अनरण्य-वंशवर्णनम् तथा पिप्पलादस्य कामोत्पत्तिः (Genealogy of King Anaraṇya and Pippalāda’s arousal of desire)
वसिष्ठ मनूपासून चाललेल्या राजवंशाचे वर्णन करून सप्तद्वीपांचा अधिपती राजा अनरण्य याची कथा सांगतात—तो शंभूचा आदर्श भक्त आहे. भृगूला पुरोहित करून तो अनेक यज्ञ करतो; पण इंद्रपदाची ऑफरही नाकारतो, यामुळे वैराग्य व शिवभक्तीचे श्रेष्ठत्व दिसते. पुढे राजाचे अनेक पुत्र, एक अत्यंत लाडकी कन्या (सुंदरी/पद्मा) आणि अनेक सौभाग्यवती राण्या यांचा उल्लेख येतो. कन्या यौवनात येताच एक पत्र/संदेश पाठविला जातो. नंतर पिप्पलाद ऋषी आश्रमाकडे परतताना स्त्रियांसह रतिक्रीडेत मग्न, कामशास्त्रात निपुण असा गंधर्व पाहतो. त्या दर्शनाने तपस्व्याच्या मनातही काम जागृत होतो आणि विवाह/गृहस्थाश्रम (दार-संग्रह) याचा विचार सुरू होतो. अध्याय इंद्रियदर्शनामुळे तपात येणारा विचलन व पुढील समाधानाची भूमिका मांडतो.
Shlokas
Verse 1
वसिष्ठ उवाच । मनोर्वंशोद्भवो राजा सोऽनरण्यो नृपेश्वर । इन्द्रसावर्णिसंज्ञस्य चतुर्दशमितस्य हि
वसिष्ठ म्हणाले—हे नृपश्रेष्ठा! मनूच्या वंशात उत्पन्न झालेला तो राजा अनरण्य होता. तो इन्द्र-सावर्णि नावाच्या चौदाव्या मन्वंतरातील होता.
Verse 2
अनरण्यो नृपश्रेष्ठस्स प्तद्वीपमहीपतिः । शम्भुभक्तो विशेषेण मङ्गलारण्यजो बली
अनरण्य हा नृपश्रेष्ठ, सप्तद्वीपांसह पृथ्वीचा अधिपती होता। मङ्गलारण्यात जन्मलेला तो पराक्रमी राजा विशेषतः शम्भूचा अनन्य भक्त होता।
Verse 3
भृगुं पुरोधसं कृत्वा शतं यज्ञांश्चकार सः । न स्वीचकार शक्रत्वं दीयमानं सुरैरपि
भृगूला पुरोहित करून त्याने शंभर यज्ञ केले. देवांनी दिलेले इंद्रपदही त्याने स्वीकारले नाही.
Verse 4
बभूवश्शतपुत्राश्च राज्ञस्तस्य हिमालय । कन्यैका सुन्दरी नाम्ना पद्मा पद्मालया समा
हे हिमालय! त्या राजाला शंभर पुत्र होते; आणि एकच कन्या—पद्मा नावाची सुंदरी, पद्मालया लक्ष्मीप्रमाणे तेजस्वी व पवित्र.
Verse 5
यस्स्नेहः पुत्रशतके कन्यायाञ्च ततोऽधिकः । नृपस्य तस्य तस्यां हि बभूव नगसत्तम
हे नगश्रेष्ठ! शंभर पुत्रांवरील स्नेहापेक्षाही त्या राजाचा स्नेह आपल्या कन्येवर अधिक होता; तिच्याविषयी त्याच्या अंतःकरणात अतिशय अनुराग उत्पन्न झाला.
Verse 6
प्राणाधिकाः प्रियतमा महिष्यस्सर्वयोषितः । नृपस्य पत्न्यः पञ्चासन्सर्वास्सौभाग्यसंयुता
राजाच्या प्रमुख राण्या प्राणांपेक्षाही अधिक प्रिय आणि सर्व स्त्रियांमध्ये अत्यंत प्रियतमा होत्या. राजाला पाच पत्नी होत्या आणि त्या सर्व सौभाग्यसंपन्न होत्या.
Verse 7
सा कन्या यौवनस्था च बभूव स्वपितुर्गृहे । पत्रं प्रस्थापयामास सुवरान यनायसः
ती कन्या यौवनावस्थेला पोहोचूनही पित्याच्या घरीच राहिली. मग तिने उत्तम जनांना दूत करून पत्र पाठविले.
Verse 8
एकदा पिप्पलादर्षिर्गर्न्तुं स्वाश्रममुत्सुकः । तपःस्थाने निर्जने च गन्धर्वं स ददर्श ह
एकदा ऋषी पिप्पलाद आपल्या आश्रमास जाण्यास उत्सुक होते. तपःस्थानी निर्जन ठिकाणी त्यांनी एक गंधर्व पाहिला.
Verse 9
स्त्रीयुतं मग्नचित्तं च शृङ्गारे रससागरे । विहरन्तं महाप्रेम्णा कामशास्त्रविशारदम्
तो एका स्त्रीसह होता, मन पूर्णपणे मग्न; महाप्रेमाने शृंगार-रसाच्या सागरात विहार करीत, कामशास्त्रात पारंगत होता.
Verse 10
दृष्ट्वा तं मुनिशार्दूलः सकामः संबभूव सः । तपत्स्वदत्तचित्तश्चाचिंतयद्दारसंग्रहम्
तिला पाहताच तो मुनिशार्दूल कामाने व्याकुळ झाला. तपात चित्त अर्पण केलेले असूनही तो पत्नी-ग्रहणाचा विचार करू लागला.
Verse 11
एवंवृत्तस्य तस्यैव पिप्पलादस्य सन्मुनेः । कियत्कालो गतस्तत्र कामोन्मथितचेतसः
अशा अवस्थेत असलेल्या त्या सत्मुनी पिप्पलादाचा, कामाने व्याकुळ झालेल्या चित्तासह, तेथे किती काळ गेला?
Verse 12
एकदा पुष्पभद्रायां स्नातुं गच्छन्मुनीश्वरः । ददर्श पद्मां युवतीं पद्मामिव मनोरमाम्
एकदा मुनीश्वर पुष्पभद्रा नदीत स्नानास जात असता, कमळासारखी मनोहर युवती पद्मा त्यांना दिसली।
Verse 13
केयं कन्येति पप्रच्छ समीपस्थाञ्जनान्मुनिः । जना निवेदयांचक्रुर्नत्वा शापनियन्त्रिताः
मुनिने जवळच्या लोकांना विचारले, “ही कन्या कोण?” ते शापाने बांधलेले लोक नमस्कार करून सर्व वृत्तांत सांगू लागले।
Verse 14
जना ऊचुः । अनरण्यसुतेयं वै पद्मा नाम रमापरा । वरारोहा प्रार्थ्यमाना नृपश्रेष्ठैर्गुणालया
लोक म्हणाले—ही खरोखर अनरण्याची कन्या, पद्मा नावाची, रमेसमान परम शोभा-लक्ष्मीस्वरूपा आहे। ही वरारोहा, गुणालय; श्रेष्ठ राजांकडून विवाहार्थ मागितली जाते।
Verse 15
ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा स मुनिर्वाक्यं जनानां तथ्यवादिनाम् । चुक्षोभातीव मनसि तल्लिप्सुर भवच्च सः
ब्रह्मा म्हणाले—सत्य बोलणाऱ्या लोकांचे ते वचन ऐकून तो मुनि मनात अत्यंत क्षुब्ध झाला आणि तेच प्राप्त करण्याची तीव्र इच्छा त्याला झाली।
Verse 16
मुनिः स्नात्वाभीष्टदेवं सम्पूज्य विधिवच्छिवम् । जगाम कामी भिक्षार्थमनरण्यसभां गिरे
स्नान करून मुनिने आपल्या इष्टदेव भगवान शिवाची विधिपूर्वक पूजा केली. नंतर अभिष्टसिद्धीची कामना धरून भिक्षेसाठी अनरण्य पर्वताच्या सभेत गेला।
Verse 17
राजा शीघ्रं मुनिं दृष्ट्वा प्रणनाम भयाकुलः । मधुपर्कादिकं दत्त्वा पूजयामास भक्तितः
राजाने मुनिला पाहताच भयाने व्याकुळ होऊन त्वरित प्रणाम केला. मधुपर्क इत्यादी अर्पण करून भक्तिभावाने त्यांची पूजा केली।
Verse 18
कामात्सर्वं गृहीत्वा च ययाचे कन्यकां मुनिः । मौनी बभूव नृपतिः किञ्चिनिर्वक्तुमक्षमः
कामवश होऊन मुनींनी सर्व काही स्वीकारून कन्येची याचना केली. परंतु राजा मौन झाला; काहीही बोलण्यास सर्वथा असमर्थ ठरला.
Verse 19
मुनिर्ययाचे कन्यां स तां देहीति नृपेश्वर । अन्यथा भस्मसात्सर्वं करिष्यामि क्षणेन च
मुनींनी कन्येची मागणी करून म्हटले, “हे नृपश्रेष्ठा, तिला मला दे; नाहीतर क्षणात सर्व काही भस्म करून टाकीन.”
Verse 20
सर्वे बभूववुराच्छन्ना गणास्तत्तेजसा मुने । रुरोद राजा सगणो दृष्ट्वा विप्रं जरातुरम्
हे मुने, त्या तेजाने सर्व गण आच्छादित झाले. जरा-पीडित त्या विप्राला पाहून राजा सेवकांसह रडू लागला.
Verse 21
महिष्यो रुरुदुस्सर्वा इतिकर्त्तव्यताक्षमाः । मूर्च्छामाप महाराज्ञी कन्यामाता शुचाकुला
सर्व म्हशी रडू लागल्या, काय करावे हे न कळून असहाय झाल्या। शोकाने व्याकुळ झालेली कन्येची माता महाराणी मूर्च्छित झाली।
Verse 22
बभूवुस्तनयास्सर्वे शोकाकुलि तमानसाः । सर्वं शोकाकुलं जातं नृपसम्बन्धि शैलप
राजाचे सर्व पुत्र मनाने शोकाकुल झाले. राजघराण्याशी व शैलप-संबंधींशी निगडित सर्व काही शोकमय झाले।
Verse 23
एतस्मिन्नन्तरे प्राज्ञो द्विजो गुरुरनुत्तमः । पुरोहितश्च मतिमानागतो नृपसन्निधिम्
याच दरम्यान प्राज्ञ व अनुत्तम द्विजगुरु, विवेकी पुरोहितही, राजाच्या सन्निध आला।
Verse 24
राजा प्रणम्य सम्पूज्य रुरोद च तयोः पुरः । सर्वं निवेदयांचक्रे पप्रच्छोचितमाशु तत्
राजाने नमस्कार करून त्यांचे विधिपूर्वक पूजन केले. मग त्यांच्या समोर रडत रडत सर्व काही सांगून त्वरित विचारले—आता योग्य कर्तव्य काय?
Verse 25
अथ राज्ञो गुरुर्विप्रः पण्डितश्च पुरोहितः । अपि द्वौ शास्त्रनीतिज्ञौ बोधयामासतुर्नृपम्
तेव्हा राजाचे गुरु—विद्वान ब्राह्मण—आणि पुरोहित, हे दोघेही शास्त्र व नीतीचे जाणकार होते; त्यांनी नृपाला योग्य मार्ग समजावून सांगितला.
Verse 26
शोकाकुलाश्च महिषीर्नृपबालांश्च कन्यकाम् । उत्तमा नीतिमादृत्य सर्वेषां हितकारिणीम्
राण्या, राजबाळे आणि ती कन्या शोकाकुल झाली होती. पण उत्तमाने उत्तम नीति स्वीकारून सर्वांचे हित साधले.
Verse 27
गुरुपुरोधसावूचतुः । शृणु राजन्महाप्राज्ञ वचो नौ सद्धितावहम् । मा शुचः सपरीवारश्शास्त्रे कुरु मतिं सतीम्
गुरु व पुरोहित म्हणाले—“हे महाप्राज्ञ राजन्, आमचे सद्धितकारी वचन ऐक. परिवारासह शोक करू नकोस; शास्त्रात बुद्धी स्थिर कर.”
Verse 28
अद्य वाब्ददिनान्ते वा दातव्या कन्यका नृप । पात्राय विप्रायान्यस्मै कस्मै चिद्वा विशेषतः
हे नृपा! आजच किंवा वर्ष व दिवसाच्या अखेरीसही कन्यादान करावे—विशेषतः योग्य ब्राह्मणास; अन्यथा अन्य योग्य पात्रास द्यावे.
Verse 29
सत्पात्रं ब्राह्मणादन्यन्न पश्यावो जगत्त्रये । सुतां दत्त्वा च मुनये रक्ष स्वां सर्वसम्पदम्
त्रैलोक्यात खऱ्या ब्राह्मणापेक्षा श्रेष्ठ सत्पात्र आम्हांस दिसत नाही. म्हणून मुनिंना कन्या देऊन आपली सर्व संपदा व कल्याण रक्षण कर.
Verse 30
राजन्नेकनिमित्तेन सर्वसंपद्विनश्यति । सर्वं रक्षति तं त्यक्त्वा विना तं शरणागतम्
हे राजन्! एका (अधर्म) कारणाने सर्व संपदा नष्ट होते. जो सर्वांचे रक्षण करतो त्याला सोडून दुसरीकडे शरण गेल्यास खरा आश्रय हरपतो.
Verse 31
वसिष्ठ उवाच । राजा प्राज्ञवचः श्रुत्वा विलप्य च मुहुर्मुहुः । कन्यां सालंकृतां कृत्वा मुनीन्द्राय ददौ किल
वसिष्ठ म्हणाले—प्राज्ञाचे वचन ऐकून राजा पुन्हा पुन्हा विलाप करू लागला. मग कन्येला अलंकृत करून मुनींद्रास खरोखर अर्पण केले.
Verse 32
कान्तां गृहीत्वा स मुनिर्विवाह्य विधिवद्गिरे । पद्मां पद्मोपमां तां वै मुदितस्स्वालयं ययौ
त्या मुनिने आपल्या कान्ता पद्मेला स्वीकारून पर्वतावर विधिपूर्वक विवाह केला. मग हर्षित होऊन पद्मोपमा पद्मेसह आपल्या आश्रमास गेला.
Verse 33
राजा सर्वान्परित्यज्य दत्त्वा वृद्धाय चात्मजाम् । ग्लानिं चित्ते समाधाय जगाम तपसे वनम्
राजाने सर्वस्व परित्याग करून आपल्या कन्येचे वृद्धाशी विवाह करून दिले. मग मनात गाढ ग्लानी धारण करून तपासाठी वनात गेला—पाशबंधनातून निवृत्त होऊन मुक्तिदाता पति-शिवाच्या मार्गाकडे.
Verse 34
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डेऽनरण्यचरितवर्णनं नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीया रुद्रसंहितेच्या तृतीय पार्वतीखण्डात “अनरण्यचरितवर्णन” नामक चौतीसावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 35
पूज्याः पुत्राश्च भृत्याश्च मूर्च्छामापुर्नृपं विना । शुशुचुः श्वाससंयुक्तं ज्ञात्वा सर्वेपरे जनाः
राजाविना पूज्यजन, पुत्र आणि सेवक मूर्च्छित झाले. आणि इतर सर्व लोक, त्याच्यात श्वास शिल्लक आहे हे कळताच, मोठ्याने रडू लागले.
Verse 36
अनरण्यो वनं गत्वा तपस्तप्त्वाति शंकरम् । समाराध्य ययौ भक्त्या शिवलोकमनामयम्
अनरण्य वनात जाऊन घोर तप केले. भक्तिभावाने शंकराची आराधना करून तो शिवलोक—निर्मळ, दुःखरहित धाम—प्राप्त झाला.
Verse 37
नृपस्य कीर्तिमान्नाम्ना ज्येष्ठपुत्रोथ धार्मिकः । पुत्रवत्पालयामास प्रजा राज्यं चकार ह
राजाचा ज्येष्ठ पुत्र कीर्तिमान नावाचा खरोखर धर्मात्मा होता। तो प्रजेला पुत्रवत् सांभाळीत आणि विधिपूर्वक राज्यकारभार करी।
Verse 38
इति ते कथितं शैलानरण्यचरितं शुभम् । कन्यां दत्त्वा यथारक्षद्वंशं चाप्यखिलं धनम्
अशा रीतीने मी तुला पर्वतराज व वनवासी यांचे हे शुभ चरित्र सांगितले. कन्यादान करून त्याने वंशाचे रक्षण केले आणि सर्व धनही जपून ठेवले.
Verse 39
शैलराज त्वमप्येवं सुतां दत्त्वा शिवाय च । रक्ष सर्वकुलं सर्वान्वशान्कुरु सुरानपि
हे शैलराजा! तूही असेच आपल्या कन्येला शिवाला अर्पण करून सर्व कुलाचे रक्षण कर. सर्वांना आपल्या सुसंयमित अधीनतेत ठेव, देवांनाही मर्यादेत स्थापी.
Frequently Asked Questions
The chapter introduces King Anaraṇya’s exemplary Śiva-devotion and sets up the Pippalāda episode where an ascetic’s desire is awakened after witnessing a gandharva engaged in erotic enjoyment.
It signals vairāgya and priority of Śiva-bhakti over svarga-oriented ambition, modeling a hierarchy where devotion and inner orientation outrank even divine office.
Śambhu/Śiva as the devotional pole; kāma (desire) as a destabilizing force; and the gandharva as the narrative catalyst that redirects Pippalāda’s mental trajectory.