देवस्तुतिः (Deva-stuti) — “Hymn of the Devas / Divine Praise”

Verse 1

नारद उवाच । विधे प्राज्ञ महाधीमन्वद मे वदतां वर । ततः परं किमभवच्चरितं विष्णुसद्गुरो

नारद म्हणाले—हे विधाता! हे प्राज्ञ, महाधी, वक्त्यांमध्ये श्रेष्ठ! मला सांग—त्यानंतर विष्णु-सद्गुरूच्या सत्य मार्गदर्शनाखाली त्या पवित्र चरित्रात पुढे काय घडले?

Verse 2

अद्भुतेयं कथा प्रोक्ता मेना पूर्वगतिः शुभा । विवाहश्च श्रुतस्सम्यक्परमं चरितं वद

ही अद्भुत कथा सांगितली गेली आणि मेनेची पूर्वीची शुभ गतीही नीट समजली. विवाहवृत्तांतही योग्य रीतीने ऐकला; आता परम पावन असे ते चरित्र सविस्तर सांगा।

Verse 3

इति श्रीशिवमहापुराणे दितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखंडे देवस्तुतिर्नाम तृतीयोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय भाग रुद्रसंहितेच्या तृतीय विभाग पार्वतीखंडात ‘देवस्तुती’ नामक तृतीय अध्याय समाप्त झाला।

Verse 4

तपस्सुदुस्सहं कृत्वा कथं प्राप पतिं हरम् । एतत्सर्वं समाचक्ष्व विस्तराच्छांकरं यशः

अशी असह्य तपश्चर्या करून तिने हर (शिव) पती म्हणून कसा प्राप्त केला? हे सर्व मला विस्ताराने सांगा आणि शंकराशी संबंधित शैव-यशही वर्णन करा।

Verse 5

ब्रह्मोवाच । मुने त्वं शृणु सुप्रीत्या शांकरं सुयशः शुभम् । यच्छ्रुत्वा ब्रह्महा शुद्ध्येत्सर्वान्कामानवाप्नुयात्

ब्रह्मा म्हणाले—हे मुने, अत्यंत प्रीतीने शंकराचे हे शुभ व पवित्र सुयश ऐक. ते ऐकल्याने ब्राह्मणहंता देखील शुद्ध होतो आणि सर्व इच्छित कामना प्राप्त करतो।

Verse 6

यदा मेनाविवाहन्तु कृत्वागच्छद्गिरिर्गृहम् । तदा समुत्सवो जातस्त्रिषु लोकेषु नारद

हे नारद, गिरिराज (हिमालय) मेनेचा विवाह करून घरी परत आला, तेव्हा तिन्ही लोकांत महान उत्सवाचा आनंद पसरला।

Verse 7

हिमाचलोऽपि सुप्रीतश्चकार परमोत्सवम् । भूसुरान्बंधुवर्गांश्च परानानर्च सद्धिया

हिमाचलही अत्यंत प्रसन्न होऊन परम उत्सव करू लागला. त्याने शुद्ध बुद्धीने भूसुर (ब्राह्मण), आप्तबंधू आणि इतर श्रेष्ठ अतिथी यांचा विधिपूर्वक सत्कार केला।

Verse 8

सर्वे द्विजाश्च सन्तुष्टा दत्त्वाशीर्वचनं वरम् । ययुस्तस्मै स्वस्वधाम बंधुवर्गास्तथापरे

सर्व द्विज (ब्राह्मण) संतुष्ट झाले. त्यांनी त्याला उत्तम आशीर्वाद देऊन आपापल्या धामास निघून गेले; तसेच इतर बंधुवर्गही आपापल्या घरी परतले।

Verse 9

हिमाचलोऽपि सुप्रीतो मेनया सुखदे गृहे । रेमेऽन्यत्र च सुस्थाने नन्दनादिवनेष्वपि

हिमाचलही मेनेसमवेत आपल्या सुखदायी गृहात अत्यंत प्रसन्न होऊन आनंदाने राहिला. तसेच अन्य शुभ स्थानी—नंदनादि दिव्य वनांतही—तो संतोषाने विहार करी.

Verse 10

तस्मिन्नवसरे देवा मुने विष्ण्वादयोऽखिलाः । मुनयश्च महात्मानः प्रजग्मुर्भूधरान्तिके

हे मुने, त्याच वेळी विष्ण्वादि सर्व देवगण आणि महात्मा मुनिगण निघून भूधराच्या समीप येऊन पोहोचले.

Verse 11

दृष्ट्वा तानागतान्देवान्प्रणनाम मुदा गिरिः । संमानं कृतवान्भक्त्या प्रशंसन्स्व विधिं महान्

आलेले देव पाहून महान गिरिराज आनंदाने प्रणाम करू लागला. भक्तिभावाने त्यांचा यथोचित सत्कार केला आणि अतिथिसेवेच्या आपल्या महान धर्माची प्रशंसा केली.

Verse 12

साञ्जलिर्नतशीर्षो हि स तुष्टाव सुभक्तितः । रोमोद्गमो महानासीद्गिरेः प्रेमाश्रवोऽपतन्

तो अंजली बांधून, मस्तक नमवून शुद्ध भक्तीने शिवाची स्तुती करू लागला. तेव्हा गिरिराजाच्या अंगी महान रोमांच झाला आणि प्रेमाश्रू वाहू लागले.

Verse 13

ततः प्रणम्य सुप्रीतो हिमशैलः प्रसन्नधीः । उवाच प्रणतो भूत्वा मुने विष्ण्वादिकान्सुरान्

त्यानंतर हिमशैल अत्यंत प्रसन्नचित्त व प्रसन्नबुद्धी होऊन प्रणाम करून उभा राहिला. हे मुने, तो नम्र होऊन विष्ण्वादि देवांना बोलू लागला.

Verse 14

हिमाचल उवाच । अद्य मे सफलं जन्म सफलं सुमहत्तपः । अद्य मे सफलं ज्ञानमद्य मे सफलाः क्रियाः

हिमाचल म्हणाले—आज माझा जन्म सफल झाला, माझे महान तपही सफल झाले। आज माझे ज्ञान फलित झाले आणि आज माझ्या सर्व पवित्र क्रिया सफल झाल्या।

Verse 15

धन्योऽहमद्य संजातो धन्या मे सकला क्षितिः । धन्यं कुलं तथा दारास्सर्वं धन्यं न संशयः

आज मी धन्य झालो—आज खरोखर कृतार्थ झालो। माझी ही सारी भूमी धन्य आहे। माझे कुल धन्य, तसेच माझ्या पत्नीही धन्य; निःसंशय सर्व काही धन्य आहे।

Verse 16

यतः समागता यूयं मिलित्वा सर्व एकदा । मां निदेशयत प्रीत्योचितं मत्त्वा स्वसेवकम्

तुम्ही सर्वजण एकाच वेळी येथे एकत्र जमला आहात; म्हणून मला तुमचा सेवक समजून, प्रेमपूर्वक जे योग्य आहे ते मला आदेश द्या।

Verse 17

ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा महीध्रस्य वचनं ते सुरास्तदा । ऊचुर्हर्यादयः प्रीताः सिद्धिं मत्वा स्वकार्यतः

ब्रह्मा म्हणाले—महीधर (हिमालय) याचे वचन ऐकून त्या वेळी देवगण—हरी इत्यादी—अतिशय प्रसन्न झाले आणि आपले कार्य सिद्ध झाले असे मानून बोलू लागले।

Verse 18

देवा ऊचुः । हिमाचल महाप्राज्ञ शृण्व स्मद्वचनं हितम् । यदर्थमागतास्सर्वे तद्ब्रूमः प्रीतितो वयम्

देव म्हणाले—हे महाप्राज्ञ हिमाचल! आमचे हितकर वचन ऐक. ज्या हेतूने आम्ही सर्व आलो आहोत, तो आम्ही आनंदाने तुला सांगतो।

Verse 19

या पुरा जगदम्बोमा दक्षकन्याऽभवद्गिरे । रुद्रपत्नी हि सा भूत्वा चिक्रीडे सुचिरं भुवि

हे गिरिराजा! जी आद्य जगदंबा उमा, ती पूर्वी दक्षाची कन्या म्हणून जन्मली. रुद्रपत्नी होऊन तिने पृथ्वीवर फार दीर्घकाळ विहार केला।

Verse 20

पितृतोऽनादरं प्राप्य संस्मृत्य स्वपणं सती । जगाम स्वपदं त्यक्त्वा तच्छरीरं तदाम्बिका

पित्याकडून अनादर मिळाल्यावर सतीने आपले व्रत व दिव्य निश्चय स्मरला; मग तो देह त्यागून आपल्या परम पदास गेली—अशी अंबिकेने देह सोडला।

Verse 21

सा कथा विदिता लोके तवापि हिमभूधर । एवं सति महालाभो भवेद्देवगणस्य हि

ती कथा जगात प्रसिद्ध आहे—हे हिमभूधर (हिमालय), तुलाही ज्ञात आहे। असे झाल्यास देवगणास निश्चयच मोठा लाभ होईल।

Verse 22

सर्वस्य भवतश्चापि स्युस्सर्वे ते वशास्सुराः

आपण सर्वांचे स्वामी आहात; म्हणून ते सर्व देव आपल्या वशातच राहतील।

Verse 23

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषां हर्यादीनां गिरीश्वरः । तथास्त्विति प्रसन्नात्मा प्रोवाच न च सादरम्

ब्रह्मा म्हणाले—हरि (विष्णु) आदींचे वचन ऐकून गिरीश्वर (शिव) प्रसन्नचित्त होऊन म्हणाले, “तथास्तु”; पण विशेष औपचारिक आदर दाखविला नाही।

Verse 24

अथ ते च समादिश्य तद्विधिम्परमादरात् । स्वयं जग्मुश्च शरणमुमायाश्शंकर स्त्रियः

मग परम आदराने त्यांना ती विधी सांगून, शंकरांच्या पत्नी स्वतः उमादेवीच्या शरणास गेल्या।

Verse 25

सुस्थले मनसा स्थित्वा सस्मरुर्जगदम्बिकाम् । प्रणम्य बहुशस्तत्र तुष्टुवुः श्रद्धया सुराः

त्या शुभ स्थानी मन स्थिर करून देवांनी जगदंबिकेचे स्मरण केले। तेथे वारंवार प्रणाम करून श्रद्धेने तिची स्तुती केली।

Verse 26

देवा ऊचुः । देव्युमे जगतामम्ब शिवलोकनिवासिनी । सदाशिवप्रिये दुर्गे त्वां नमामो महेश्वरि

देव म्हणाले—हे देवी उमा, जगताची माता, शिवलोकनिवासिनी! हे दुर्गे, सदाशिवप्रिये, हे महेश्वरी, आम्ही तुला नमस्कार करतो।

Verse 27

श्रीशक्तिं पावनां शान्तां पुष्टिम्परमपावनीम् । वयन्नामामहे भक्त्या महदव्यक्तरूपिणीम्

आम्ही भक्तिभावाने श्रीशक्तीस नमस्कार करतो—ती पावन, शान्त, पुष्टि-समृद्धिदायिनी, परम पावनी आहे; महत् व अव्यक्त अशा दोन्ही रूपांनी ती विराजमान आहे।

Verse 28

शिवां शिवकरां शुद्धां स्थूलां सूक्ष्मां परायणाम् । अन्तर्विद्यासुविद्याभ्यां सुप्रीतां त्वां नमामहे

हे शिवे! शिवमंगल देणारी, परम शुद्ध, स्थूल व सूक्ष्म—दोन्ही रूपांनी स्थित, परम आश्रय. अंतर्विद्या व सत्य मुक्तिदायिनी सुविद्येत प्रसन्न असलेल्या तुला आम्ही नमस्कार करतो।

Verse 29

त्वं श्रद्धा त्वं धृतिस्त्वं श्रीस्त्वमेव सर्वगोचरा । त्वन्दीधितिस्सूर्य्यगता स्वप्रपञ्चप्रकाशिनी

तू श्रद्धा आहेस, तू धृती आहेस, तू श्री आहेस; आणि तूच सर्वांना गम्य आहेस. तू सूर्याची दीप्ती आहेस, स्वतःच्या प्रपंचाला प्रकाश देणारी ज्योती आहेस.

Verse 30

या च ब्रह्माण्डसंस्थाने जगज्जीवेषु या जगत् । आप्याययति ब्रह्मादितृणान्तं तां नमामहे

जी ब्रह्मांडाच्या संस्थानात अधिष्ठित आहे, जी सर्व जीवांत व जगतात व्याप्त आहे, आणि जी ब्रह्मापासून तृणापर्यंत सर्वांना पोसते—तिला आम्ही नमस्कार करतो.

Verse 31

त्वं वार्ता सर्वजगतां त्वं त्रयी धर्मरूपिणी

तू सर्व जगतांची धारक व्यवस्था व मार्गदर्शक वाणी आहेस; तूच त्रयी वेद आहेस, धर्मरूपाने साकार झालेली.

Verse 32

निद्रा त्वं सर्वभूतेषु क्षुधा तृप्तिस्त्वमेव हि । तृष्णा कान्तिश्छविस्तुष्टिस्सर्वानन्दकरी सदा

हे देवी, सर्व भूतांमध्ये तूच निद्रा आहेस; तूच क्षुधा आणि तृप्ती आहेस. तूच तृष्णा, कान्ती, छटा व संतोष—सदा सर्वांना आनंद देणारी आहेस.

Verse 33

त्वं लक्ष्मीः पुण्यकर्तॄणां त्वं ज्येष्ठा पापिनां सदा । त्वं शान्तिः सर्वजगतां त्वं धात्री प्राणपोषिणी

पुण्यकर्म करणाऱ्यांची लक्ष्मी तू आहेस; आणि पाप्यांच्या मागे लागणारी ज्येष्ठा देखील तूच सदा आहेस. तू सर्व जगांची शांती आहेस; तू धात्री—प्राणांचे पोषण करणारी माता आहेस.

Verse 34

त्वन्तस्वरूपा भूतानां पञ्चानामपि सारकृत् । त्वं हि नीतिभृतां नीतिर्व्यवसायस्वरूपिणी

तूच पंचमहाभूतांची अंतर्यामी साररूपा असून त्यांचा परम सार प्रकट करणारी आहेस। नीतीधारकांमध्ये तूच नीती आहेस आणि तूच दृढ उद्योग-पुरुषार्थस्वरूपिणी आहेस।

Verse 35

गीतिस्त्वं सामवेदस्य ग्रन्थिस्त्वं यजुषां हुतिः । ऋग्वेदस्य तथा मात्राथर्वणस्य परा गतिः

तू सामवेदाची पवित्र गीती आहेस; तू यजुर्वेदाची सुव्यवस्थित ग्रंथी आणि त्याची आहुती आहेस। तू ऋग्वेदाची मात्रा/छंदस्वरूपा आहेस आणि अथर्ववेदाची परा गती—परम आश्रय व सिद्धी आहेस।

Verse 36

समस्तगीर्वाणगणस्य शक्तिस्तमोमयी धातृगुणैकदृश्या । रजः प्रपंचात्तु भवैकरूपा या न श्रुता भव्यकरी स्तुतेह

तू समस्त देवगणांची शक्ती आहेस; तमोगुणमयी होऊन धारणशक्तीच्या एकमेव रूपाने जाणवतेस। रजोगुणाच्या प्रपंचातून तू भव-रूप शिवाची एक प्रिय एकरूपा म्हणून प्रकट होतेस। तुझी ही कल्याणकारी, क्वचितच ऐकू येणारी स्तुती येथे उच्चारली आहे।

Verse 37

संसारसागरकरालभवाङ्गदुःखनिस्तारकारितरणिश्च निवीतहीना । अष्टाङ्गयोगपरिपालनकेलिदक्षां विन्ध्यागवासनिरतां प्रणमाम तां वै

आम्ही त्या देवी पार्वतीला प्रणाम करतो—जी संसारसागरातील कराल दुःख व देहबंधनाची वेदना यांतून तारून नेणारी उद्धार-सूर्या आहे; जी यज्ञोपवीत-रहित आहे; जी अष्टांगयोगाच्या अनुशासन-पालनाच्या क्रीडेत परम दक्ष आहे; आणि जी विन्ध्य पर्वतात वास करण्यास रत आहे।

Verse 38

नासाक्षि वक्त्रभुजवक्षसि मानसे च धृत्या सुखानि वितनोषि सदैव जन्तोः । निद्रेति याति सुभगा जगती भवा नः सा नः प्रसीदंतु भवस्थितिपालनाय

हे सुभगे देवी! नासिका, नेत्र, मुख, भुजा, वक्ष आणि मन—तसेच धृतीद्वारे—तू जीवांना सदैव सुख वितरित करतेस। तुझ्यामुळेच हे सौभाग्यवंत जग निद्रेत जाते। जी निद्रा तुझीच अभिव्यक्ती आहे, ती संसारस्थितीच्या रक्षणासाठी आमच्यावर प्रसन्न होवो।

Verse 39

ब्रह्मोवाच । इति स्तुत्वा महेशानीं जगदम्बामुमां सतीम् । सुप्रेयमनसः सर्वे तस्थुस्ते दर्शनेप्सवः

ब्रह्मा म्हणाले—अशा रीतीने महेशानी, जगदंबा उमा सतीची स्तुती करून, ते सर्व अत्यंत प्रसन्न मनाने तेथेच उभे राहिले, तिच्या दिव्य दर्शनाची इच्छा धरून।

Verse 70

गायत्री त्वं वेदमाता त्वं सावित्री सरस्वती

तू गायत्री आहेस, तू वेदमाता आहेस; तू सावित्री आहेस, तू सरस्वती आहेस—पवित्र वाणी व ज्ञानशक्ती।