मेना-हिमालयसंवादः (Menā’s Counsel to Himālaya; Response to Slander of Śiva)
या अध्यायात एका वैष्णव ब्राह्मणाने शंभू (शिव) यांची निंदा केली. ते ऐकून मेना अत्यंत व्याकुळ होऊन हिमालयाला सांगते—शैव महर्षींच्या प्रमाणाने सत्य तपासा; तरीही निंदेच्या आधारावर रुद्राला कन्यादान करणार नाही असा तिचा दृढ निश्चय होतो. तिचे बोल व्रतासारखे कठोर होते—विषप्राशन, जलसमाधी, प्राणत्याग किंवा वनगमन अशी आत्महानीची धमकी देऊन ती रडत भूमीवर पडते. दुसरीकडे विरहाने पीडित शंभू सप्तर्षींचे स्मरण करतात; ते कल्पवृक्षासारखे तत्काळ येतात आणि अरुंधतीही सिद्धीसारखी उपस्थित होते. त्या तेजस्वी ऋषींना पाहून हर आपला जप थांबवून सभा-परामर्शाकडे वळतात; निंदाजन्य संकट, ऋषिप्रमाण, गृहधर्म व परमार्थसत्य यांचा संघर्ष आणि देव-ऋषी मध्यस्थी यांचा संकेत येथे दिसतो।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । ब्राह्मणस्य वचः श्रुत्वा मेनोवाच हिमालयम् । शोकेनासाधुनयना हृदयेन विदूयता
ब्रह्मा म्हणाले—ब्राह्मणाचे वचन ऐकून मेना हिमालयाला बोलली; शोकाने तिची दृष्टी व्याकुळ झाली होती आणि हृदय आतून जळत होते।
Verse 2
मेनोवाच । शृणु शैलेन्द्र मद्वाक्यं परिणामे सुखावहम् । पृच्छ शैववरान्सर्वान्किमुक्तं ब्राह्मणेन ह
मेना म्हणाली: हे पर्वतराज, माझे शब्द ऐका जे शेवटी सुख देणारे आहेत. त्या ब्राह्मणाने काय सांगितले आहे ते सर्व श्रेष्ठ शिवभक्तांना विचारा.
Verse 3
निन्दानेन कृता शम्भोर्वैष्णवेन द्विजन्मना । श्रुत्वा तां मे मनोऽतीव निर्विण्णं हि नगेश्वर
हे नगेश्वर, त्या वैष्णव ब्राह्मणाने केलेली शंभूची निंदा ऐकून माझे मन अत्यंत व्यथित आणि विरक्त झाले आहे.
Verse 4
तस्मै रुद्राय शैलेश न दास्यामि सुतामहम् । कुरूपशीलनम्मे हि सुलक्षणयुतां निजाम्
हे शैलेश, मी त्या रुद्राला माझी मुलगी देणार नाही; कारण तो कुरूप आणि दुराचारी आहे, तर माझी मुलगी शुभ लक्षणांनी युक्त आहे.
Verse 5
न मन्यसे वचो चेन्मे मरिष्यामि न संशयः । त्यक्ष्यामि च गृहं सद्यो भक्षयिष्यामि वा विषम्
जर तुम्ही माझे म्हणणे ऐकले नाही, तर मी नक्कीच मरेन - यात शंका नाही. मी लगेच हे घर सोडून देईन किंवा विष प्राशन करेन.
Verse 6
गले बद्ध्वांबिकां रज्ज्वा यास्यामि गहनं वनम् । महाम्बुधौ मज्जयिष्ये तस्मै दास्यामि नो सुताम्
अंबिकेच्या गळ्यात दोरी बांधून मी घनदाट वनात जाईन. तिला महासागरात बुडवीन; त्याला मी आपली कन्या देणार नाही.
Verse 7
इत्युक्त्वाशु तथा गत्वा मेना कोपालयं शुचा । त्यक्त्वा हारं रुदन्ती सा चकार शयनं भुवि
असे बोलून मेना शोकाने व्याकुळ होऊन त्वरेने आपल्या कक्षात गेली. हार टाकून ती रडत रडत भूमीवर झोपली.
Verse 8
एतस्मिन्नन्तरे तात शम्भुना सप्त एव ते । संस्मृता ऋषयस्सद्यो विरहव्याकुलात्मना
याच दरम्यान, हे प्रिय, विरहाने व्याकुळ झालेल्या शंभूने त्या सात ऋषींचे तत्क्षणी स्मरण केले.
Verse 9
ऋषयश्चैव ते सर्वे शम्भुना संस्मृता यदा । तदाऽऽजग्मुः स्वयं सद्यः कल्पवृक्षा इवापरे
शंभूने जेव्हा त्या सर्व ऋषींचे स्मरण केले, तेव्हा ते स्वतःहून तत्क्षणी आले—जणू दुसरे कल्पवृक्षच एकाएक प्रकट झाले.
Verse 10
अरुन्धती तथाऽऽयाता साक्षात्सिद्धिरिवापरा । तान्द्रष्ट्वा सूर्यसंकाशान्विजहौ स्वजपं हरः
तेव्हा अरुंधतीही तेथे आली, जणू साक्षात् दुसरी सिद्धीच। सूर्यप्रकाशासारखे तेजस्वी त्यांना पाहून हर (भगवान् शिव) यांनी आपला मंत्रजप थांबवून बाजूला ठेवला।
Verse 11
स्थित्वाग्रे ऋषयः श्रेष्ठं नत्वा स्तुत्वा शिवं मुने । मेनिरे च तदात्मानं कृतार्थं ते तपस्विनः
हे मुने! ते तपस्वी ऋषी समोर उभे राहून शिवाला नमस्कार करून स्तुती केली आणि स्वतःला कृतार्थ व जीवन सफल झाले असे मानू लागले।
Verse 12
ततो विस्मयमापन्ना नम स्कृत्य स्थिताः पुनः । प्रोचुः प्राञ्जलयस्ते वै शिवं लोकनमस्कृतम्
मग ते विस्मयाने भरून नमस्कार करून पुन्हा उभे राहिले; हात जोडून त्यांनी लोकांनी नमस्कार केलेल्या शिवाला निवेदन केले।
Verse 13
ऋषय ऊचुः । सर्वोत्कृष्टं महाराज सार्वभौम दिवौकसाम् । स्वभाग्यं वर्ण्यतेऽस्माभिः किं पुनस्सकलोत्तमम्
ऋषी म्हणाले— हे महाराज! देवांमध्ये सार्वभौम! आम्ही आमच्या परम सौभाग्यालाच सर्वोत्कृष्ट म्हणत वर्णन करीत आहोत; मग जे सर्वांत उत्तम आहे, त्याचे वर्णन तर किती अधिक होईल!
Verse 14
तपस्तप्तं त्रिधा पूर्वं वेदाध्ययनमुत्तमम् । अग्नयश्च हुताः पूर्वं तीर्थानि विविधानि च
पूर्वी मी त्रिविध तप केले आणि वेदांचे उत्तम अध्ययनही केले. पूर्वी मी यज्ञाग्नींमध्ये विधिपूर्वक आहुती अर्पिल्या आणि विविध तीर्थांचेही दर्शन-सेवन केले.
Verse 15
वाङ्मनःकायजं किंचित्पुण्यं स्मरणसम्भवम् । तत्सर्वं संगतं चाद्य स्मरणानुग्रहात्तव
वाणी, मन आणि देह यांच्या स्मरणातून जे थोडेसे पुण्य उत्पन्न झाले होते, ते सर्व आज तुझ्या स्मरणजन्य अनुग्रहाने एकत्र होऊन पूर्णत्वास गेले आहे.
Verse 16
यो वै भजति नित्यं त्वां कृतकृत्यो भवेन्नरः । किं पुण्यं वर्ण्यते तेषां येषां च स्मरणं तव
जो नित्य तुझे भजतो तो मनुष्य कृतकृत्य होतो। ज्यांच्या अंतःकरणात तुझे स्मरण असते, त्यांच्या पुण्याचे वर्णन तरी कसे करावे?
Verse 17
सर्वोत्कृष्टा वयं जाताः स्मरणात्ते सदाशिव । मनोरथपथं नैव गच्छसि त्वं कथंचन
हे सदाशिव, केवळ तुझ्या स्मरणाने आम्ही सर्वोत्कृष्ट झालो; पण तू कधीही आमच्या मनोरथांच्या मार्गाने जात नाहीस—सांसारिक इच्छांना वश होत नाहीस।
Verse 18
वामनस्य फलं यद्वज्जन्मान्धस्य दृशौ यथा । वाचालत्वञ्च मूकस्य रंकस्य निधिदर्शनम्
हे फळ असे आहे—जसे बुटक्याला पूर्ण उंची मिळावी, जसे जन्मांधाला दृष्टी मिळावी, जसे मुका वाचाळ व्हावा, आणि जसे दरिद्रीला निधीचे दर्शन व्हावे।
Verse 19
पङ्गोर्गिरिवराक्रान्तिर्वन्ध्यायः प्रसवस्तथा । दर्शनं भवतस्तद्वज्जातं नो दुर्लभं प्रभो
हे प्रभो! जसा पांगळ्याला महान पर्वत ओलांडणे आणि वंध्येला प्रसव होणे अत्यंत दुष्कर, तसाच तुमचा दिव्य दर्शन सामान्यतः दुर्लभ; पण तुमच्या कृपेने, स्वामी, तो आम्हांस दुर्लभ राहिला नाही।
Verse 20
अद्य प्रभृति लोकेषु मान्याः पूज्या मुनीश्वराः । जातास्ते दर्शनादेव स्वमुच्चैः पदमाश्रिताः
आजपासून ते मुनीश्वर लोकांत मान्य व पूज्य झाले. तुमच्या दर्शनमात्रानेच त्यांनी आपले उच्च पद प्राप्त करून परम स्थानाचा आश्रय घेतला।
Verse 21
अत्र किं बहुनोक्तेन सर्व था मान्यतां गताः । दर्शनात्तव देवेश सर्वदेवेश्वरस्य हि
येथे अधिक बोलण्याची काय गरज? हे देवेश, सर्वदेवेश्वर, तुमच्या केवळ दर्शनानेच सर्व काही पूर्णतः मान्य व स्वीकारले जाते।
Verse 22
पूर्णानां किञ्च कर्तव्यमस्ति चेत्परमा कृपा । सदृशं सेवकानां तु देयं कार्यं त्वया शुभम्
पूर्ण झालेल्यांसाठीही काही करावयास उरले असेल, तर तीच परमा कृपा होय। म्हणून सेवकांस योग्य असे शुभ कार्य व योग्य दान तुम्ही कृपापूर्वक द्यावे।
Verse 23
ब्रह्मोवाच । इत्येवं वचनं श्रुत्वा तेषां शम्भुर्महेश्वरः । लौकिकाचारमाश्रित्य रम्यं वाक्यमुपाददे
ब्रह्मा म्हणाले: त्यांचे असे वचन ऐकून शंभु महेश्वरांनी लौकिक आचारमर्यादा स्वीकारून रम्य व मधुर वाणीने उत्तर दिले।
Verse 24
शिव उवाच । ऋषयश्च सदा पूज्या भवन्तश्च विशेषतः । युष्माकं कारणाद्विप्राः स्मरणं च मया कृतम्
शिव म्हणाले: ऋषी सदैव पूज्य आहेत, आणि तुम्ही विप्रजन तर विशेषतः। हे द्विजांनो, तुमच्याच कारणाने मी या विषयाचे स्मरण केले आहे।
Verse 25
ममावस्था भवद्भिश्च ज्ञायते ह्युपकारिका । साधनीया विशेषेण लोकानां सिद्धिहेतवे
माझी अवस्था तुम्हा सर्वांना ज्ञात आहे आणि ती खरोखर उपकारक आहे। लोकांच्या सिद्धीसाठी ती विशेष काळजीने साधावी।
Verse 26
देवानां दुःखमुत्पन्नं ता रकात्सुदुरात्मनः । ब्रह्मणा च वरौ दत्तः किं करोमि दुरासदः
त्या दुष्ट तारकामुळे देवांना महान दुःख उत्पन्न झाले आहे। आणि ब्रह्मदेवांनी त्याला वर दिले आहेत; अशा दुर्जेयाच्या विरुद्ध मी काय करू?
Verse 27
मूर्तयोऽष्टौ च याः प्रोक्ता मदीयाः परमर्षयः । तास्सर्वा उपकाराय न तु स्वार्थाय तत्स्फुटम्
हे परमर्षींनो, माझ्या ज्या आठ मूर्ती सांगितल्या आहेत, त्या सर्व प्राण्यांच्या उपकारासाठी आहेत; हे स्पष्ट आहे की त्या स्वार्थासाठी नाहीत.
Verse 28
तथा च कर्तुकामोहं विवाहं शिवया सह । तया वै सुतपस्तप्तं दुष्करं परमर्षिभिः
अशा रीतीने शिवासह विवाह घडविण्याच्या इच्छेने तिने शिवप्राप्तीसाठी कठोर तप केले—जे परमर्षींनाही दुष्कर आहे.
Verse 29
तस्यै परं फलं देयमभीष्टं तद्धितावहम् । एतादृशः पणो मे हि भक्तानन्दप्रदः स्फुटम्
तिला परम फळ निश्चयाने द्यावे—तिच्या खऱ्या हिताचे कारण असलेला अभिष्ट वर. कारण माझा असा पण आहे—मी भक्तांना स्पष्टपणे आनंद देतो.
Verse 30
पार्वतीवचनाद्भिक्षुरूपो यातो गिरेर्गृहम् । अहं पावितवान्कालीं यतो लीलाविशारदः
पार्वतीच्या वचनाने मी भिक्षुक-रूप धारण करून गिरीच्या घरी गेलो। लीलेत पारंगत होऊन मी कालीला पावन केले.
Verse 31
मां ज्ञात्वा तौ परं ब्रह्म दम्पती परभक्तितः । दातुकामावभूतां च स्वसुतां वेदरीतितः
मला परम ब्रह्म म्हणून ओळखून, ते दांपत्य परम भक्तीने, वेदविधीनुसार आपल्या कन्येचे दान (विवाहार्थ) देण्यास उत्सुक झाले।
Verse 32
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायान्तृतीये पार्वतीखण्डे सप्तर्ष्यागमनवर्णनं नाम द्वात्रिंशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्री शिवमहापुराणातील द्वितीय भाग रुद्रसंहितेच्या तृतीय विभाग पार्वतीखण्डात ‘सप्तर्षींच्या आगमनाचे वर्णन’ नामक बत्तीसावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 33
तच्छ्रुत्वा तौ सुनिर्विण्णो तद्धीनौ संबभूवतुः । स्वकन्यां नेच्छतो दातुं मह्यं हि मुनयोऽधुना
हे ऐकून ते दोघे अत्यंत खिन्न झाले व असहाय झाले. ते मनात म्हणू लागले—“आता मुनि मला आपली कन्या देण्यास इच्छित नाहीत.”
Verse 34
तस्माद्भवन्तो गच्छन्तु हिमाचलगृहं ध्रुवम् । तत्र गत्वा गिरिवरं तत्पत्नीञ्च प्रबोधय
म्हणून तुम्ही सर्वांनी निश्चयाने हिमाचलाच्या घरी जावे. तेथे जाऊन गिरिराज हिमाचल व त्यांची पत्नी यांना जागृत (सूचित) करा.
Verse 35
कथनीयं प्रयत्नेन वचनं वेदसम्मितम् । सर्वथा करणीयन्तद्यथा स्यात्कार्य्यमुत्तमम्
प्रयत्नपूर्वक वेदसम्मत असेच वचन बोलावे. आणि तोच उपदेश सर्व प्रकारे आचरणात आणावा, ज्यायोगे कार्य अत्युत्तम होईल.
Verse 36
उद्वाहं कर्तुमिच्छामि तत्पुत्र्या सह सत्तमाः । स्वीकृतस्त द्विवाहो मे वरो दत्तश्च तादृशः
हे सत्पुरुषश्रेष्ठांनो, मला त्याच्या कन्येसह विवाह करावयाचा आहे. माझ्यासाठी द्विविध विवाह स्वीकारला गेला आहे आणि तसाच वरही दिला गेला आहे.
Verse 37
अत्र किं बहुनोक्तेन बोधनीयो हिमालयः । तथा मेना च बोद्धव्या देवानां स्याद्धितं यथा
इथे अधिक बोलून काय? हिमालयाला नीट समजावावे आणि मेनालाही बोध द्यावा, ज्यायोगे देवांचे हित साधेल.
Verse 38
भवद्भिः कल्पितो यो वै विधिस्स्यादधिकस्ततः । भवताञ्चैव कार्य्यं तु भवन्तः कार्य्यभागिनः
तुम्ही जी विधी ठरविली आहे ती निःसंशय इतरांपेक्षा श्रेष्ठ ठरेल. आणि हे कार्य तुम्हालाच करावे लागेल, कारण तुम्ही या कर्माचे योग्य सहभागी आहात.
Verse 39
ब्रह्मोवाच । इत्येवं वचनं श्रुत्वा मुनयस्तेऽमलाशयाः । आनन्दं लेभिरे सर्वे प्रभुणानुग्रहीकृताः
ब्रह्मा म्हणाले—हे वचन ऐकून ते निर्मळ-हृदय मुनि प्रभूच्या कृपेने अनुगृहीत होऊन सर्वजण परम आनंदाने भरून गेले।
Verse 40
वयं धन्या अभूवंश्च कृतकृत्याश्च सर्वथा । वंद्या याताश्च सर्वेषां पूजनीया विशेषतः
आम्ही धन्य झालो आणि सर्वथा कृतकृत्य झालो। आम्ही सर्वांस वंदनीय झालो—विशेषतः पूजनीयही झालो।
Verse 41
ब्रह्मणा विष्णुना यो वै वन्द्यस्सर्वार्थसाधकः । सोस्मान्प्रेषयते प्रेष्यान्कार्ये लोकसुखावहे
जो ब्रह्मा व विष्णू यांनीही वंद्य आहेत, जे सर्व शुभार्थ सिद्ध करणारे आहेत—तेच आम्हांस आपले सेवक मानून लोकसुखावह कार्यासाठी पाठवितात।
Verse 42
अयं वै जगतां स्वामी पिता सा जननी मता । अयं युक्तश्च सम्बन्धो वर्द्धतां चन्द्रवत्सदा
हेच जगतांचे स्वामी—पिता आहेत, आणि ती (देवी) जननी मानली जाते। या दोघांचा हा योग्य व धर्म्य संबंध चंद्राप्रमाणे सदैव वाढत राहो।
Verse 43
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा ह्यृषयो दिव्या नमस्कृत्य शिवं तदा । गता आकाशमार्गेण यत्रास्ति हिमवत्पुरम्
ब्रह्मा म्हणाले—असे बोलून ते दिव्य ऋषी तेव्हा भगवान् शिवांना नमस्कार करून आकाशमार्गाने जिथे हिमवानाचे नगर आहे तिकडे गेले।
Verse 44
दृष्ट्वा तां च पुरं दिव्या मृषयस्तेऽतिविस्मिताः । वर्णयन्तश्च स्वं पुण्यमब्रुवन्वै परस्परम्
ते दिव्य नगर पाहून ते ऋषी अत्यंत विस्मित झाले. आपापले पुण्य वर्णन करीत ते परस्परांशी बोलू लागले।
Verse 45
ऋषय ऊचुः । पुण्यवन्तो वयं धन्या दृष्ट्वैतद्धिमव त्पुरम् । यस्मादेवंविधे कार्य्ये शिवेनैव नियोजिताः
ऋषी म्हणाले—आम्ही पुण्यवान् व धन्य आहोत, कारण आम्ही हिमवताची ही पुरी पाहिली; आणि अशा पवित्र कार्यासाठी आम्हाला स्वयं भगवान् शिवांनीच नियुक्त केले आहे.
Verse 46
अलकायाश्च स्वर्गाच्च भोगवत्यास्तथा पुनः । विशेषेणामरावत्या दृश्य ते पुरमुत्तमम्
अलका, स्वर्ग आणि भोगवती यांच्यापेक्षाही—विशेषतः अमरावतीपेक्षाही—तुझे हे उत्तम नगर सर्वांहून श्रेष्ठ व अधिक शोभायमान दिसते.
Verse 47
सुगृहाणि सुरम्याणि स्फटिकैर्विविधैर्वरैः । मणिभिर्वा विचित्राणि रचितान्यङ्गणानि च
तेथे सुंदर व अतिशय रम्य घरे होती, उत्तम व विविध स्फटिकांनी घडविलेली; तसेच रत्नांनी अलंकृत, विचित्र रीतीने रचलेली अंगणेही होती.
Verse 48
सूर्यकान्ताश्च मणयश्चन्द्रकान्तास्तथैव च । गृहे गृहे विचित्राश्च वृक्षात्स्वर्गसमुद्भवाः
तेथे सूर्यकांत मणी आणि चंद्रकांत मणीही होत्या; तसेच त्या स्वर्गोद्भव वृक्षापासून उत्पन्न झालेल्या, विचित्र व बहुरंगी दिव्य संपत्ती प्रत्येक घरात होती.
Verse 49
तोरणानां तथा लक्ष्मीर्दृश्यते च गृहेगृहे । विविधानि विचित्राणि शुकहंसैर्विमानकैः
प्रत्येक घरात तोरणांसह मंगलमय लक्ष्मीची शोभा दिसत होती; आणि पोपट व हंस यांच्या आकृत्यांनी युक्त, नानाविध विचित्र विमानेही होती.
Verse 50
वितानानि विचित्राणि चैलवत्तोरणैस्सह । जलाशयान्यनेकानि दीर्घिका विविधाः स्थिताः
तेथे अनेक विचित्र विताने होती, वस्त्रासारख्या तोरणे व द्वारांसह; तसेच अनेक जलाशय होते—विविध प्रकारच्या दीर्घिका व तलाव सर्वत्र मांडलेले होते।
Verse 51
उद्यानानि विचित्राणि प्रसन्नैः पूजितान्यथ । नराश्च देवतास्सर्वे स्त्रियश्चाप्सरसस्तथा
तेथे अनेकवर्णी, अद्भुत अशी उद्याने होती; प्रसन्नचित्तांनी त्यांची पूजा होत होती. आणि त्या पवित्र दृश्यात मनुष्य, सर्व देवगण व स्त्रिया—अगदी अप्सराही—उपस्थित होत्या.
Verse 52
कर्मभूमौ याज्ञिकाश्च पौराणास्स्वर्गकाम्यया । कुर्वन्ति ते वृथा सर्वे विहाय हिमवत्पुरम्
या कर्मभूमीत याज्ञिक व पुराणपठण करणारे स्वर्गकामनेने प्रेरित होऊन, जर हिमवत्पुर (शिव-पार्वतीचे पावन धाम) सोडून जातील, तर त्यांची सर्व कर्मे व्यर्थ ठरतात.
Verse 53
यावन्न दृष्टमेतच्च तावत्स्वर्गपरा नराः । दृष्ट्रमेतद्यदा विप्राः किं स्वर्गेण प्रयोजनम्
जोपर्यंत हे (शिवतत्त्व) प्रत्यक्ष दिसत नाही, तोपर्यंत लोक स्वर्गाभिमुख राहतात. पण हे विप्रहो, जेव्हा हे खरेच दिसून येते, तेव्हा स्वर्गाचा उपयोग तरी काय?
Verse 54
ब्रह्मोवाच । इत्येवमृषिवर्य्यास्ते वर्णयन्तः पुरश्च तत् । गता हैमालयं सर्वे गृहं सर्वसमृद्धिमत्
ब्रह्मा म्हणाले—अशा रीतीने ते श्रेष्ठ ऋषी पुढे पुढे जाताना त्या विषयाचे वर्णन करीत होते. मग ते सर्व हिमालयात गेले, सर्वसमृद्धीने युक्त अशा गृहात.
Verse 55
तान्द्रष्ट्वा सूर्यसंकाशान् हिमवान्विस्मितोऽब्रवीत् । दूरादाकाशमार्गस्थान्मुनीन्सप्त सुतेजसः
सूर्यासारखे तेजस्वी त्या मुनींना पाहून हिमवान विस्मित होऊन बोलला. दूरून त्याने आकाशमार्गावर स्थित सात महातेजस्वी ऋषींना पाहिले.
Verse 56
हिमवानुवाच । सप्तैते सूर्य्यसंकाशाः समायांति मदन्तिके । पूजा कार्य्या प्रयत्नेन मुनीनां च मयाधुना
हिमवान म्हणाला—हे सातही सूर्यसमान तेजस्वी माझ्या जवळ येत आहेत. म्हणून मी आता त्या मुनींची यत्नपूर्वक पूजा करीन.
Verse 57
वयं धन्या गृहस्थाश्च सर्वेषां सुखदायिनः । येषां गृहे समायान्ति महात्मानो यदीदृशाः
आम्ही गृहस्थ धन्य आहोत, सर्वांना सुख देणारे ठरतो; कारण आमच्या घरी असे महात्मे संत येतात.
Verse 58
ब्रह्मोवाच । एतस्मिन्नन्तरे चैवाकाशादेत्य भुवि स्थितान् । सन्मुखे हिमवान्दृष्ट्वा ययौ मानपुरस्सरम्
ब्रह्मा म्हणाले—याच वेळी तो आकाशातून उतरून भूमीवर उभ्यांकडे आला. समोर हिमवानला पाहून त्याला मान देत अग्रस्थानी ठेवून तो पुढे गेला.
Verse 59
कृतांजलिर्नतस्कन्धः सप्तर्षीन्सुप्रणम्य सः । पूजां चकार तेषां वै बहुमानपुरस्सरम्
हात जोडून व खांदे झुकवून त्याने सप्तर्षींना उत्तम प्रणाम केला. मग मोठ्या मानाने त्यांची विधिवत पूजा केली.
Verse 60
हितास्सप्तर्षयस्ते च हिमवन्तन्नगेश्वरम् । गृहीत्वोचुः प्रसन्नास्या वचनं मङ्गलालयम्
तेव्हा हितैषी ते सप्तर्षी प्रसन्न मुखांनी पर्वतराज हिमवंताला धरून, मंगलाचे आलय असलेले वचन बोलले।
Verse 61
यथाग्रतश्च तान्कृत्वा धन्या मम गृहाश्रमः । इत्युक्त्वासनमानीय ददौ भक्तिपुरस्सरम्
त्यांना यथोचित समोर बसवून ती म्हणाली—“धन्य आहे माझा गृहाश्रम।” असे म्हणून आसन आणून भक्तिपूर्वक अर्पण केले।
Verse 62
आसनेषूपविष्टेषु तदाज्ञप्तस्स्वयं स्थितः । उवाच हिमवांस्तत्र मुनीञ्ज्योतिर्मयास्तदा
मुनी आसनांवर बसल्यावर, आज्ञेनुसार स्वतः उभा राहून हिमवंताने तेथे त्या तेजोमय मुनींना संबोधून बोलले।
Verse 63
हिमालय उवाच । धन्यो हि कृतकृत्योहं सफलं जीवित मम । लोकेषु दर्शनीयोहं बहुतीर्थसमो मतः
हिमालय म्हणाला—“खरोखर मी धन्य आहे; मी कृतकृत्य झालो, माझे जीवन सफल झाले. लोकांत मी दर्शनीय आहे आणि मला अनेक तीर्थांप्रमाणे मानले जाते।”
Verse 64
यस्माद्भवन्तो मद्गेहमागता विष्णुरूपिणः । पूर्णानां भवतां कार्य्यं कृपणानां गृहेषु किम्
आपण विष्णुरूप धारण करून माझ्या घरी आला आहात; आपण तर पूर्णस्वरूप—आम्हांसारख्या दीनांच्या घरांत आपले काय प्रयोजन?
Verse 65
तथापि किञ्चित्कार्यं च सदृशं सेवकस्य मे । कथनीयं सुदयया सफलं स्याज्जनुर्मम
तरीही तुमच्या सेवकास शोभेल असे काही कार्य माझ्यासाठी आहे. कृपया दयाळूपणे ते सांगा, जेणेकरून माझा जन्म सफल होईल.
Frequently Asked Questions
Menā reacts to a brāhmaṇa’s sectarian slander of Śiva and refuses the match; meanwhile Śiva, in separation, summons seven ṛṣis and Arundhatī arrives—setting up a sage-mediated resolution.
The episode encodes a Śaiva ethic: truth about Śiva is not determined by social rumor; reliable knowledge is sought via realized authorities (ṛṣis), while separation (viraha) becomes a transformative force moving the plot toward divine union.
Śiva appears as Śambhu/Hara/Rudra (the ascetic-lord engaged in japa yet responsive to sage counsel), and Arundhatī is presented as siddhi-like—an emblem of auspicious spiritual attainment accompanying the sages.