गणसमागमः (Śiva Summons the Gaṇas for the Great Festival)
या अध्यायात ब्रह्मा शिवाच्या महोत्सवासाठी गणांचे आवाहन व सज्जता वर्णितात. शिव नंदी व जमलेल्या गणांना बोलावून हिमाचलपुराकडे जाण्याची आज्ञा देतो, आपल्या संगतीने येण्यास सांगतो आणि काही गणांना मागे व्यवस्थेसाठी ठेवतो—यातून गणांची शिस्तबद्ध दैवी रचना दिसते. पुढे शंखकर्ण, केकराक्ष, विकृत, विशाख, पारिजात, सर्वांतक, विकृतानन, कपालाख्य, सन्दारक, कन्दुक, कुण्डक, विष्टम्भ, पिप्पल, सन्नादक इत्यादी गणनायकांची नावे व त्यांच्या कोटी, दशकोटी, सहस्रकोटी, कोटिकोटी इतक्या प्रचंड सैन्यसंख्या सांगितली आहे. या मिरवणूक-आज्ञा-गणनेतून शिवाचे सार्वभौमत्व आणि महोत्सवाचा नादमय, यज्ञवत् भक्तिरस प्रकट होतो.
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । अथ शम्भुः समाहूय नन्द्यादीन् सकलान्गणान् । आज्ञापयामास मुदा गन्तुं स्वेन च तत्र वै
ब्रह्मा म्हणाले—मग शंभूंनी नंदी आदी सर्व गणांना बोलावून, आनंदाने आज्ञा केली की ते त्यांच्या सहित तेथेच जावेत।
Verse 2
शिव उवाच । अपि यूयं सह मया संगच्छध्वं गिरेः पुरम् । कियद्गणानिहास्थाप्य महोत्सवपुरस्सरम्
शिव म्हणाले—“तुम्हीही माझ्याबरोबर गिरिराजाच्या (हिमालयाच्या) नगरीला याल का? येथे काही गण ठेवून, आधी जाऊन महोत्सवाची व्यवस्था करा।”
Verse 3
ब्रह्मोवाच । अथ ते समनुज्ञप्ता गणेशा निर्ययुर्मुदा । स्वंस्वं बलमुपादाय तान् कथंचिद्वदाम्यहम्
ब्रह्मा म्हणाले—मग ते गणेश (शिवगण) परवानगी मिळताच आनंदाने निघाले। आपापले बळ घेऊन; त्यांचा वृत्तांत मी यथाशक्ती सांगतो।
Verse 4
अभ्यगाच्छंखकर्णश्च गणकोट्या गणेश्वरः । शिवेन सार्द्धं संगन्तुं हिमाचलपुरम्प्रति
मग शंखकर्ण नावाचा गणेश्वर, शिवगणांच्या एक कोटीसह, भगवान शिवांसोबत हिमाचल-नगराकडे जाण्यासाठी आला।
Verse 5
दशकोट्या केकराक्षो गणानां समहोत्सवः । अष्टकोट्या च विकृतो गणानां गणनायकः
शिवगणांमध्ये दहा कोटी गणांचा अधिपती केकराक्ष हा त्या महान् समारंभ-उत्सवाचा व्यवस्थापक होता; आणि आठ कोटी गणांचा अधिपती विकृत हा गणांचा सेनानायक व गणनायक होता।
Verse 6
चतुष्कोट्या विशाखश्च गणानां गणनायकः । पारिजातश्च नवभिः कोटिभिर्गणपुंगवः
चार कोटींसह विशाख हा गणांचा गणनायक आहे; आणि नऊ कोटींसह पारिजात हा गणांमध्ये श्रेष्ठ, प्रमुख गणपुंगव आहे।
Verse 7
षष्टिस्सर्वान्तकः श्रीमान्तथैव विकृताननः । गणानान्दुन्दुभोष्टाभिः कोटिकोटिभिर्गणनायकः
तो षष्टि—सर्वान्तक, श्रीमान् तसेच विकृतानन म्हणून प्रसिद्ध; गणांच्या दुन्दुभींच्या गजराने वेढलेला, कोटी-कोटी गणांसह तो गणनायक म्हणून स्थित आहे।
Verse 8
पञ्चभिश्च कपालाख्यो गणेशः कोटिभिस्तथा । षड्भिस्सन्दारको वीरो गणानां कोटिभिर्मुने
हे मुने, कपालाख्य गणेश पाच कोटी शिवगणांसह प्रकट झाला; तसेच वीर सन्दारकही सहा कोटी गणांसह आला।
Verse 9
कोटिकोटिभिरेवेह कन्दुकः कुण्डकस्तथा । विष्टम्भो गणपोऽष्टाभिर्गणानां कोटिभिस्तथा
येथे कन्दुक व कुण्डक कोटी-कोटी गणांसह (शिवसेवेत) होते; तसेच विष्टम्भ व गणपही आठ प्रमुख दलांसह आणि कोट्यवधी शिवगणांसह होते।
Verse 10
सहस्रकोट्या गणपः पिप्पलो मुदितो ययौ । तथा संनादको वीरो गणेशो मुनिसत्तम
हे मुनिश्रेष्ठ, पिप्पल नावाचा गणप सहस्र कोटी गणांसह आनंदाने निघून गेला; तसेच संनादक नावाचा वीर गणेशही गेला।
Verse 11
आवेशनस्तथाष्टाभिः कोटिभिर्गणनायकः । महाकेशस्सहस्रेण कोटीनां गणपो ययौ
त्यानंतर गणनायक आवेशन आठ कोटी (गणां)सह निघाला; आणि महाकेशही सहस्र कोटी गणांसह गणप म्हणून प्रस्थान केला।
Verse 12
कुण्डो द्वादशकोट्या हि तथा पर्वतको मुने । अष्टाभिः कोटिभिर्वीरस्समगाच्चन्द्रतापनः
हे मुने, कुंड द्वादश कोटी (परिमाणाने) तयार झाला आणि पर्वतकही तितकाच होता; वीर चंद्रतापन आठ कोटी (अनुचऱ्यां)सह तेथे आला।
Verse 13
कालश्च कालकश्चैव महाकालश्शतेन वै । कोटीनां गणनाथो हि तथैवाग्निकनामकः
तेथे ‘काल’ व ‘कालक’ असे गण होते आणि शंभर ‘महाकाल’ही होते। त्या कोटीकोटी गणांवर गणनाथच अधिपती होता; तसेच ‘अग्निक’ नावाचा गणही होता।
Verse 14
कोट्यग्निमुख एवागाद् गणानां गणनायकः । आदित्यमूर्द्धा कोट्या च तथा चैव घनावहः
मग ‘कोट्यग्निमुख’ आला—तो गणांचा गणनायक होता. त्याच्यासोबत ‘आदित्यमूर्धा’, ‘कोट्या’ आणि ‘घनावह’ही आले.
Verse 15
सन्नाहश्शतकोट्या हि कुमुदो गणपस्तथा । अमोघः कोकिलश्चैव शतकोट्या गणाधिपः
सन्नाह शंभर कोटी बलासह होता; कुमुदही गणप होता. अमोघ व कोकिल हेही प्रत्येकी शंभर कोटी गणांचे अधिपती होते।
Verse 16
सुमन्त्रः कोटिकोट्या च गणानां गणानायकः । काकपादोदरः कोटिषष्ट्या सन्तानकस्तथा
सुमन्त्र कोटी-कोटी गणांचा नायक होता; तसेच काकपादोदर ‘सन्तानक’ नावाचा, साठ कोटी गणांसह (अग्रणी) होता।
Verse 17
महाबलश्च नवभिर्मधुपिंगश्च कोकिलः । नीलो नवत्या कोटीनां पूर्णभद्रस्तथैव च
महाबल नऊ कोटी गणांसह होता; मधुपिंग व कोकिलही (उल्लेखिले). नील नव्वद कोटी गणांसह होता; आणि पूर्णभद्रही तसाच।
Verse 18
सप्तकोट्या चतुर्वक्त्रः करणो विंशकोटिभिः । ययौ नवतिकोट्या तु गणेशानो हि रोमकः
सात कोटींसह चतुर्मुख ब्रह्मा निघाले; वीस कोटींसह करण गेला; आणि नव्वद कोटींसह रोमक नामक गणेशही प्रस्थित झाला।
Verse 19
यज्वाशश्शतमन्युश्च मेघमन्युश्च नारद । तावत्कोट्या ययुस्सर्वे गणेशा हि पृथक्पृथक्
हे नारद, यज्वाश, शतमन्यु आणि मेघमन्यु—तसेच इतर सर्व गणेश—त्या इतक्या कोटींसह, प्रत्येकजण आपापल्या स्थानास व कार्यास वेगळा वेगळा निघून गेला।
Verse 20
काष्ठाङ्गुष्ठश्चतुष्षष्ट्या कोटीनां गणनायकः । विरूपाक्षस्सुकेशश्च वृषाभश्च सनातनः
काष्ठाङ्गुष्ठ, जो चौसष्ट कोटी गणांचा नायक आहे; विरूपाक्ष आणि सुकेश; आणि सनातन वृषाभ—हे शिवाच्या गणांमधील प्रमुख आहेत.
Verse 21
तालकेतुः षडास्यश्च चञ्च्वास्यश्च सनातनः । सम्वर्तकस्तथा चैत्रो लकुलीशस्स्वयम्प्रभुः
तालकेतु, षडास्य, चञ्च्वास्य, सनातन, संवर्तक, चैत्र आणि स्वयंप्रभू लकुलीश—हे सर्व शिवाचे गण म्हणून पूजनीय आहेत.
Verse 22
लोकान्तकश्च दीप्तात्मा तथा दैत्यान्तको मुने । देवो भृंगिरिटिश्श्रीमान्देवदेवप्रियस्तथा
हे मुनी, ते लोकान्तक, दीप्तात्मा आणि दैत्यांचा विनाश करणारे दैत्यान्तक म्हणून ओळखले जातात. ते श्रीमान देव भृंगिरिटि आहेत, जे देवाधिदेव शिवाचे अत्यंत प्रिय आहेत.
Verse 23
अशनिर्भानुकश्चैव चतुष्षष्ट्या सहस्रशः । ययुश्शिवविवाहार्थं शिवेन सहसोत्सवाः
अशनी व भानुक तसेच चौंसष्ट हजार अन्य, शिवविवाहाच्या हेतुने महादेवांसह महोत्सवभावाने प्रस्थानास निघाले।
Verse 24
भूतकोटिसहस्रेण प्रमथाः कोटिभिस्त्रिभिः । वीरभद्रश्चतुष्षष्ट्या रोमजानान्त्रिकोटिभिः
हजारो कोटी भूतांसह तीन कोटी प्रमथ होते; आणि वीरभद्रही प्रभूच्या रोमांतून उत्पन्न उग्र गणांच्या चौंसष्ट कोटी व असंख्य अन्य समूहांनी वेढलेला होता।
Verse 25
कोटिकोटिसहस्राणां शतैर्विंशतिभिर्वृताः । तत्र जग्मुश्च नन्द्याद्या गणपाश्शंकरोत्सवे
कोट्यवधी सहस्रांच्या, शत-विशींच्या समूहांनी वेढलेले नंदी आदी गणपतीही शंकराच्या उत्सवासाठी तेथे गेले।
Verse 26
क्षेत्रपालो भैरवश्च कोटिकोटिगणैर्युतः । उद्वाहश्शंकरस्येत्याययौ प्रीत्या महोत्सवे
क्षेत्रपाल भैरवही कोट्यवधी गणांसह, “हा शंकराचा विवाह आहे” असा घोष करीत, प्रेमाने त्या महोत्सवात आला।
Verse 27
एते चान्ये च गणपा असङ्ख्याता महाबलाः । तत्र जग्मुर्महाप्रीत्या सोत्साहाश्शंकरोत्सवे
हे आणि इतरही असंख्य, महाबलवान गण, मोठ्या प्रीतीने व उत्साहाने शंकराच्या उत्सवासाठी तेथे गेले।
Verse 28
सर्वे सहस्रहस्ताश्च जटामुकुटधारिणः । चन्द्ररेखावतंसाश्च नीलकण्ठास्त्रिलोचनाः
ते सर्व सहस्रबाहू, जटामुकुटधारी होते। चंद्ररेखेने विभूषित, सर्व नीलकंठ व त्रिलोचन होते।
Verse 29
रुद्राक्षाभरणास्सर्वे तथा सद्भस्मधारिणः । हारकुण्डलकेयूरमुकुटाद्यैरलंकृताः
ते सर्व रुद्राक्षाभरणांनी युक्त व पवित्र भस्मधारी होते. हार, कुंडल, केयूर, मुकुट इत्यादींनी अलंकृत होते.
Verse 30
ब्रह्मविष्ण्विन्द्रसंकाशा अणिमादिगुणैर्युताः । सूर्य्यकोटिप्रतीकाशास्तत्र रेजुर्गणेश्वराः
तेथे शिवगणांचे गणेश्वर तेजाने झळकत होते—ब्रह्मा, विष्णू व इंद्रासारखे; अणिमा इत्यादी सिद्धींनी युक्त; आणि कोट्यवधी सूर्यांसारखे दीप्तिमान.
Verse 31
पृथिवीचारिणः केचित् केचित्पातालचारिणः । केचिद्व्योमचराः केचित्सप्तस्वर्गचरा मुने
हे मुने, काही पृथ्वीवर विचरत, काही पाताळात; काही आकाशात संचारत, तर काही सप्तस्वर्गांत गमन करत होते.
Verse 32
किम्बहूक्तेन देवर्षे सर्वलोकनिवासिनः । आययुस्स्वगणाश्शम्भोः प्रीत्या वै शङ्करोत्सवे
हे देवर्षे, अधिक काय सांगावे? सर्व लोकांचे निवासी—शंभूचे स्वगणही—शंकरोत्सवाला प्रेमाने व आनंदाने आले.
Verse 33
इत्थं देवैर्गणैश्चान्यैस्सहितश्शङ्करः प्रभुः । ययौ हिमगिरिपुरं विवाहार्थं निजस्य वै
अशा प्रकारे देव व अन्य गणांसह प्रभु शंकर आपल्या विवाहार्थ हिमगिरीच्या नगराकडे निघाले.
Verse 34
यदाजगाम सर्वेशो विवाहार्थे सुरादिभिः । तदा तत्र ह्यभूद्वृत्तं तच्छृणु त्वं मुनीश्वर
जेव्हा सर्वेश्वर शिव देवतादिंसह विवाहार्थ तेथे आले, तेव्हा तेथे जे घडले ते ऐक, हे मुनीश्वर.
Verse 35
रुद्रस्य भगिनी भूत्वा चण्डी सूत्सवसंयुता । तत्राजगाम सुप्रीत्या परेषां सुंभयावहा
रुद्राची भगिनी होऊन, शुभ उत्सवांनी युक्त चंडी अत्यंत प्रीतिने तेथे आली; आणि शत्रुपक्षांना भय उत्पन्न करणारी ठरली.
Verse 36
प्रेतासनसमारूढा सर्पाभरणभूषिता । पूर्णं कलशमादाय हैमं मूर्ध्नि महाप्रभम्
प्रेतासनावर आरूढ, सर्पाभरणांनी भूषित ती पूर्ण कलश घेऊन तो महाप्रभ सुवर्ण कलश मस्तकी धारण करू लागली.
Verse 37
स्वपरीवारसंयुक्ता दीप्तास्या दीप्तलोचना । कुतूहलम्प्रकुर्वन्ती जातहर्षा महाबला
स्वपरिवारासह, तेजस्वी मुख व दीप्त नेत्रांची ती महाबला देवी कुतूहल निर्माण करीत हर्षाने परिपूर्ण झाली.
Verse 38
तत्र भूतगणा दिव्या विरूपः कोटिशो मुने । विराजन्ते स्म बहुशस्तथा नानाविधास्तदा
हे मुने, तेथे दिव्य भूतगण कोट्यवधी संख्येने, विचित्र व नानाविध रूपांनी, त्या वेळी मोठ्या समूहांत तेजस्वी दिसत होते.
Verse 39
तैस्समेताग्रतश्चण्डी जगाम विकृतानना । कुतूहलान्विता प्रीता प्रीत्युपद्रव कारिणी
त्यांच्यासह पुढे पुढे विकृत व उग्र मुखाची चंडी निघाली। कुतूहलयुक्त, प्रसन्न होऊन ती आनंदाच्या क्रीडाभावात थोडा उपद्रव घडवीत होती।
Verse 40
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे यात्रावर्णनं नाम चत्वारिशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या द्वितीय भागातील रुद्रसंहितेच्या तृतीय पार्वतीखण्डात ‘यात्रावर्णन’ नावाचा चाळीसावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 41
तदा डमरुनिर्घोषैर्व्याप्तमासीज्जगत्त्रयम् । भेरीझंकारशब्देन शंखानां निनदेन च
तेव्हा डमरूच्या निर्घोषाने, भेरीच्या झंकाराने आणि शंखांच्या निनादाने त्रैलोक्य व्यापून गेले।
Verse 42
तथा दुन्दुभिनिर्घोषैश्शब्दः कोलाहलोऽभवत् । कुर्वञ्जगन्मंगलं च नाशयेन्मंगलेतरत्
तसेच दुंदुभींच्या गजराने महान् कोलाहलध्वनी उठला— जो जगताचे मंगल करीत अमंगलाचा नाश करतो.
Verse 43
गणानां पृष्ठतो भूत्वा सर्वे देवास्समुत्सुकाः । अन्वयुस्सर्वसिद्धाश्च लोकपालादिका मुने
हे मुने, शिवाच्या गणांच्या पाठीमागे उभे राहून सर्व देव अत्यंत उत्सुक झाले. सर्वसिद्ध, लोकपाल इत्यादीही त्यांच्या मागोमाग चालू लागले.
Verse 44
मध्ये व्रजन् रमेशोऽथ गरुडासनमाश्रितः । शुशुभे ध्रियमाणेन क्षत्रेण महता मुने
हे मुने, मग रमेश मध्यभागी चालत गरुडासनावर आरूढ झाला. महान राजतेज व रक्षणशक्तीने धारण केला जाऊन तो अत्यंत शोभून दिसला.
Verse 45
चामरैर्वीज्यमानोऽसौ स्वगणैः परिवारितः । पार्षदैर्विलसद्भिश्च स्वभूषाविधिभूषितः
तो चामरांनी वीजला जात होता, आपल्या गणांनी वेढलेला होता. तेजस्वी पार्षदांनी सेवित, स्वतःच्या नियत अलंकार व दिव्य राजचिन्हांनी तो शोभत होता.
Verse 46
तथाऽहमप्यशोभम्वै व्रजन्मार्गे विराजितः । वेदैर्मूर्तिधरैश्शास्त्रैः पुराणैरागमैस्तथा
तसेच मीही मार्गाने जाताना खरोखरच शोभित व तेजस्वी होतो—मूर्तिधारी वेद, प्रमाण शास्त्रे, पुराणे आणि आगमे यांनी सेवित व स्तुत झालो.
Verse 47
सनकादिमहासिद्धैस्सप्रजापतिभिस्सुतैः । परिवारैस्संयुतो हि शिवसेवनतत्परः
सनकादी महासिद्ध, प्रजापती व त्यांचे पुत्र यांसह, आपल्या परिवारांनी वेढलेला तो शिवसेवेतच पूर्ण तत्पर होता.
Verse 48
स्वसैन्यमध्यगश्शक्र ऐरावतगज स्थितः । नामाविभूषितोऽत्यन्तं व्रजन् रेजे सुरेश्वरः
स्वतःच्या सैन्याच्या मध्यभागी, ऐरावत गजावर आरूढ झालेला देवांचा अधिपती इंद्र, नाम-चिन्हांनी अत्यंत विभूषित होऊन पुढे जाताना विलक्षण तेजाने शोभून दिसला।
Verse 49
तदा तु व्रजमानास्ते ऋषयो बहवश्च ते । विरेजुरतिसोत्कण्ठश्शिवस्योद्वाहनम्प्रति
तेव्हा ते अनेक ऋषी प्रस्थान करताना अत्यंत उत्कंठित झाले; भगवान शिवाच्या मंगल विवाहाचे दर्शन घ्यावे या भावाने त्यांचे अंतःकरण उजळले आणि ते शोभून दिसले।
Verse 50
शाकिन्यो यातुधानाश्च वेताला ब्रह्मराक्षसाः । भूतप्रेतपिशाचाश्च तथान्ये प्रमथादयः
शाकिनी, यातुधान, वेताल, ब्रह्मराक्षस, तसेच भूत-प्रेत-पिशाच आणि इतर प्रमथादि गण—हे सर्व (शिवाच्या क्षेत्रातील उग्र सेवक-समूह) येथे सांगितले आहेत।
Verse 51
तुम्बुरुर्नारदो हाहा हूहूश्चेत्यादयो वराः । गन्धर्वाः किन्नरा जग्मुर्वाद्यानाध्माय हर्षिताः
तुम्बुरु, नारद, हाहा, हूहू इत्यादी श्रेष्ठ—गंधर्व व किन्नर—आनंदित होऊन वाद्ये फुंकत व वाजवत पुढे निघाले।
Verse 52
जगतो मातरस्सर्वा देवकन्याश्च सर्वशः । गायत्री चैव सावित्री लक्ष्मीरन्यास्सुरस्त्रियः
जगतातील सर्व मातृदेवता आणि सर्व प्रकारच्या देवकन्या—गायत्री, सावित्री, लक्ष्मी व इतर दिव्य सुरस्त्रिया—तेथे एकत्र जमल्या।
Verse 53
एताश्चान्याश्च देवानां पत्नयो भवमातरः । उद्वाहश्शंकरस्येति जग्मुस्सर्वा मुदान्विताः
या व इतर देवपत्नी—जगतात मातृरूपा भवमाता—“हा शंकराचा उद्वाह आहे” असे म्हणत सर्वजणी आनंदाने पुढे निघाल्या।
Verse 54
शुद्धस्फटिकसंकाशो वृषभस्सर्वसुन्दरः । यो धर्म उच्यते वेदैश्शास्त्रैस्सिद्धमहर्षिभिः
तो शुद्ध स्फटिकासारखा तेजस्वी आहे; वृषभ सर्वथा परमसुंदर आहे. वेद-शास्त्रे व सिद्ध महर्षींनी ज्याला धर्म म्हटले आहे, तोच तो धर्मस्वरूप आहे.
Verse 55
तमारूढो महादेवो वृषभं धर्मवत्सलः । शुशुभेतीव देवर्षिसेवितस्सकलैर्व्रजन्
धर्मवत्सल महादेव त्या वृषभावर आरूढ होऊन पुढे निघाले. देवर्षींच्या सेवेत व सर्वांसह चालताना ते जणू तेजाने अत्यंत शोभून दिसत होते.
Verse 56
एभिस्समेतैस्सफलैमहर्षिभिर्बभौ महेशो बहुशोत्यलंकृतः । हिमालयाह्वस्य धरस्य संव्रजन् पाणिग्रहार्थं सदनं शिवायाः
शुभ फळ-उपहार घेऊन आलेल्या त्या महर्षींसह महेश्वर अनेक अलंकारांनी विभूषित होऊन फारच शोभून दिसला. हिमालय नावाच्या पर्वतराजाच्या सदनास, शिवेचे पाणिग्रहण करण्यासाठी तो निघाला.
Verse 57
इत्युक्तं शम्भुचरितं गमनम्परमोत्सवम् । हिमालयपुरोद्भूतं सद्वृत्तं शृणु नारद
अशा रीतीने शंभूचे चरित्र—त्यांचे गमन, जो परम उत्सव आहे—सांगितले. आता, हे नारद, हिमालय-नगरातून उद्भवलेली ही सद्वृत्त, शुभ कथा ऐक.
Frequently Asked Questions
Śiva convenes and commands his gaṇas (led by Nandin and other gaṇeśvaras) to accompany him toward Himālaya for a major auspicious festival (mahotsava), with an organized division of forces.
The gaṇa-muster symbolizes Śiva’s all-pervading governance: innumerable hosts reflect the infinite modalities of divine power operating under a single consciousness-principle (Śiva), while the festival setting sacralizes movement, sound, and order as forms of devotion.
The chapter highlights Śiva’s manifestation as Lord of hosts (Gaṇeśvara/gaṇādhipati in functional sense) through named commanders and their troop-units, underscoring hierarchy, protection, and cosmic participation in the impending auspicious rite.