पार्वत्याः पितृगृहगमनं तथा मङ्गलस्वागतम् | Pārvatī’s Return to Her Father’s House and the Auspicious Welcome

Verse 1

नारद उवाच । विधे तात महाभाग धन्यस्त्वं परमार्थदृक् । अद्भुतेयं कथाश्रावि त्वदनुग्रहतो मया

नारद म्हणाले— हे विधाते, हे ताता, हे महाभाग! तू धन्य आहेस, कारण तू परमार्थदर्शी आहेस. तुझ्या अनुग्रहाने मी ही अद्भुत पवित्र कथा ऐकली आहे.

Verse 2

गते हरे स्वशैले हि पार्वती सर्वमंगला । किं चकार गता कुत्र तन्मे वद महामते

हरि आपल्या पर्वत-धामास गेल्यावर, सर्वमंगला पार्वतीने काय केले आणि ती कुठे गेली? हे महामते, ते मला सांगा.

Verse 3

श्रुत्वा सुगीतं तद्दृष्ट्वा सुनृत्यं च मनोहरम् । सहसा मुमुहुस्सर्वे मेनापि च तदा मुने

हे मुने, ते सुगान ऐकून आणि ते मनोहर, सुललित नृत्य पाहून, सर्वजण सहसा विह्वळ होऊन मूर्छित झाले; त्या वेळी मेनाही.

Verse 4

पार्वत्यपि सखीयुक्ता रूपं कृत्वा तु सार्थकम् । जगाम स्वपितुर्गेहं महादेवेति वादिनी

पार्वतीही सख्यांसह, योग्य व सार्थक रूप धारण करून, ‘महादेव’ असे उच्चारत उच्चारत पित्याच्या घरी गेली.

Verse 5

पार्वत्यागमनं श्रुत्वा मेना च स हिमाचलः । दिव्यं यानं समारुह्य प्रययौ हर्षविह्वलः

पार्वतीच्या आगमनाची वार्ता ऐकून, मेना आणि तो हिमाचल आनंदाने विह्वळ झाले; दिव्य यानावर आरूढ होऊन ते तत्काळ निघाले.

Verse 6

पुरोहितश्च पौराश्च सख्यश्चैवाप्यनेकशः । सम्वन्धिनस्तथान्ये च सर्वे ते च समाययुः

पुरोहित, नगरवासी, अनेक सखे तसेच नातेवाईक व इतर सर्वजण—ते सर्व तेथे एकत्र जमले।

Verse 7

भ्रातरः सकला जग्मुर्मैनाकप्रमुखास्तदा । जयशब्दं प्रब्रुवन्तो महाहर्षसमन्विताः

तेव्हा मैनाकाच्या नेतृत्वाखाली सर्व भाऊ एकत्र निघाले; ‘जय’ असा जयघोष करीत, महान आनंदाने भरलेले।

Verse 8

संस्थाप्य मंगलघटं राजवर्त्मनि राजिते । चन्दनागरुकस्तूरीफलशाखासमन्विते

शोभिवंत राजमार्गावर मंगलघट स्थापून, चंदन, अगरु, कस्तुरी व फळधारी फांद्यांनी तो संयुक्त केला गेला।

Verse 9

सपुरोधोब्राह्मणैश्च मुनिभिर्ब्रह्मवादिभिः । नारीभिर्नर्तकीभिश्च गजेन्द्राद्रिसुशोभितैः

कुलपुरोहितांसह ब्राह्मण, मुनी व ब्रह्मवादी, तसेच स्त्रिया व नर्तकीही होत्या; आणि दृश्य गजेन्द्र व पर्वतसम वैभवाने शोभत होते।

Verse 10

परितः परितो रंभास्तम्भवृन्दसमन्विते । पतिपुत्रवतीयोषित्समूहैर्दीपहस्तकैः

चहूबाजूंनी केळीच्या स्तंभांच्या गुच्छांनी तो परिसर सजला होता; आणि हातात दीप घेऊन पती-पुत्रवती स्त्रियांचे समूह सभोवती उभे होते।

Verse 11

द्विजवृन्दैश्च संयुक्ते कुर्वद्भिर्मङ्गलध्वनिम् । नानाप्रकारवाद्यैश्च शंखध्वनिभिरन्विते

ते स्थान द्विज-ब्राह्मणांच्या समूहांनी भरलेले होते; ते मंगलध्वनी करीत होते. नानाविध वाद्यांच्या निनादाने व शंखध्वनीच्या प्रतिध्वनीने सर्वत्र गजर होत होता।

Verse 12

एतस्मिन्नन्तरे दुर्गा जगाम स्वपुरान्तिकम् । विशंती नगरं देवी ददर्श पितरौ पुनः

याच वेळी दुर्गा आपल्या नगराजवळ पोहोचली. नगरात प्रवेश करताना देवीने पुन्हा आपल्या माता-पित्यांना पाहिले।

Verse 13

सुप्रसन्नौ प्रधावन्तौ हर्षविह्वलमानसौ । दृष्ट्वा काली सुप्रहृष्टा स्वालिभिः प्रणनाम तौ

अतिशय प्रसन्न झालेले ते दोघे धावत पुढे आले; आनंदाने त्यांची मने विह्वळ झाली होती. त्यांना पाहून कालीही अत्यंत हर्षित झाली व आपल्या सख्यांसह त्यांना प्रणाम केला।

Verse 14

तौ सम्पूर्णाशिषं दत्त्वा चक्रतुस्तौ स्ववक्षसि । हे वत्से त्वेवमुच्चार्य रुदन्तौ प्रेमविह्वलौ

त्यांनी पूर्ण आशीर्वाद देऊन तिला आपल्या वक्षाशी धरले. “हे वत्से!” असे म्हणत प्रेमाने विह्वळ होऊन ते रडू लागले।

Verse 15

ततस्स्वकीया अप्यस्या अन्या नार्यापि संमुदा । भ्रातृस्त्रियोपि सुप्रीत्या दृढालिंगनमादधुः

त्यानंतर तिच्या आपल्या स्त्रिया व इतर स्त्रियाही आनंदित झाल्या; आणि तिच्या भावजायांनीही अत्यंत प्रेमाने तिला घट्ट आलिंगन दिले।

Verse 16

साधितं हि त्वया सम्यक्सुकार्यं कुलतारणम् । त्वत्सदाचरणेनापि पाविताः स्माखिला वयम्

खरोखरच तू कुलतारणाचे हे श्रेष्ठ कार्य उत्तम रीतीने साध्य केलेस. तुझ्या सदाचरणानेही आम्ही सर्वजण पावन झालो आहोत.

Verse 17

इति सर्वे सुप्रशंस्य प्रणेमुस्तां प्रहर्षिताः । चन्दनैः सुप्रसूनैश्च समानर्चुश्शिवां मुदा

अशा रीतीने सर्वांनी त्या शुभा देवी शिवा (पार्वती)ची अत्यंत स्तुती करून हर्षाने नमस्कार केला. मग चंदन व उत्तम पुष्पांनी सर्वांनी एकत्र आनंदाने तिची पूजा केली.

Verse 18

तस्मिन्नवसरे देवा विमानस्था मुदाम्बरे । पुष्पवृष्टिं शुभां चक्रुर्नत्वा तां तुष्टुवुः स्तवैः

त्याच वेळी आनंदमय आकाशात विमानांवर स्थित देवांनी शुभ पुष्पवृष्टी केली. तिला नमस्कार करून स्तोत्रांनी तिची स्तुती केली.

Verse 19

तदा तां च रथे स्थाप्य सर्वे शोभान्विते वरे । पुरं प्रवेशयामासुस्सर्वे विप्रादयो मुदा

मग सर्वांनी शोभायुक्त उत्तम रथावर तिला बसवून, विप्रादींच्या नेतृत्वाखाली, आनंदाने नगरात प्रवेश करविला.

Verse 20

अथ विप्राः पुरोधाश्च सख्योन्याश्च स्त्रियः शिवाम् । गृहं प्रवेशयामासुर्बहुमानपुरस्सरम्

नंतर विप्र, पुरोहित आणि सखीसम इतर स्त्रिया—मोठ्या मान-सन्मानाने पुढे पुढे चालत—शिवा (पार्वती)ला घरात प्रवेश करवू लागल्या.

Verse 21

स्त्रियो निर्मच्छनं चक्रुर्विप्रा युयुजुराशिषः । हिमवान्मेनका माता मुमोदाति मुनीश्वर

हे मुनीश्वर! स्त्रियांनी मंगल शुद्धी-विधी केला; विप्रांनी आशीर्वाद दिले. हिमवान, मेनका आणि माता अत्यंत आनंदित झाले।

Verse 22

ततस्स हिमवान् तात सुप्रहृष्टाः प्रसन्नधीः । सम्मान्य सकलान्प्रीत्या स्नातुं गंगां जगाम ह

मग, हे प्रिय! अत्यंत आनंदित व प्रसन्न बुद्धीचा हिमवान प्रेमाने सर्वांचा सत्कार करून स्नानासाठी गंगेकडे गेला।

Verse 23

ब्राह्मणेभ्यश्च बंदिभ्यः पर्वतेन्द्रो धनं ददौ । मङ्गलं पाठयामास स द्विजेभ्यो महोत्सवम्

पर्वतराज हिमालयाने ब्राह्मणांना व बंदींना (भाटांना) धनदान केले. नंतर द्विजांकडून मंगलपाठ करवून तो प्रसंग महोत्सवाप्रमाणे साजरा केला.

Verse 24

एवं स्वकन्यया हृष्टौ पितरौ भ्रातरस्तथा । जामयश्च महाप्रीत्या समूषुः प्रांगणे मुने

हे मुने, स्वकन्येमुळे हर्षित झालेले माता-पिता, भाऊ आणि वहिनी—सर्वजण महाप्रीतीने अंगणात एकत्र बसले.

Verse 26

एतस्मिन्नंतरे शंभुस्सुलीलो भक्तवत्सलः । सुनर्तकनटो भूत्वा मेनकासंनिधिं ययौ

याच दरम्यान भक्तवत्सल, दिव्य लीलामय शंभू श्रेष्ठ नर्तक-नटाचे रूप धारण करून मेनकेच्या सन्निध गेला.

Verse 27

शृंगं वामे करे धृत्वा दक्षिणे डमरु तथा । पृष्ठे कंथां रक्तवासा नृत्यगानविशारदः

डाव्या हातात शृंग आणि उजव्या हातात डमरू धरून, पाठीवर कंथा, लाल वस्त्रे परिधान करून तो नृत्य-गानात अत्यंत निपुण होता.

Verse 28

ततस्सुनटरूपोसौ मेनकाया गणे मुदा । चक्रे सुनृत्यं विविधं गानं चातिमनोहरम्

त्यानंतर तो नटरूप धारण करून मेनकेच्या गणांत आनंदाने विविध प्रकारचे सुंदर नृत्य करू लागला आणि अत्यंत मनोहर गानही करू लागला।

Verse 29

शृंगं च डमरुं तत्र वादयामास सुध्वनिम् । महतीं विविधां तत्र स चकार मनोहराम्

तेथे त्याने शृंग व डमरू वाजवायला सुरुवात केली; मधुर, घुमणारा नाद उमटला; आणि त्याच ठिकाणी त्याने महान, विविध व मनोहर संगीत रचले.

Verse 30

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखंडे पार्वतीप्रत्यागमनमहोत्सववर्णनं नाम त्रिंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या तृतीय पार्वतीखंडात ‘पार्वती-प्रत्यागमन-महोत्सव-वर्णन’ नामक त्रिंशावा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 32

मूर्च्छां संप्राप्य सा दुर्गा सुदृष्ट्वा हृदि शंकरम् । त्रिशूलादिकचिह्नानि बिभ्रतं चातिसुन्दरम्

मूर्च्छा येऊन देवी दुर्गेने आपल्या हृदयात शंकरांचे दर्शन घेतले—अतिशय सुंदर, त्रिशूळादी चिन्हे धारण करणारे।

Verse 33

विभूतिविभूषितं रम्यमस्थिमालासमन्वितम् । त्रिलोचनोज्ज्वलद्वक्त्रं नागायज्ञोपवीतकम्

विभूतीने विभूषित, रम्य, अस्थिमाळेने युक्त; त्रिनेत्री, उज्ज्वल मुखवर्ण, आणि नागाला यज्ञोपवीत म्हणून धारण करणारे (शिव) होते।

Verse 34

वरं वृण्वित्युक्तवन्तं गौरवर्णं महेश्वरम् । दीनबन्धु दयासिन्धुं सर्वथा सुमनोहरम्

त्यांनी महेश्वराला पाहिले—गौरवर्ण—ज्यांनी म्हटले होते, “वर माग.” ते दीनांचे बंधु, करुणेचा सिंधु आणि सर्वथा मनोहर होते।

Verse 35

हृदयस्थं हरं दृष्ट्वेदृशं सा प्रणनाम तम् । वरं वव्रे मानसं हि पतिर्मे त्वं भवेति च

हृदयात स्थित असा हर तिने तसाच पाहिला आणि त्यांना प्रणाम केला। मग मनोमन तिने वर मागितला—“तुम्हीच माझे पती व्हा.”

Verse 36

वरं दत्त्वा शिवं चाथ तादृशं प्रीतितो हृदा । अन्तर्धाय पुनस्तत्र सुननर्त्त स भिक्षुकः

अशा प्रकारे शिवाला तसा वर देऊन तो भिक्षुक अंतःकरणाने अत्यंत प्रसन्न झाला; मग तो अंतर्धान पावला आणि तेथेच पुन्हा अतिशय सुंदर नृत्य करू लागला।

Verse 37

ततो मेना सुरत्नानि स्वर्णपात्रस्थितानि च । तस्मै दातुं ययौ प्रीत्या तद्भूति प्रीतमानसः

त्यानंतर त्या शुभ भाग्याने मन प्रसन्न झालेली मेना सुवर्णपात्रांत ठेवलेली उत्तम रत्ने त्याला देण्यासाठी आनंदाने पुढे गेली।

Verse 38

तानि न स्वीचकारासौ भिक्षां याचे शिवां च ताम् । पुनस्सुनृत्यं गानश्च कौतुकात्कर्तुमुद्यतः

त्याने ती अर्पणे स्वीकारली नाहीत; उलट त्या शुभा शिवा (पार्वती) कडे भिक्षा मागितली. मग कौतुकाने तो पुन्हा नृत्य व गान करण्यास उद्यत झाला।

Verse 39

मेना तद्वचनं श्रुत्वा चुकोपाति सुविस्मिता । भिक्षुकं भर्त्सयामास बहिष्कर्तुमियेष सा

ते वचन ऐकून मेना अत्यंत विस्मित होऊन क्रोधावली. तिने त्या भिक्षुकाला धारेवर धरले आणि त्याला बाहेर काढण्याचा निश्चय केला।

Verse 40

एतस्मिन्नन्तरे तत्र गंगातो गिरिराययौ । ददर्श पुरतो भिक्षुं प्रांगणस्थं नराकृतिम्

त्याच वेळी तेथे गंगेकडून पर्वतराज हिमालय आले. त्यांच्या समोर अंगणात उभा असलेला मनुष्यरूप भिक्षुक त्यांनी पाहिला.

Verse 41

श्रुत्वा मेनामुखाद्वृत्तं तत्सर्वं सुचुकोप सः । आज्ञां चकारानुचरान्बहिष्कर्तुञ्च तं नटम्

मेनेच्या मुखातून सर्व वृत्तांत ऐकून ते अत्यंत क्रोधावले. मग त्यांनी अनुचरांना आज्ञा केली की त्या नटाला सभेतून बाहेर काढा.

Verse 42

महाग्निमिव दुःस्पर्शं प्रज्वलन्तं सुतेजसम् । न शशाक बहिष्कर्तुं कोपि तं मुनिसत्तम

हे मुनिश्रेष्ठ, कोणालाही त्याला बाहेर काढता आले नाही; तो महाग्नीप्रमाणे दु:स्पर्श, स्वतःच्या तेजाने प्रज्वलित होता.

Verse 43

ततस्स भिक्षुकस्तात नानालीलाविशारदः । दर्शयामास शैलाय स्वप्रभावमनन्तकम्

मग, हे तात, नाना लीलांत विशारद त्या भिक्षुकाने पर्वतराजाला आपला अनंत स्वाभाविक प्रभाव प्रकट करून दाखविला.

Verse 44

शैलो ददर्श तं तत्र विष्णुरूपधरं द्रुतम् । किरीटिनं कुण्डलिनं पीतवस्त्रं चतुर्भुजम्

तेथे शैल (हिमालय) यांनी त्याला त्वरेने विष्णुरूप धारण केलेला पाहिला—मुकुटधारी, कुंडलयुक्त, पीतवस्त्रधारी आणि चतुर्भुज।

Verse 45

यद्यत्पुष्पादिकं दत्तं पूजाकाले गदाभृते । गात्रे शिरसि तत्सर्वं भिक्षुकस्य ददर्श ह

पूजेच्या वेळी गदाधारी प्रभूस अर्पिलेले जे जे पुष्पादि होते, ते सर्व त्या भिक्षुकाच्या देहावर व मस्तकावरच विराजमान असल्याचे त्याने पाहिले।

Verse 46

ततो ददर्श जगतां स्रष्टारं स चतुर्मुखम् । रक्तवर्णं पठन्तञ्च श्रुतिसूक्तं गिरीश्वरः

त्यानंतर गिरिश्वर (भगवान शिव) यांनी जगताचा स्रष्टा चतुर्मुख ब्रह्मा रक्तवर्ण, श्रुतीतील सूक्तांचे पठण करीत असल्याचे पाहिले।

Verse 47

ततस्सूर्य्यस्वरूपञ्च जगच्चक्षुस्स्वरूपकम् । ददर्श गिरिराजस्स क्षणं कौतुककारिणाम्

त्यानंतर गिरिराज (हिमालय) यांनी क्षणभर ते अद्भुत दर्शन पाहिले—सूर्यस्वरूप, ‘जगाचे नेत्र’—जे पाहून सर्वांच्या मनात कुतूहल व विस्मय दाटला।

Verse 48

ततो ददर्श तं तात रुद्ररूपं महाद्भुतम् । पार्वती सहितं रम्यं विहसन्तं सुतेजसम्

त्यानंतर, हे प्रिय, त्याने त्यांना महाअद्भुत रुद्ररूपात पाहिले—पार्वतीसहित, रम्य, परम तेजस्वी आणि मंद हास्य करणारे।

Verse 49

ततस्तेजस्स्वरूपञ्च निराकारं निरंजनम् । निरुपाधिं निरीहञ्च महाद्भुतमरूपकम्

त्यानंतर शुद्ध तेजस्वरूप असे ते तत्त्व प्रकट झाले—निराकार, निरंजन, उपाधिरहित, निरीह, महाद्भुत आणि भौतिक रूपाने अरूप।

Verse 50

एवं बहूनि रूपाणि तस्य तत्र ददर्श सः । सुविस्मितो बभूवाशु परमानन्दसंयुतः

अशा रीतीने त्या ठिकाणी त्याने त्या प्रभूची अनेक रूपे पाहिली; तो तत्क्षणी अत्यंत विस्मित झाला आणि परमानंदाने भरून गेला।

Verse 51

अथासौ भिक्षुवर्य्यो हि तस्मात्तस्याश्च सूतिकृत् । भिक्षां ययाचे दुर्गान्तां नान्यज्जग्राह किञ्चन

मग तो श्रेष्ठ भिक्षुक—ज्याने तिचे सूतिकर्म केले होते—दुर्गेकडूनच भिक्षा मागू लागला; आणि त्याने याखेरीज काहीही स्वीकारले नाही।

Verse 52

न स्वीचकार शैलैन्द्रो मोहितश्शिवमायया । भिक्षुः किंचिन्न जग्राह तत्रैवान्तर्दधे ततः

शिवमायेने मोहित झालेल्या शैलेंद्राने संमती दिली नाही. त्या भिक्षुकाने काहीही स्वीकारले नाही आणि तेथेच तत्क्षणी अंतर्धान पावला.

Verse 53

तदा बभूव सुज्ञानं मेनाशैलेशयोरिति । आवां शिवो वञ्चयित्वा स्वस्थानं गतवान्प्रभुः

तेव्हा मेना व शैलराज यांना स्पष्ट बोध झाला—“प्रभू शिवांनी आम्हांस लीलया वंचवून आता आपल्या धामास प्रस्थान केले आहे.”

Verse 54

तयोर्विचिन्त्य तत्रैव शिवे भक्तिरभूत्परा । महामोक्षकरी दिव्या सर्वानन्दप्रदायिनी

त्या दोघांचे तेथेच चिंतन करताच शिवावर परा भक्ती उत्पन्न झाली—दिव्य, महामोक्ष देणारी आणि सर्व आनंद प्रदान करणारी।