मेनायाः क्रोध-विलापः — Menā’s Lament and Reproach (to the Sage)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । संज्ञां लब्धा ततस्सा च मेना शैलप्रिया सती । विललापातिसंक्षुब्धा तिरस्कारमथाकरोत्

ब्रह्मा म्हणाले—तेव्हा शैलप्रिया, सती मेना हिला शुद्ध आली. ती अत्यंत व्याकुळ होऊन विलाप करू लागली आणि नंतर तिने तिरस्कारयुक्त आक्षेप व्यक्त केला.

Verse 2

तत्र तावत्स्वपुत्रांश्च निनिन्द खलिता मुहुः । प्रथमं सा ततः पुत्री कथयामास दुर्वचः

तेथे ती व्याकुळ होऊन वारंवार आपल्या पुत्रांची निंदा करू लागली. मग सर्वप्रथम त्या कन्येने कठोर व अनुचित वचने उच्चारली.

Verse 3

मेनोवाच । मुने पुरा त्वया प्रोक्तं वरिष्यति शिवा शिवम् । पश्चाद्धिमवतः कृत्यं पूजार्थं विनिवेशितम्

मेना म्हणाली—हे मुने! पूर्वी तुम्ही सांगितले होते की शिवा (पार्वती) शिवालाच वर म्हणून निवडेल. त्यानंतर हिमवताने पूजेसाठी जे कर्तव्य—पूजेची व्यवस्था—करायचे होते, ते सुरू करण्यात आले.

Verse 4

ततो दृष्टं फलं सत्यं विपरीतमनर्थकम् । मुनेऽधमाहं दुर्बुद्धे सर्वथा वञ्चिता त्वया

तेव्हा मी खरे फळ पाहिले—ते तर उलटे आणि सर्वथा अनर्थकारी निघाले. हे मुने! मी अधमा, दुर्बुद्धी स्त्री, तुझ्यामुळे पूर्णपणे फसवली गेले आहे.

Verse 5

पुनस्तया तपस्तप्तं दुष्करं मुनिभिश्च यत् । तस्य लब्धं फलं ह्येतत्पश्यतां दुःखदायकम्

तिने पुन्हा तेच घोर तप केले, जे मुनिंनाही अत्यंत दुष्कर आहे। पण त्यातून मिळालेले फळ पाहणाऱ्यांसही दुःखदायक ठरले।

Verse 6

किं करोमि क्व गच्छामि को मे दुःखं व्यपोहताम् । कुलादिकं विनष्टं मे विहितं जीवितं मम

मी काय करू, कुठे जाऊ, माझे दुःख कोण दूर करील? माझे कुल आणि सर्व काही नष्ट झाले; माझे जीवनही जणू दुःखभोगासाठीच ठरले आहे.

Verse 7

क्व गता ऋषयो दिव्याः श्मश्रूणि त्रोटयाम्यहम् । तपस्विनी च या पत्नी सा धूर्ता स्वयमागता

दिव्य ऋषी कुठे गेले? मी संतापाने माझी दाढी उपटून टाकीन! आणि जी पत्नी तपस्विनी आहे—तीच धूर्ता स्वतःहून इथे आली आहे।

Verse 8

केषाञ्चैवापराधेन सर्वं नष्टं ममाधुना । इत्युक्त्वा वीक्ष्य च सुतामुवाच वचनं कटु

काहींच्या अपराधामुळे माझे सर्व काही आता नष्ट झाले आहे। असे म्हणून त्याने कन्येकडे पाहिले आणि कटु वचन बोलला।

Verse 9

किं कृतं ते सुते दुष्टे कर्म दुःखकरं मम । हेम दत्त्वा त्वयानीतः काचो वै दुष्टया स्वयम्

अग दुष्ट कन्ये! तू माझ्यासाठी हे दुःखद कर्म काय केलेस? सोने देऊन तू काचच आणलास—हे सर्व तू स्वतःच्या कुटिलतेने केलेस।

Verse 10

हित्वा तु चन्दनं भूयो लेपितः कर्दमस्त्वया । हंसमुड्डीय काको वै गृहीतो हस्तपञ्जरे

चंदनाचा लेप सोडून तू पुन्हा चिखल अंगाला लावला. हंस पकडायला उडालीस, पण हातांच्या पिंजऱ्यात कावळाच पकडला.

Verse 11

हित्वा ब्रह्मजलं दूरे पीतं कूपोदकं त्वया । सूर्यं हित्वा तु खद्योतो गृहीतो यत्नतस्त्वया

ब्रह्मजलासारखे विशाल जल दूर टाकून तू विहिरीचे पाणी प्यायलेस. सूर्य सोडून तू मोठ्या प्रयत्नाने काजवा पकडला.

Verse 12

तण्डुलांश्च तथा हित्वा कृतं वै तुषभक्षणम् । प्रक्षिप्याज्यं तथा तैलं कारण्डं भुक्तमादरात्

तांदळाचे दाणेही सोडून त्याने तूस (भुसा/कोंडा) खाणेच स्वीकारले. तूप व तेल मिसळून तो तो खरखरीत आहार आदराने, काळजीपूर्वक भक्षिला.

Verse 13

सिंहसेवां तथा मुक्त्वा शृगालस्सेवितस्त्वया । ब्रह्मविद्यां तथा मुक्त्वा कुगाथा च श्रुता त्वया

सिंहाची सेवा सोडून तू शृगाळाची सेवा केलीस. ब्रह्मविद्या टाकून तू नीच व निरर्थक कथा ऐकल्या आहेत.

Verse 14

गृहे यज्ञविभूतिं हि दूरीकृत्य सुमंगलाम् । गृहीतश्च चिताभस्म त्वया पुत्रि ह्यमंगलम्

घरातील यज्ञाची सुमंगल विभूती दूर सारून, हे मुली, तू चितेची राख घेतलीस—हे खरोखर अमंगल आहे.

Verse 15

सर्वान् देववरांस्त्यक्त्वा विष्ण्वादीन्परमेश्वरान् । कृतं त्वया कुबुद्ध्या वै शिवार्थं तप ईदृशम्

विष्णू आदी सर्व श्रेष्ठ देव-परमेश्वरांना सोडून, तू कुबुद्धीने शिवासाठी असे तप केले आहेस.

Verse 16

धिक्त्वा च तव बुद्धिश्च धिग्रूपं चरितं तव । धिक् चोपदेशकर्त्तारं धिक्सख्यावपि ते तथा

धिक्कार असो तुला आणि तुझ्या बुद्धीला! धिक्कार असो तुझ्या रूपाला व आचरणाला. असा उपदेश देणाऱ्यासही धिक्कार; आणि तुझ्या मैत्रीलाही धिक्कार.

Verse 17

आवां च धिक्तथा पुत्री यौ ते जन्मप्रवर्तकौ । धिक्ते नारद बुद्धिञ्च सप्तर्षींश्च सुबुद्धिदान्

धिक्कार असो आम्हा दोघांना, आणि आमच्या कन्येलाही—ज्यांनी तुझ्या जन्माची प्रवृत्ती घडवली. आणि धिक्कार असो, हे नारद, तुझ्या त्या बुद्धीला, तसेच सुबुद्धिदाते सप्तर्षींनाही.

Verse 18

धिक्कुलं धिक्क्रियादाक्ष्यं सर्वं धिग्यत्कृतं त्वया । गृहन्तु धुक्षितं त्वेतन्मरणं तु ममैव हि

या कुलाला धिक्कार, या क्रियादक्षतेला धिक्कार—तू केलेल्या सर्व कर्मांना धिक्कार। ही प्रज्वलित अग्नी माझ्या देहाला भस्म करो; कारण मृत्यूचे वरण खरे तर माझेच आहे।

Verse 19

पार्वतानामयं राजा नायातु निकटे मम । सप्तर्षयस्स्वयं नैव दर्शयन्तु मुखम्मम

पर्वतराज हिमवान माझ्या जवळ येऊ नये; आणि स्वयं सप्तर्षींनीही मला आपले मुख दाखवू नये।

Verse 20

साधितं किञ्च सर्वैस्तु मिलित्वा घातितं कुलम् । वन्ध्याहं न कथं जाता गर्भो न गलितः कथम्

तुम्ही सर्वांनी एकत्र येऊन आपला हेतू साधला आणि माझ्या कुलाचा घात केला. तरी मी वंध्या का झाले नाही? आणि गर्भ का गळून पडला नाही?

Verse 21

अथो न वा मृता चाहं पुत्रिका न मृता कथम् । रक्षसाद्य कथं नो वा भक्षिता गगने पुनः

मग मी मेली नाही काय? तर माझी कन्या कशी मेली नाही? किंवा पुन्हा आकाशातच राक्षसादिंनी आम्हाला का भक्षिले नाही?

Verse 22

छेदयामि शिरस्तेऽद्य किं करोमि कलेवरैः । त्यक्त्वा त्वां च कुतो यायां हाहा मे जीवितं हतम्

आज मी तुझे शिर कापून टाकीन. या शरीराचे मी काय करू? तुला सोडून मी कुठे जाऊ? हाय! माझे जीवनच नष्ट झाले आहे.

Verse 23

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा पतिता सा च मेना भूमौ विमूर्छिता । व्याकुला शोकरोषाद्यैर्न गता भर्तृसन्निधौ

ब्रह्मा म्हणाले: असे बोलून मेना व्याकुळ होऊन जमिनीवर मूर्च्छित पडली. शोक आणि क्रोध इत्यादींनी व्याकुळ झाल्यामुळे ती आपल्या पतीच्या जवळ गेली नाही.

Verse 24

हाहाकारो महानासीत्त स्मिन्काले मुनीश्वर । सर्वे समागतास्तत्र क्रमात्तत्सन्निधौ सुराः

हे मुनीश्वर! त्या वेळी तिथे मोठा हाहाकार माजला. मग सर्व देव एकामागून एक तिथे त्यांच्या जवळ एकत्र आले.

Verse 25

पुरा देवमुने चाहमागतस्तु स्वयं तदा । मां दृष्ट्वा त्वं वचस्ता वै प्रावोच ऋषिसत्तम

हे देवमुने, पूर्वी त्या काळी मी स्वतः तेथे आलो होतो। मला पाहून तू वचनांनी मला संबोधिले, हे ऋषिश्रेष्ठा।

Verse 26

नारद उवाच । यथार्थं सुंदरं रूपं ना ज्ञातं ते शिवस्य वै । लीलयेदं धृतं रूपं न यथार्थं शिवेन च

नारद म्हणाले—तुला शिवाचे यथार्थ, परम सुंदर स्वरूप कळलेले नाही। हे रूप शिवाने येथे लीलारूपे धारण केले आहे; हेच त्यांचे परम तत्त्व नाही।

Verse 27

तस्मात्क्रोधं परित्यज्य स्वस्था भव पतिव्रते । कार्य्यं कुरु हठं त्यक्त्वा शिवां देहि शिवाय च

म्हणून क्रोध सोडून स्वस्थ रहा, हे पतिव्रते। हट्ट त्यागून जे कर्तव्य आहे ते कर; आणि कल्याणमयी ‘शिवा’ला शिवासाठीही अर्पण कर।

Verse 28

ब्रह्मोवाच । तदाकर्ण्य वचस्ते सा मेना त्वां वाक्यमब्रवीत् । उत्तिष्ठेतो गच्छ दूरं दुष्टाधमवरो भवान्

ब्रह्मा म्हणाले—तुझे वचन ऐकून मेना तुला म्हणाली: ‘उठ आणि दूर निघून जा; तू दुष्ट, अधम व नीच आहेस।’

Verse 29

इत्युक्ते तु तया देव इन्द्राद्याः सकलाः क्रमात् । समागत्य च दिक्पाला वचनं चेदमब्रुवन्

तिने असे म्हणताच इंद्रादी सर्व देव क्रमाने तेथे आले. दिक्पालही एकत्र झाले आणि हे वचन बोलले.

Verse 30

देवा ऊचुः । हे मेने पितृकन्ये हि शृण्वस्मद्वचनम्मुदा । अयं वै परमः साक्षाच्छिवः परसुखावहः

देव म्हणाले— हे मेने, पितृकन्ये! आनंदाने आमचे वचन ऐक. हा साक्षात् परम शिव आहे, जो परम सुख देणारा आहे.

Verse 31

कृपया च भवत्पुत्र्यास्तपो दृष्ट्वातिदुस्सहम् । दर्शनं दत्तवाञ्छम्भुर्वरं सद्भक्तवत्सलः

तुमच्या कन्येचे अतिदु:सह तप करुणेने पाहून, सद्भक्तवत्सल शंभूंनी तिला दर्शन दिले आणि वर दिला.

Verse 32

ब्रह्मोवाच । अथोवाच सुरान्मेना विलप्याति मुहुर्मुहुः । न देया तु मया कन्या गिरिशायोग्ररूपिणे

ब्रह्मा म्हणाले— तेव्हा देवमाता मेना वारंवार विलाप करीत म्हणाली— “उग्ररूपधारी गिरिशाला मी माझी कन्या देणार नाही।”

Verse 33

किमर्थन्तु भवन्तश्च सर्वे देवाः प्रपञ्चिताः । रूपमस्याः परन्नाम व्यर्थीकर्तुं समुद्यतः

हे देवहो! एवढ्या प्रपंच व गोंधळासह तुम्ही सर्व येथे कशासाठी आला आहात? या देवीचे परम रूप आणि परम नाम-यश व्यर्थ करावयास काय तुम्ही उद्यत आहात?

Verse 34

इत्युक्ते च तया तत्र ऋषयस्सप्त एव हि । ऊचुस्ते वच आगत्य वसिष्ठाद्या मुनीश्वर

तिने तेथे असे म्हटल्यावर, खरोखरच वसिष्ठादि मुनिश्वर असे सात ऋषी जवळ येऊन आपले वचन बोलले.

Verse 35

सप्तर्षयः ऊचुः । कार्य्यं साधयितुम्प्राप्ताः पितृकन्ये गिरिप्रिये । विरुद्धं चात्र उक्तार्थे कथम्मन्यामहे वयम्

सप्तर्षी म्हणाले—हे पितृकन्ये, हे गिरिप्रिये! आम्ही कार्य साध्य करण्यासाठी आलो आहोत; पण तू जे बोललीस ते येथे अभिप्रेत कार्याच्या विरुद्ध वाटते. आम्ही ते कसे समजावे?

Verse 36

ब्रह्मोवाच । अयं वै परमो लाभो दर्शनं शंकरस्य यत् । दानपात्रं स ते भूत्वागतस्तव च मंदिरम्

ब्रह्मा म्हणाले—खरोखर परम लाभ हा की शंकराचे दर्शन घडते. तो तुझ्या दानाचा पात्र होऊन आता तुझ्या मंदिरातही आला आहे.

Verse 37

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा तैस्ततो मेना मुनिवाक्यं मृषाकरोत् । प्रत्युवाच च रुष्टा सा तानृषीञ्ज्ञानदुर्बला

ब्रह्मा म्हणाले—असे सांगितल्यावर मेनाने मुनींचे वचन खोटे ठरविले. मग क्रोधाने भरून, विवेकात दुर्बल होऊन तिने त्या ऋषींना प्रत्युत्तर दिले.

Verse 38

मेनोवाच । शस्त्राद्यैर्घातयिष्येहं न हास्ये शंकरायताम् । दूरं गच्छत सर्वे हि नागन्तव्यं मदन्तिके

मेना म्हणाली—मी येथे शस्त्रादिंनी तुम्हांला घाव घालून पाडीन; शंकराकडे जाण्यास मी परवानगी देणार नाही। तुम्ही सर्व दूर निघून जा; माझ्या जवळ येऊ नका।

Verse 39

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा विररामाशु सा विलप्यातिविह्वला । हाहाकारो महानासीत्तत्र तद्वृत्ततो मुने

ब्रह्मा म्हणाले—असे बोलून ती त्वरित शांत झाली; अत्यंत व्याकुळ होऊन विलाप करू लागली। हे मुने, त्या प्रसंगामुळे तेथे मोठा हाहाकार झाला।

Verse 40

ततो हिमालयस्तत्राजगामातिसमाकुलः । ताञ्च बोधयितुं प्रीत्या प्राह तत्त्वञ्च दर्शयन्

त्यानंतर हिमालय तेथे अत्यंत व्याकुळ होऊन आला। प्रेमाने तिला समजावण्यासाठी, तत्त्व दाखवत, तो तिला म्हणाला।

Verse 41

हिमालय उवाच । शृणु मेने वचो मेऽद्य विकलाऽसि कथम्प्रिये । के के समागता गेहं कथं चैतान्विनिन्दसि

हिमालय म्हणाला—प्रिये मेना, आज माझे वचन ऐक. तू अशी का व्याकुळ झाली आहेस? आपल्या घरी कोण कोण आले आहेत, आणि तू त्यांची निंदा का करतेस?

Verse 42

शंकरं त्वं च जानासि रूपं दृष्ट्वासि विह्वला । विकटं तस्य शंभोस्तु नानारूपाभिधस्य हि

तू शंकराला जाणतेस, तरीही ते रूप पाहून तू विह्वळ झालीस. कारण अनेक नावांनी व अनेक रूपांनी प्रसिद्ध असलेल्या त्या शंभूचेच ते विकट रूप आहे.

Verse 43

स शंकरो मया ज्ञातस्सर्वेषां प्रतिपालकः । पूज्यानां पूज्य एवासौ कर्तानुग्रहनिग्रहान्

मी जाणले आहे की तोच शंकर सर्वांचा प्रतिपालक आहे. पूज्यांमध्येही तोच परम पूज्य असून जीवांवर अनुग्रह व निग्रह—दोन्ही करणारा आहे.

Verse 44

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वती खण्डे मेनाप्रबोधवर्णनो नाम चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या तृतीय पार्वतीखण्डातील ‘मेना-प्रबोध-वर्णन’ नावाचा चव्वेचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 45

यद्वै द्वारगतश्शंभुः पुरा विकटरूपधृक् । नानालीलाञ्च कृतवाञ्चेतयामि च तामिमाम्

मी त्या प्रसंगाचेच स्मरण करते—पूर्वी शंभू द्वारी विकट रूप धारण करून आले आणि अनेक लीलांचे आचरण केले; तेच मी आता मनात जागवते.

Verse 46

तन्माहात्म्यं परं दृष्ट्वा कन्यां दातुं त्वया मया । अंगीकृतं तदा देवि तत्प्रमाणं कुरु प्रिये

ते परम माहात्म्य पाहून, हे देवी, तेव्हा तुझ्यासह मीही कन्यादान मान्य केले. हे प्रिये, आता तो निर्णय प्रमाणित करून दृढ संकल्प कर.

Verse 47

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा सोऽद्रिनाथो हि विरराम ततो मुने । तदाकर्ण्य शिवामाता मेनोवाच हिमालयम्

ब्रह्मा म्हणाले—हे मुने, असे बोलून पर्वतराज हिमालय शांत झाला. ते ऐकून शिवेची माता मेना तेव्हा हिमालयाला म्हणाली.

Verse 48

मेनोवाच । मद्वचः श्रूयतां नाथ तथा कर्तुं त्वमर्हसि । गृहीत्वा तनुजां चैनां बद्ध्वा कण्ठे तु पार्वतीम्

मेना म्हणाली—हे नाथ, माझे वचन ऐका; तसे करणे तुला योग्य आहे. माझ्या या कन्येला स्वीकार आणि पार्वतीला वरमाळेसारखी आपल्या कंठी धारण कर.

Verse 49

अधः पातय निःशंकं दास्ये तां न हराय हि । तथैनामथवा नाथ गत्वा वै सागरे सुताम्

निःशंकपणे तिला खाली पाड; मी तिला हराला (शिवाला) देणार नाही. किंवा हे नाथ, समुद्राकडे जाऊन तिला सागरकन्या म्हणून तिथेच देऊन टाक.

Verse 50

निमज्जय दयां त्यक्त्वा ततोऽद्रीश सुखी भव । यदि दास्यसि पुत्री त्वं रुद्राय विकटात्मने । तर्हि त्यक्ष्याम्यहं स्वामिन्निश्चयेन कलेवरम्

दया टाकून मला दुःखात बुडव; आणि मग हे पर्वतराज, तू सुखी राहा. जर तू आपली कन्या विकटस्वभावी रुद्राला देशील, तर हे स्वामी, मी निश्चयाने हे शरीर त्यागीन.

Verse 51

ब्रह्मोवाच । इत्युक्ते च तदा तत्र वचने मेनया हठान् । उवाच वचनं रम्यं पार्वती स्वयमागता

ब्रह्मा म्हणाले—मेनेने तेथे हट्टाने असे बोलताच, पार्वती स्वतः पुढे येऊन मधुर व रम्य वचन बोलली।

Verse 52

पार्वत्युवाच । मातस्ते विपरीता हि बुद्धिर्जाताऽशुभावहा । धर्मावलम्बनात्त्वं हि कथन्धर्मं जहासि वै

पार्वती म्हणाली—आई, तुझी बुद्धी खरोखरच विपरीत झाली आहे; ती अशुभ फल देणारी आहे. तू धर्माचा आधार घेतलास, मग धर्म कसा सोडशील?

Verse 53

अयं रुद्रोऽपरस्साक्षात्सर्वप्रभव ईश्वरः । शम्भुस्सुरूपस्सुखदस्सर्वश्रुतिषु वर्णितः

हा रुद्रच साक्षात् परात्पर, सर्वांचा उगम असलेला ईश्वर आहे. तो शंभू—मंगलमय सुंदर स्वरूपाचा, सुखदाता—आणि सर्व श्रुतींमध्ये वर्णिलेला आहे।

Verse 54

महेशश्शंकरश्चायं सर्वदेवप्रभुस्स्वराट् । नानारूपाभिधो मातर्हरिब्रह्मादिसेवितः

हे माता, हाच प्रभू महेश—शंकर—सर्व देवांचा स्वामी व स्वराज आहे. तो अनेक रूपांनी व अनेक नावांनी प्रसिद्ध असून हरि, ब्रह्मा इत्यादी देवही त्याची सेवा-उपासना करतात।

Verse 55

अधिष्ठानं च सर्वेषां कर्ता हर्ता च स प्रभुः । निर्विकारी त्रिदेवेशो ह्यविनाशी सनातनः

तोच प्रभू सर्वांचा अधिष्ठान आहे; तोच कर्ता आणि संहारकही आहे. तो निर्विकार, त्रिदेवांचा ईश्वर, अविनाशी व सनातन आहे।

Verse 56

यदर्थे देवतास्सर्वा आयाता किंकरीकृताः । द्वारि ते सोत्सवाश्चाद्य किमतोऽन्यत्परं सुखम्

ज्याच्या हेतुने सर्व देवता येऊन सेवक झाले—आज ते उत्सवासह तुझ्या दारी उभे आहेत. याहून श्रेष्ठ सुख कोणते?

Verse 57

उत्तिष्ठातः प्रयत्नेन जीवितं सफलं कुरु । देहि मां त्वं शिवायास्मै स्वाश्रमं कुरु सार्थकम्

उठा, प्रयत्नपूर्वक जीवन सफल कर. मला त्या भगवान शिवाला अर्पण कर आणि आपला आश्रमधर्म सार्थक कर.

Verse 58

देहि मां परमेशाय शंकराय जनन्यहो । स्वीकुरु त्वमिमं मातर्विनयम्मे ब्रवीमि ते

हे माता! मला परमेश्वर शंकरांना अर्पण करा. हे जननी, हा माझा निवेदन स्वीकारा; मी नम्रतेने तुम्हांस विनविते.

Verse 59

चेन्न दास्यसि तस्मै मां न वृणेऽन्यमहं वरम् । भागं लभेत्कथं सैंहं शृगालः परवंचकः

जर तुम्ही मला त्यांना देणार नसाल, तर मी दुसरा कोणताही वर मागणार नाही. फसवणारा कोल्हा सिंहाचा वाटा कसा मिळवेल?

Verse 60

मनसा वचसा मातः कर्मणा च हरस्त्वयम् । मया वृतो वृतश्चैव यदिच्छसि तथा कुरु

हे माता! मनाने, वाणीने आणि कर्माने तुम्ही हाच हर (शिव) वरण केला आहे. मीही तुम्हाला निवडले आहे आणि तुम्हीही मला—आता तुम्हाला जे योग्य वाटेल ते करा।

Verse 61

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य शिवावाक्यं मेना शैलेश्वरप्रिया । सुविलप्य महाक्रुद्धा गृहीत्वा तत्कलेवरम्

ब्रह्मा म्हणाले: शिवाचे हे शब्द ऐकून, पर्वतराजाची प्रिय मेना खूप विलाप करू लागली. मग, अत्यंत क्रोधित होऊन तिने ते शरीर उचलले.

Verse 62

मुष्टिभिः कूर्परैश्चैव दन्तान्धर्षयती च सा । ताडयामास तां पुत्रीं विह्वलातिरुषान्विता

मुठींनी आणि कोपरांनी प्रहार करत आणि रागाने दात घासून तिने त्या मुलीला मारले—ती तीव्र क्रोधाने व्याकुळ झाली होती.

Verse 63

ये तत्र ऋषयस्तात त्वदाद्याश्चापरे मुने । तद्धस्तात्ताम्परिच्छिद्य नित्युर्दूरतरं ततः

हे प्रिय, तेथे जे ऋषी होते—तुझ्यापासून आरंभ करून, हे मुने, इतरही—त्याच्या हातातून तिला घेऊन आपल्या आश्रयात आणून, मग तेथून फार दूर निघून गेले।

Verse 64

तान्वै तथा विधान्दृष्ट्वा भर्त्सयित्वा पुनः पुनः । उवाच श्रावयन्ती सा दुर्वचो निखिलान्पुनः

त्यांना त्या अयोग्य प्रकारे वागताना पाहून तिने पुन्हा पुन्हा धारेवर धरले; आणि सर्वांना ऐकू जाईल असे करून तिने पुन्हा ती सर्व कठोर वचने उच्चारली।

Verse 65

मेनोवाच । किं मेना हि करिष्येऽहं दुष्टां ग्रहवतीं शिवाम् । दास्याम्यस्यै गरन्तीव्रं कूपे क्षेप्स्यामि वा ध्रुवम्

मेना म्हणाली: ही दुष्टचित्त, दुष्प्रभावाने ग्रस्त शिवा—हिचे मी काय करू? हिला तीव्र विष देईन, किंवा नक्कीच विहिरीत टाकून देईन।

Verse 66

छेत्स्यामि कालीमथवा शस्त्रास्त्रैर्भूरिखण्डशः । निमज्जयिष्ये वा सिन्धौ स्वसुताम्पार्वतीं खलु

मी शस्त्रास्त्रांनी कालीला अनेक तुकड्यांत छिन्न करीन; नाहीतर निश्चयच माझीच कन्या पार्वतीला समुद्रात बुडवीन।

Verse 67

अथवा स्वशरीरं हि त्यक्ष्याम्याश्वन्यथा ध्रुवम् । न दास्ये शम्भवे कन्यां दुर्गां विकटरूपिणे

नाहीतर मी शीघ्रच हे शरीर त्यागीन—हे निश्चित. विकटरूपिणी दुर्गा ही कन्या मी शंभूस देणार नाही।

Verse 68

वरोऽयं कीदृशो भीमोऽनया लब्धश्च दुष्टया । कारितश्चोपहासो मे गिरेश्चापि कुलस्य हि

“या दुष्ट स्त्रीने असा कोणता भीषण वर मिळवला आहे? तिने माझी थट्टा केली—गिरीश (शिव) यांचीही, आणि आपल्या संपूर्ण कुलाच्या मानाचाही अपमान केला आहे.”

Verse 69

न माता न पिता भ्राता न बन्धुर्गोत्रजोऽपि हि । नो सुरूपं न चातुर्य्यं न गुहं वास्य किंचन

त्याला ना माता, ना पिता, ना भाऊ, ना गोत्रातील कोणताही बंधू आहे. ना रूपलावण्य, ना चातुर्य, आणि त्याच्यात कोणताही गुप्त गुणविशेषही नाही।

Verse 70

न वस्त्रं नाप्यलङ्कारास्सहायाः केऽपि तस्य न । वाहनं न शुभं ह्यस्य न वयो न धनन्तथा

त्याच्याकडे ना वस्त्र होते, ना अलंकार; कोणताही सहकारीही नव्हता. शुभ वाहन नव्हते; ना यौवन, ना धनही होते।

Verse 71

न पावित्र्यं न विद्या च कीदृशः काय आर्तिदः । किं विलोक्य मया पुत्री देयास्मै स्यात्सुमंगला

त्याच्यात ना पावित्र्य आहे, ना विद्या. हा पीडा देणारा कसा देह धारण करतो? कोणता गुण पाहून मी माझी कन्या त्याला देऊ, ज्यायोगे ती खरोखर सुमंगला होईल?

Verse 72

ब्रह्मोवाच । इत्यादि सुविलप्याथ बहुशो मेनका तदा । रुरोदोच्चैर्मुने सा हि दुःखशोकपरिप्लुता

ब्रह्मा म्हणाले—अशा रीतीने वारंवार करुण विलाप करून, त्या वेळी दुःख व शोकाने व्याकुळ झालेली मेनका, हे मुने, मोठ्याने रडू लागली.

Verse 73

अथाहन्द्रुतमागत्याकथयम्मेनकां च ताम् । शिवतत्त्वं च परमं कुज्ञानहरमुत्तमम्

मग तो म्हणाला—“लवकर जाऊन त्या मेनकेलाही सांग; शिवतत्त्वाचा तो परम, श्रेष्ठ उपदेश दे, जो कुज्ञानाचा नाश करतो.”

Verse 74

ब्रह्मोवाच । श्रोतव्यम्प्रीतितो मेने मदीयं वचनं शुभम् । यस्य श्रवणतः प्रीत्या कुबुद्धिस्ते विनश्यति

ब्रह्मा म्हणाले—“हे मेने, प्रेमाने माझे शुभ वचन ऐक. जो ते श्रद्धा-प्रेमाने ऐकतो त्याची कुबुद्धी नष्ट होते.”

Verse 75

शङ्करो जगतः कर्ता भर्ता हर्ता तथैव च । न त्वं जानासि तद्रूपं कथन्दुःखं समीहसे

शंकर हेच जगाचे कर्ते, भर्ते आणि संहर्ते आहेत. तू त्यांचे स्वरूप जाणत नाहीस; मग दुःख कसे इच्छितेस?

Verse 76

अनेकरूपनामा च नाना लीलाकरः प्रभुः । सर्वस्वामी स्वतन्त्रश्च मायाधीशोऽविकल्पकः

तो प्रभु अनेक रूपांचा व अनेक नामांचा, नाना दिव्य लीला करणारा आहे। तो सर्वस्वामी, सदैव स्वतंत्र, मायाधीश आणि विकल्प-भेदरहित आहे।

Verse 77

इति विज्ञाय मेने त्वं शिवान्देहि शिवाय वै । कुहठन्त्यज कुज्ञानं सर्वकार्यविनाशनम्

असे जाणून त्याने निश्चय केला—“तू शिवा आहेस; खरोखर शिवाला स्वतःला अर्पण कर. कुटिल हट्ट सोड आणि कुज्ञान टाकून दे; ते सर्व शुभ कार्यांचा नाश करते.”

Verse 78

ब्रह्मोवाच । इत्युक्ता सा मया मेना विलपन्ती मुहुर्मुहुः । लज्जां किंचिच्छनैस्त्यक्त्वा मुने मां वाक्यमब्रवीत्

ब्रह्मा म्हणाले—मी असे सांगितल्यावर मेना वारंवार विलाप करू लागली. मग, हे मुने, ती थोडीथोडी लज्जा सोडून मला हे वचन बोलली.

Verse 79

मेनोवाच । किमर्थन्तु भवान्ब्रह्मन्रूपमस्य महावरम् । व्यर्थीकरोति किमियं हन्यतां न स्वयं शिवा

मेना म्हणाली—हे ब्रह्मन्, आपण त्याच्या या महान् उत्तम रूपाला (आणि वराला) व्यर्थ का करता? हिला का मारावे—स्वतः शिवा हिला का मारत नाही?

Verse 80

न वक्तव्यं च भवता शिवाय प्रतिदीयताम् । न दास्येऽहं शिवायैनां स्वसुताम्प्राणवल्लभाम्

तुम्ही ‘हिला शिवाला द्यावे’ असेही म्हणू नये. माझी प्राणप्रिय स्वकन्या—हिला मी शिवाला देणार नाही.

Verse 81

ब्रह्मोवाच । इत्युक्ते तु तदा सिद्धाः सनकाद्या महामुने । समागत्य महाप्रीत्या वचनं हीदमब्रुवन्

ब्रह्मा म्हणाले—हे महामुने! असे बोलले गेल्यावर सनकादी सिद्धगण अत्यंत आनंदाने जवळ आले आणि हे वचन बोलले।

Verse 82

सिद्धा ऊचुः । अयम्वै परमस्साक्षाच्छिवः परसुखावहः । कृपया च भवत्पुत्र्यै दर्शनन्दत्तवान्प्रभुः

सिद्ध म्हणाले—हेच साक्षात् परम शिव आहेत, परम सुख देणारे। कृपेने प्रभूंनी तुमच्या कन्येला दिव्य दर्शन दिले आहे।

Verse 83

ब्रह्मोवाच । अथोवाच तु तान्मेना विलप्य च मुहुर्मुहुः । न देया तु मया सम्यग्गिरिशायोग्ररूपिणे

ब्रह्मा म्हणाले—तेव्हा मेना वारंवार विलाप करून त्यांना म्हणाली: ‘उग्ररूपधारी गिरिशाला मी माझी कन्या योग्य रीतीने देऊ शकत नाही.’

Verse 84

किमर्थन्तु भवन्तश्च सर्वे सिद्धाः प्रपञ्चिनः । रूपमस्याः परं नाम व्यर्थीकर्त्तुं समुद्यताः

‘कशासाठी तुम्ही सर्व—सिद्ध असूनही आणि व्यवहारकुशल असूनही—हिचे परम रूप व परम नाम व्यर्थ करण्यास उद्यत आहात?’

Verse 85

इत्युक्ते च तया तत्र मुनेऽहं चकितोऽभवम् । सर्वे विस्मयमापन्ना देवसिद्धर्षिमानवाः

तिने तेथे असे म्हणताच, हे मुने, मी चकित झालो; आणि देव, सिद्ध, ऋषी व मानव—सर्वच विस्मयात पडले.

Verse 86

एतस्मिन्समये तस्या हठं श्रुत्वा दृढं महत् । द्रुतं शिवप्रियो विष्णुस्समागत्याऽब्रवीदिदम्

त्या वेळी तिचा महान् व दृढ हट्ट ऐकून, शिवप्रिय विष्णू त्वरेने तेथे येऊन हे वचन बोलला।

Verse 87

विष्णुरुवाच । पितॄणां च प्रिया पुत्री मानसी गुणसंयुता । पत्नी हिमवतस्साक्षाद्ब्रह्मणः कुलमुत्तमम्

विष्णू म्हणाला—“ती पितरांची प्रिय कन्या, मानसी व गुणसंपन्न आहे; ती साक्षात् हिमवानाची पत्नी असून ब्रह्मदेवाच्या उत्तम कुलातील आहे.”

Verse 88

सहायास्तादृशा लोके धन्या ह्यसि वदामि किम् । धर्मस्याधारभूतासि कथं धर्मं जहासि हि

या लोकी तुझ्यासारखा सहाय्यक दुर्मिळ; तू खरोखर धन्य आहेस—मी आणखी काय सांगू? तू तर धर्माची आधारशिला आहेस; मग धर्म कसा सोडशील?

Verse 89

देवैश्च ऋषिभिश्चैव ब्रह्मणा वा मया तथा । विरुद्धं कथ्यते किं नु त्वयैव सुविचार्यताम्

देवांनी, ऋषींनी, ब्रह्म्याने किंवा माझ्यानेही—येथे असे काय सांगितले जाते आहे जे (सत्य-धर्माच्या) विरुद्ध आहे? तूच याचा नीट विचार कर.

Verse 90

शिवत्वं न च जानासि निर्गुणस्य गुणस्स हि । विरूपस्स सुरूपो हि सर्वसेव्यस्सतां गतिः

तुला शिवत्व कळत नाही. तो निर्गुण असूनही सर्व गुणांचा अधिष्ठान आहे. लोकदृष्टीने विरूप भासला तरी तत्त्वतः तो परम सुरूप आहे. तो सर्वसेव्य आहे आणि सत्पुरुषांची परम गती आहे.

Verse 91

तेनैव निर्मिता देवी मूलप्रकृतिरीश्वरी । तत्पार्श्वे च तदा तेन निर्मितः पुरुषोत्तमः

त्याच परमेश्वराने देवी—ईश्वरी, मूलप्रकृती—निर्मिली; आणि मग तिच्या पार्श्वभागी त्यानेच पुरुषोत्तम प्रकट केला।

Verse 92

ताभ्यां चाहं तथा ब्रह्मा ततश्च गुणरूपतः । अवतीर्य स्वयं रुद्रो लोकानां हितकारकः

त्या दोन्ही तत्त्वांपासून मी आणि ब्रह्मा उत्पन्न झालो; नंतर गुणमय रूप धारण करून स्वयं रुद्र लोकांच्या हितासाठी अवतरले।

Verse 93

ततो वेदास्तथा देवा यत्किंचिद्दृश्यते जगत् । स्थावरं जंगमं चैव तत्सर्वं शकरादभूत्

त्याच्यापासून वेद आणि देव उत्पन्न झाले; आणि जगात जे काही दिसते—स्थावर व जंगम—ते सर्व शंकरापासूनच प्रकट झाले।

Verse 94

तद्रूपम्वर्णितं केन ज्ञायते केन वा पुनः । मया च ब्रह्मणा यस्य ह्यतो लब्धश्च नैव हि

त्या रूपाचे वर्णन कोण करील, आणि त्याचे पूर्ण ज्ञान कोणाला होईल? मी ब्रह्मादेवही त्याचे तत्त्व कधीच पूर्णपणे प्राप्त करू शकलो नाही।

Verse 95

आब्रह्मस्तम्बपर्यंतं यत्किञ्चिद्दृश्यते जगत् । तत्सर्वं च शिवं विद्धि नात्र कार्या विचारणा

ब्रह्मादेवापासून गवताच्या काडीपर्यंत जे काही जग दिसते, ते सर्व शिवच आहे असे जाण; येथे अधिक विचार करण्याची गरज नाही।

Verse 96

स एवेदृक्सुरूपेणावतीर्णो निजलीलया । शिवातपः प्रभावाद्धि तव द्वारि समागतः

तोच प्रभू आपल्या लीलेंने अशा सुंदर रूपाने अवतरला आहे; शिवतपाच्या प्रभावामुळेच तो तुझ्या दारी येऊन पोहोचला आहे।

Verse 97

तस्मात्त्वं हिमवत्पत्नि दुःखं मुञ्च शिवम्भज । भविष्यति महानन्दः क्लेशो यास्यति संक्षयम्

म्हणून, हे हिमवत्पत्नी, दुःख सोड आणि शिवभजन कर. महान आनंद होईल आणि तुझे क्लेश पूर्णपणे क्षय पावतील।

Verse 98

ब्रह्मोवाच एवम्प्रबोधितायास्तु मेनकाया अभून्मुने । तस्यास्तु कोमलं किंचिन्मनो विष्णुप्रबोधितम्

ब्रह्मा म्हणाले—हे मुने, अशा प्रकारे बोध दिल्यावर मेना समजून घेऊ लागली. तिचे कोमल मन विष्णूच्या उपदेशाने काही अंशी जागृत झाले.

Verse 99

परं हठं न तत्याज कन्यान्दातुं हराय न । स्वीचकार तदा मेना शिवमायाविमोहि ता

तरीही तिने आपला हट्ट सोडला नाही आणि कन्येला हर (शिव) यांना देण्यास नकार देत राहिली. मग शिवमायेने मोहित झालेली मेना तेव्हा संमती देऊ लागली.

Verse 100

उवाच च हरिं मेना किञ्चिद्बुद्ध्वा गिरिप्रिया । श्रुत्वा विष्णुवचो रम्यं गिरिजाजननी हि सा

तेव्हा गिरिप्रिया (हिमालयाची प्रिया) आणि गिरिजेची जननी मेना, विष्णूची रम्य वचने ऐकून काहीसे समजून, हरिला म्हणाली.

Verse 101

यदि रम्यतनुस्स स्यात्तदा देया मया सुता । नान्यथा कोटिशो यत्नैर्वच्मि सत्यन्दृढं वचः

तो खरोखर रम्य व योग्य देहधारी असेल, तर मी माझी कन्या विवाहास देईन। अन्यथा नाही—कोट्यवधी प्रयत्नांनीही नाही; हे माझे दृढ सत्यवचन आहे।

Verse 102

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा वचनं मेना तूष्णीमास दृढव्रता । शिवेच्छाप्रेरिता धन्या तथा याखिलमोहिनी

ब्रह्मा म्हणाले—असे वचन बोलून दृढव्रता मेना मौन झाली। शिवेच्छेने प्रेरित ती धन्य होती; ती सर्वांना मोहविणारी ठरली।