुलकांचितसर्वाङ्गो हर्षाद्गौरीविलोचनः

शिवा (पार्वती) वर दृष्टी स्थिर करताच भगवान् शिव सर्व विसरले। हर्षाने त्यांचे सर्वांग पुलकित झाले आणि प्रेमळ नजरेने त्यांनी गौरीकडे पाहिले।

Verse 34

अथ कालीबहिः पुर्य्यां गत्वा पूज्य कुलाम्बिकाम् । विवेश भवनं रम्यं स्वपितुस्सद्विजाङ्गना

त्यानंतर ती सद्गुणी कन्या कालीबहि नावाच्या नगरीबाहेर जाऊन, कुलाम्बिका (कुलदेवी)ची पूजा करून, मग आपल्या पित्याच्या रम्य भवनात प्रवेशली।

Verse 35

शङ्करोपि सुरैस्सार्द्धं हरिणा ब्राह्मणा तथा । हिमाचलसमुद्दिष्टं स्वस्थानमगमन्मुदा

शंकरही देवांसह, तसेच हरि व ब्राह्मणांसह, हिमाचलांनी दर्शविलेल्या आपल्या स्थानी आनंदाने गेले।

Verse 36

तत्र सर्वे सुखं तस्थुस्सेवन्तश्शङ्करं यथा । सम्मानिता गिरीशेन नानाविधसुसम्पदा

तेथे सर्वजण सुखाने राहिले आणि यथाविधी शंकरांची सेवा करू लागले। गिरीश (शिव) यांनी सन्मानित केल्यामुळे ते नानाविध शुभ संपत्तीने युक्त झाले।

Verse 46

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे वरागमादिवर्णनं नाम षट्चत्शरिंशोऽध्यायः

अशा रीतीने श्रीशिवमहापुराणाच्या द्वितीय विभागातील रुद्रसंहितेच्या तृतीय पार्वतीखण्डात ‘वरागमादिवर्णन’ नावाचा छेचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला।