देवसान्त्वनम् (Devasāntvana) — “Consolation/Reassurance of the Gods”
या अध्यायात देवांच्या स्तुतीने प्रसन्न होऊन देवी दुर्गा/जगदंबेचे दिव्य प्राकट्य वर्णिले आहे. ब्रह्मा तिचे दर्शनरूप सांगतात—रत्नजडित दिव्य रथावर विराजमान, स्वतःच्या तेजाने वेढलेली, असंख्य सूर्यांच्या प्रभेलाही मागे टाकणारी. तिला महामाया, सदाशिव-विलासिनी, त्रिगुणा असूनही निर्गुणा, नित्या आणि शिवलोकनिवासिनी असे तत्त्वतः ओळखले आहे; त्यामुळे तिची व्यापकता व परात्परता स्पष्ट होते. विष्णू आदी देव तिच्या कृपेने दर्शन घेऊन सामूहिक आनंद अनुभवतात, वारंवार साष्टांग प्रणाम करतात आणि शिवा, शर्वाणी, कल्याणी, जगदंबा, महेश्वरी, चंडी, सर्वार्तिनाशिनी इत्यादी नामांनी पुन्हा स्तुती करतात. हा प्रसंग देवीला रक्षक व दुःखनाशिनी म्हणून प्रतिष्ठित करतो.
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । इत्थं देवैः स्तुता देवी दुर्गा दुर्गार्तिनाशिनी । आविर्बभूव देवानां पुरतो जगदंबिका
ब्रह्मा म्हणाले—देवांनी अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर, दुर्गार्तिनाशिनी देवी दुर्गा देवांसमोर जगदंबिका रूपाने प्रकट झाली।
Verse 2
रथे रत्नमये दिव्ये संस्थिता परमाद्भुते । किंकिणीजालसंयुक्ते मृदुसंस्तरणे वरे
ती परम अद्भुत, रत्नमय दिव्य रथावर विराजमान होती; किणकिणींच्या झंकारत्या जाळ्यांनी अलंकृत आणि श्रेष्ठ, मृदू आसन-शय्येने युक्त होऊन तेजाने दीप्तिमान दिसत होती।
Verse 3
कोटिसूर्याधिकाभास रम्यावयवभासिनी । स्वतेजोराशिमध्यस्था वररूपा समच्छवि
ती कोट्यवधी सूर्यांपेक्षाही अधिक तेजस्वी होती. तिचे रम्य अवयव स्वतःच प्रकाशमान; स्वतेजाच्या राशीच्या मध्यभागी स्थित होऊन ती उत्तम, मंगलमय रूपात—सम व निर्दोष प्रभेसह—प्रकट झाली।
Verse 4
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखंडे देवसान्त्वनं नाम चतुर्थोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या तृतीय पार्वतीखंडातील “देवसान्त्वन” नावाचा चौथा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 5
त्रिदेवजननी चण्डी शिवा सर्वार्तिनाशिनी । सर्वमाता महानिद्रा सर्वस्वजनतारिणी
ती त्रिदेवांची जननी चंडी आहे; तीच शिवा, जी सर्व आर्तिदुःखांचा नाश करणारी आहे। तीच सर्वमाता, महानिद्रा, आणि आपल्या सर्व जनांना संसारबंधनातून पार नेणारी तारिणी आहे।
Verse 6
तेजोराशेः प्रभावात्तु सा तु दृष्ट्वा सुरैश्शिवा । तुष्टुवुस्तां पुनस्ते वै सुरा दर्शनकांक्षिणः
त्या दिव्य तेजोराशीच्या प्रभावाने देवांनी शिवा (पार्वती)चे दर्शन घेतले. तिच्या पावन दर्शनाची उत्कंठा बाळगून देवगणांनी पुन्हा स्तोत्रांनी तिची स्तुती केली.
Verse 7
अथ देवगणास्सर्वे विष्ण्वाद्या दर्शनेप्सवः । ददृशुर्जगदम्बां तां तत्कृपां प्राप्य तत्र हि
मग विष्णू आदी सर्व देवगण दर्शनास उत्सुक होऊन, तेथेच तिची कृपा प्राप्त करून त्या जगदंबेचे साक्षात दर्शन करू लागले.
Verse 8
बभूवानन्दसन्दोहस्सर्वेषां त्रिदिवौकसाम् । पुनः पुनः प्रणेमुस्तां तुष्टुवुश्च विशेषतः
त्रिदिवातील सर्व देवांमध्ये आनंदाचा महान् प्रवाह उसळला। त्यांनी पुन्हा पुन्हा तिला नमस्कार केला आणि विशेष भक्तीने तिची स्तुती केली।
Verse 9
देवा ऊचुः । शिवे शर्वाणि कल्याणि जगदम्ब महेश्वरि । त्वां नतास्सर्वथा देवा वयं सर्वार्तिनाशिनीम्
देव म्हणाले— हे शिवे, हे शर्वाणि, हे कल्याणी, हे जगदंबे, हे महेश्वरी! आम्ही देव सर्व प्रकारे तुला नमस्कार करतो; तू सर्व दुःखांचा नाश करणारी आहेस।
Verse 10
न हि जानन्ति देवेशि वेदश्शास्त्राणि कृत्स्नशः । अतीतो महिमा ध्यानं तव वाङ्मनसोश्शिवे
हे देवेशि, हे शिवे! वेद आणि सर्व शास्त्रेही तुझे तत्त्व पूर्णपणे जाणू शकत नाहीत. तुझा महिमा ध्यानालाही अतीत आहे; तू वाणी व मनाच्या पलीकडे आहेस।
Verse 11
अतद्व्यावृत्तितस्तां वै चकितं चकितं सदा । अभिधत्ते श्रुतिरपि परेषां का कथा मता
जे परम तत्त्व नाही त्यापासून ती सदैव परावृत्त असते; म्हणून श्रुतीही तिला नित्य चकित-चकित अशी वर्णिते. मग इतरांची काय कथा—ते काय जाणणार?
Verse 12
जानन्ति बहवो भक्तास्त्वत्कृपां प्राप्य भक्तितः । शरणागतभक्तानां न कुत्रापि भयादिकम्
अनेक भक्त भक्ति करून तुझी कृपा प्राप्त करून तिला जाणतात. जे भक्त तुझ्या शरण आले आहेत, त्यांना कुठेही भय इत्यादी उरत नाही।
Verse 13
विज्ञप्तिं शृणु सुप्रीता यस्या दासास्सदाम्बिके । तव देवि महादेवि हीनतो वर्णयामहे
हे परमप्रसन्न अंबिके, कृपा करून आमची विनंती ऐक. हे देवी, हे महादेवी, आम्ही हीन असूनही तुझे नित्य दास म्हणून हे निवेदन करीत आहोत.
Verse 14
पुरा दक्षसुता भूत्वा संजाता हरवल्लभा । ब्रह्मणश्च परेषां वा नाशयत्वमकंमहत्
पूर्वी तू दक्षाची कन्या होऊन जन्मलीस आणि हर (शिव) याची प्रिया झालीस. त्या दिव्य प्रकट्याने तू ब्रह्मा व इतरांचाही महान अभिमान नष्ट केलास.
Verse 15
पितृतोऽनादरं प्राप्यात्यजः पणवशात्तनुम् । स्वलोकमगमस्त्वं वालभद्दुःखं हरोऽपि हि
पित्याकडून अनादर मिळाल्यावर तू दैववशात देह त्यागून आपल्या लोकाला गेलीस. खरेच, हर (शिव) बालसुलभ व पीडित जनांचेही दुःख हरतात.
Verse 16
न हि जातम्प्रपूर्णं तद्देवकार्यं महेश्वरि । व्याकुला मुनयो देवाश्शरणन्त्वां गता वयम्
हे महेश्वरी, ते देवकार्य अजून पूर्ण झालेले नाही. व्याकुळ होऊन मुनि व देवांसह आम्ही तुझ्या शरण आलो आहोत.
Verse 17
पूर्णं कुरु महेशानि निर्जराणां मनोरथम् । सनत्कुमारवचनं सफलं स्याद्यथा शिवे
हे महेशानी, अमरांचे मनोरथ पूर्ण कर, जेणेकरून सनत्कुमाराचे वचन सफल होईल—जसे शिवात सर्व सिद्ध होते.
Verse 18
अवतीर्य क्षितौ देवि रुद्रपत्नी पुनर्भव । लीलां कुरु यथायोग्यं प्राप्नुयुर्निर्जरास्सुखम्
हे देवी, पृथ्वीवर अवतरून पुन्हा रुद्रपत्नी हो. यथायोग्य दिव्य लीला कर, ज्यायोगे अमर देवांना सुख प्राप्त होईल.
Verse 19
सुखी स्याद्देवि रुद्रोऽपि कैलासाचलसंस्थितः । सर्वे भवन्तु सुखिनो दुःखं नश्यतु कृत्स्नशः
हे देवी, कैलास पर्वतावर स्थित रुद्रही सुखी असो. सर्वजण सुखी होवोत; सर्व दुःख पूर्णतः नष्ट होवो.
Verse 20
ब्रह्मोवाच । इति प्रोच्यामरास्सर्वे विष्ण्वाद्याः प्रेमसंकुलाः । मौनमास्थाय संतस्थुर्भक्तिनम्रा त्ममूर्तयः
ब्रह्मा म्हणाले—असे बोलून विष्णू आदी सर्व देव प्रेमाने भरून गेले. त्यांनी मौन धारण केले व स्थिर उभे राहिले; त्यांच्या अंतःकरण-देहावर भक्तीची नम्रता दाटली.
Verse 21
शिवापि सुप्रसन्नाभूदाकर्ण्यामरसंस्तुतिम् । आकलय्याथ तद्धेतुं संस्मृत्य स्वप्रभुं शिवम्
देवांची स्तुती ऐकून शिवा (पार्वती) अत्यंत प्रसन्न झाली. मग त्याचे कारण जाणून तिने आपल्या स्वामी शिवाचे स्मरण केले.
Verse 22
उवाचोमा तदा देवी सम्बोध्य विबुधांश्च तान् । विहस्य मापतिमुखान्सदया भक्तवत्सला
तेव्हा भक्तवत्सला, करुणामयी देवी उमा हसत-हसत त्या देवांना—मा लक्ष्मी व तिचे स्वामी विष्णु आदींना—संबोधून म्हणाली।
Verse 23
उमोवाच । हे हरे हे विधे देवा मुनयश्च गतव्यथाः । सर्वे शृणुत मद्वाक्यं प्रसन्नाहं न संशयः
उमा म्हणाली—हे हरे, हे विधाते! हे देवांनो व मुनिंनो, जे आता व्यथामुक्त आहात—तुम्ही सर्वांनी माझे वचन ऐका. मी प्रसन्न आहे; यात संशय नाही.
Verse 24
चरितं मम सर्वत्र त्रैलोक्यस्य सुखावहम् । कृतं मयैवं सकलं दक्षमोहादिकं च तत्
माझे चरित्र सर्वत्र कथिले जाते व त्रैलोक्याला कल्याण व सुख देणारे आहे. दक्षाच्या मोहापासून पुढे जे काही घडले, ते सर्व मीच घडविले.
Verse 25
अवतारं करिष्यामि क्षितौ पूर्णं न संशयः । बहवो हेतवोऽप्यत्र तद्वदामि महादरात्
मी पृथ्वीवर पूर्ण अवतार निश्चयाने करीन—यात संशय नाही. यासाठी अनेक कारणे आहेत; ती मी येथे मोठ्या आदराने सांगते.
Verse 26
पुरा हिमाचलो देवा मेना चातिसुभक्तितः । सेवां मे चक्रतुस्तात जननीवत्सतीतनोः
पूर्वी, हे प्रिय, दिव्य हिमाचल व मेना—अतिशय शुद्ध भक्तीने युक्त—माझी सेवा करीत आणि आईसारख्या स्नेहाने मला जपत.
Verse 27
इदानीं कुरुतस्सेवां सुभक्त्या मम नित्यशः । मेना विशेषतस्तत्र सुतात्वेनात्र संशयः
आता तुम्ही दोघेही शुद्ध भक्तिभावाने माझी नित्य सेवा करा. आणि हे मेना, यात संशय नाही—मी विशेष रीतीने तुझी कन्या होईन.
Verse 28
रुद्रो गच्छतु यूयं चावतारं हिमवद्गृहे । अतश्चावतरिष्यामि दुःखनाशो भविष्यति
रुद्र जावो आणि तुम्ही सर्वही हिमवानाच्या घरी अवतार घेण्यासाठी जा। त्यानंतर मीही अवतरेन; मग दुःखाचा नाश नक्की होईल।
Verse 29
सर्वे गच्छत धाम स्वं स्वं सुखं लभतां चिरम् । अवतीर्य सुता भूत्वा मेनाया दास्य उत्सुखम्
तुम्ही सर्वजण आपल्या-आपल्या धामास जा आणि दीर्घकाळ आपापले सुख लाभो. मी अवतरून कन्या होईन आणि मेनेची सेवा करण्यास उत्सुक राहीन।
Verse 30
हरपत्नी भविष्यामि सुगुप्तं मतमात्मनः । अद्भुता शिवलीला हि ज्ञानिनामपि मोहिनी
मी हराची पत्नी होईन—हा माझ्या मनाचा अत्यंत गुप्त संकल्प आहे. खरोखर, शिवाची दिव्य लीला अद्भुत आहे, जी ज्ञान्यांनाही मोहित करते.
Verse 31
यावत्प्रभृति मे त्यक्ता स्वतनुर्दक्षजा सुराः । पितृतोऽनादरं दृष्ट्वा स्वामिनस्तत्क्रतौ गता
हे देवांनी! जेव्हापासून मी दक्षपुत्री म्हणून माझा देह त्यागला, माझ्या पित्याकडून माझ्या स्वामींचा झालेला अनादर पाहून ते त्या यज्ञात गेले.
Verse 32
तदाप्रभृति स स्वामी रुद्रः कालाग्निसंज्ञकः । दिगम्बरो बभूवाशु मच्चिन्तनपरायणः
त्या काळापासून ते स्वामी रुद्र 'कालाग्नि' या नावाने ओळखले जाऊ लागले. ते लवकरच दिगंबर झाले आणि केवळ माझ्याच चिंतनात मग्न राहिले.
Verse 33
मम रोषं क्रतौ दृष्ट्वा पितुस्तत्र गता सती । अत्यजत्स्वतनुं प्रीत्या धर्मज्ञेति विचारतः
यज्ञात माझा रोष पाहून सती तेथे पित्याजवळ गेली। धर्माचा मर्म जाणून दृढ विचाराने तिने आनंदाने आपले देहत्याग केला।
Verse 34
योग्यभूत्सदनं त्यक्त्वा कृत्वा वेषमलौकिकम् । न सेहे विरहं सत्या मद्रूपाया महेश्वरः
योग्य निवासस्थान सोडून आणि अलौकिक वेश धारण करून महेश्वर सतीच्या विरहास सहन करू शकला नाही—ती माझ्याच रूपाने (पार्वतीरूपे) प्रकट झाली होती।
Verse 35
मम हेतोर्महादुःखी स बभूव कुवेषभृत् । अत्यजत्स तदारभ्य कामजं सुखमुत्तमम्
माझ्यामुळे तो अत्यंत दुःखी झाला आणि कठोर तपस्वी वेश धारण केला। त्या वेळेपासून त्याने कामजन्य उत्तम सुखही त्यागले।
Verse 36
अन्यच्छृणुत हे विष्णो हे विधे मुनयः सुराः । महाप्रभोर्महेशस्य लीलां भुवनपालिनीम्
हे विष्णो, हे विधाते (ब्रह्मा), हे मुनिगण व देवांनो—आता आणखी एक कथा ऐका: महाप्रभू महेशाची ती लीला जी भुवनांचे पालन करते।
Verse 37
विधाय मालां सुप्रीत्या ममास्थ्नां विरहाकुलः । न शान्तिं प्राप कुत्रापि प्रबुद्धो ऽप्येक एव सः
विरहाने व्याकुळ होऊन त्याने प्रेमाने माझ्या अस्थींची माळ केली; तरीही पूर्ण जागृत असूनही त्याला कुठेच शांती मिळाली नाही—तो एकटाच राहिला।
Verse 38
इतस्ततो रुरोदोच्चैरनीश इव स प्रभुः । योग्यायोग्यं न बुबुधे भ्रमन्सर्वत्र सर्वदा
तो प्रभू असूनही असहायासारखा इकडे-तिकडे भटकत मोठ्याने रडत राहिला। सर्वत्र सर्वदा फिरताना योग्य-अयोग्याचा भेद त्याला कळेना।
Verse 39
इत्थं लीलां हरोऽकार्षीद्दर्शयन्कामिनां प्रभुः । ऊचे कामुकवद्वाणीं विरहव्याकुलामिव
अशा रीतीने प्रभु हरांनी कामिनांना प्रेमलीलेचे स्वरूप दाखवीत ही लीला केली। आणि विरहाने व्याकुळ झालेल्या कामुकासारखी वाणी उच्चारली।
Verse 40
वस्तुतोऽविकृतोऽदीनोऽस्त्यजितः परमेश्वरः । परिपूर्णः शिवः स्वामी मायाधीशोऽखिलेश्वरः
खरे तर परमेश्वर अविकारी, अदीन् आणि अजेय आहेत। तोच परिपूर्ण शिव स्वामी, मायाधीश आणि अखिलेश्वर आहे।
Verse 41
अन्यथा मोहतस्तस्य किं कामाच्च प्रयोजनम् । विकारेणापि केनाशु मायालिप्तो न स प्रभुः
अन्यथा, जो मोहाच्या पलीकडे आहेत, त्यांना कामनेचा काय उपयोग? कोणत्या विकाराने तो परम प्रभू कधीही लवकर मायेने लिप्त होईल?
Verse 42
रुद्रोऽतीवेच्छति विभुस्स मे कर्तुं करग्रहम् । अवतारं क्षितौ मेनाहिमाचलगृहे सुराः
सर्वव्यापी विभू रुद्र मला पाणिग्रहण करण्याची अत्यंत इच्छा करतात. म्हणून, हे देवहो, मी पृथ्वीवर अवतार घेऊन मेना व हिमाचल यांच्या घरी जन्म घेईन.
Verse 43
अतश्चावतरिष्यामि रुद्रसन्तोषहेतवे । हिमागपत्न्यां मेनाया लौकिकीं गतिमाश्रिता
म्हणून रुद्रांना संतुष्ट करण्यासाठी मी अवतार घेईन। हिमालयाची पत्नी मेना हिच्या गर्भात, लौकिक अवस्था धारण करून, मी प्रवेश करीन.
Verse 44
भक्ता रुद्रप्रिया भूत्वा तपः कृत्वा सुदुस्सहम् । देवकार्यं करिष्यामि सत्यं सत्यं न संशयः
रुद्रांची प्रिया व भक्त होऊन मी अत्यंत दु:सह तप करीन आणि देवकार्य सिद्ध करीन। हे सत्य आहे, सत्यच आहे—यात संशय नाही.
Verse 45
गच्छत स्वगृहं सर्वे भव भजत नित्यशः । तत्कृपातोऽखिलं दुःखं विनश्यति न संशयः
तुम्ही सर्वजण आपापल्या घरी जा आणि नित्य भव (भगवान् शिव) यांचे भजन करा। त्यांच्या कृपेने सर्व दुःख नष्ट होते—यात संशय नाही.
Verse 46
भविष्यति कृपालोस्तु कृपया मंगलं सदा । वन्द्या पूज्या त्रिलोकेऽहं तज्जायेति च हेतुतः
करुणामय प्रभूच्या कृपेने सदैव मंगलच होईल. आणि याच कारणाने—मी त्यांची अर्धांगिनी होणार—मी त्रिलोकी वंद्य व पूज्य ठरेन.
Verse 47
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा जगदम्बा सा देवानां पश्यतान्तदा । अन्तर्दधे शिवा तात स्वं लोकम्प्राप वै द्रुतम्
ब्रह्मा म्हणाले—असे बोलून जगदंबा, देव पाहत असतानाच, हे प्रिय, अंतर्धान पावली. शिवा शीघ्रच आपल्या लोकास प्राप्त झाली.
Verse 48
विष्ण्वादयस्सुरास्सर्वे मुनयश्च मुदान्विताः । कृत्वा तद्दिशि संनामं स्वस्वधामानि संययुः
मग विष्णू आदी सर्व देव व मुनी आनंदाने भरून, त्या दिशेला प्रणाम करून, आपापल्या धामांकडे निघून गेले।
Verse 49
इत्थं दुर्गासुचरितं वर्णितं ते मुनीश्वर । सर्वदा सुखदं नॄणां भुक्तिमुक्तिप्रदायकम्
हे मुनीश्वर, अशा रीतीने तुला दुर्गादेवीचे पवित्र सुचरित वर्णिले आहे. हे नेहमीच मनुष्यांना सुख देणारे असून भोग व मोक्ष दोन्ही प्रदान करणारे आहे.
Verse 50
य इदं शृणुयान्नित्यं श्रावयेद्वा समाहितः । पठेद्वा पाठयेद्वापि सर्वान्कामान वाप्नुयात्
जो हे नित्य ऐकतो, किंवा एकाग्र होऊन इतरांना ऐकवतो; जो पठण करतो किंवा पठण करवितो—तो सर्व योग्य कामना प्राप्त करतो.
Frequently Asked Questions
The Goddess Durgā/Jagadambā manifests before the devas after they praise her; they receive her darśana, rejoice, and continue stuti and surrender.
The chapter encodes a Śākta–Śaiva ontology: the Goddess is Mahāmāyā (cosmic power within the guṇas) and also nirguṇā/nityā (transcendent), described as Sadāśiva’s līlā—uniting devotional imagery with metaphysical claims.
She is named and functionally defined through epithets: Durgā (protector), Jagadambā (world-mother), Caṇḍī (powerful aspect), Śivā/Śarvāṇī/Maheśvarī (Śiva-linked sovereignty), and Sarvārti-nāśinī (destroyer of all distress).