पार्वतीप्रार्थना—हिमवत्पार्श्वे भिक्षुरूपेण याचनम् | Pārvatī’s Request: Śiva to Seek Her in Beggar-Form at Himālaya’s Court

Verse 1

नारद उवाच । ब्रह्मन् विधे महाभाग किं जातं तदनन्तरम् । तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि कथय त्वं शिवायशः

नारद म्हणाले—हे ब्रह्मन्, हे विधाता, हे महाभाग! त्यानंतर काय घडले? ते सर्व मला ऐकायचे आहे. हे शिवायश, कृपा करून सांग, कारण हे भगवान् शिवांच्या यशोगाथेशी संबंधित आहे.

Verse 2

ब्रह्मोवाच । देवर्षे श्रूयतां सम्यक्कथयामि कथां मुदा । तां महापापसंहर्त्रीं शिवभक्तिविवर्द्धिनीम्

ब्रह्मा म्हणाले—हे देवर्षे, नीट ऐक. मी आनंदाने ती पवित्र कथा सांगतो, जी महापापांचा संहार करते आणि भगवान् शिवभक्ती वाढवते.

Verse 3

पार्वती वचनं श्रुत्वा हरस्स परमात्मनः । दृष्ट्वानन्दकरं रूपं जहर्षातीव च द्विज

हे ब्राह्मणा, पार्वतीचे शब्द ऐकून परमात्मा हराने तिचे आनंददायी रूप पाहिले आणि तो अत्यंत हर्षित झाला।

Verse 4

प्रत्युवाच महा साध्वी स्वोपकण्ठस्थितं विभुम् । अतीव सुखिता देवी प्रीत्युत्फुल्लानना शिवा

तेव्हा ती महान साध्वी देवी, अत्यंत सुखी होऊन आणि प्रेमाने प्रफुल्लित चेहऱ्याने आपल्या जवळ असलेल्या विभूला उत्तर दिली।

Verse 5

पार्वत्युवाच । त्वं नाथो मम देवेश त्वया किं विस्मृतम्पुरा । दक्षयज्ञविनाशं हि यदर्थं कृतवान्हठात्

पार्वती म्हणाली: हे देवेशा, तू माझा स्वामी आहेस. तू पूर्वीची गोष्ट विसरलास का—की कोणत्या कारणासाठी तू हठाने दक्षयज्ञाचा विनाश केला होतास?

Verse 6

स त्वं साहं समुत्पन्ना मेनयां कार्य्यसिद्धये । देवानां देव देदेश तारकाप्ताऽसुखात्मनाम्

हे देवांच्या देवा, हे देवेशा, तू आणि मी देवांच्या कार्यसिद्धीसाठी आणि तारकासुरामुळे पीडित देवांचे दुःख दूर करण्यासाठी मेनेच्या पोटी जन्मलो आहोत।

Verse 7

यदि प्रसन्नो देवेश करोषि च कृपां यदि । पतिर्भव ममेशान मम वाक्यं कुरु प्रभो

हे देवेशा, जर तू प्रसन्न असशील आणि जर तू कृपा करशील, तर हे ईशाना, माझा पती हो। हे प्रभू, माझे वचन पूर्ण कर।

Verse 8

पितुर्गेहे मया सम्यग्गम्यते त्वदनुजया । प्रसिद्धं क्रियतां तद्वै विशुद्धं परमं यशः

तुझ्या धाकट्या बहिणीसह मी योग्य रीतीने पित्याच्या घरी जात आहे. म्हणून तो विषय सर्वांसमोर प्रसिद्ध करावा, ज्यायोगे निर्मळ व परम यश प्रतिष्ठित होईल.

Verse 9

गन्तव्यं भवता नाथ हिमवत्पार्श्वतं प्रभो । याचस्व मां ततो भिक्षु भूत्वा लीलाविशारदः

हे नाथ, हे प्रभो! आपण हिमवानाच्या समीप जावे. मग भिक्षुक होऊन, दिव्य लीलांत निपुण राहून, तेथे जाऊन मला विवाहार्थ मागावे.

Verse 10

तथा त्वया प्रकर्तव्यं लोके ख्यापयता यशः । पितुर्मे सफलं सर्वं कुरुष्वैवं गृहा मम्

तसेच तू असे आचरण कर की लोकांत तुझे यश प्रसिद्ध होईल. माझ्या पित्याचे सर्व हेतू सफल कर आणि अशा रीतीने माझे पाणिग्रहण कर।

Verse 11

ऋषिभिर्बोधितः प्रीत्या स्वबन्धुपरिवारितः । करिष्यति न संदेहस्तव वाक्यं पिता मम

ऋषींनी प्रेमाने बोध केलेला आणि स्वजनपरिवाराने वेढलेला माझा पिता तुझे वचन निःसंशय पाळेल; यात शंका नाही।

Verse 12

दक्षकन्या पुराहं वै पित्रा दत्ता यदा तव । यथोक्तविधिना तत्र विवाहो न कृतस्त्वया

पूर्वी मी दक्षाची कन्या असताना, माझ्या पित्याने मला तुला दिले तेव्हा, तेथे शास्त्रोक्त विधीने तू विवाह केला नव्हतास।

Verse 13

न ग्रहाः पूजितास्तेन दक्षेण जनकेन मे । ग्रहाणां विषयस्तेन सच्छिद्रोयं महानभूत्

माझ्या जनक दक्षाने ग्रहांची पूजा केली नाही; त्या उपेक्षेमुळे ग्रहांचा प्रभाव या विषयात (आणि माझ्यावर) मोठा, दोषयुक्त क्लेश झाला।

Verse 14

तस्माद्यथोक्तविधिना कर्तुमर्हसि मे प्रभो । विवाहं त्वं महादेव देवानां कार्य्यसिद्धये

म्हणून, हे प्रभो, शास्त्रोक्त विधीने विवाह करणे तुला उचित आहे. हे महादेव, देवांच्या कार्यसिद्धीसाठी हा विवाह संपन्न कर।

Verse 15

विवाहस्य यथा रीतिः कर्तव्या सा तथा धुवम् । जानातु हिमवान् सम्यक् कृतं पुत्र्या शुभं तपः

विवाहाची रीती जशी शास्त्रोक्त आहे तशीच निश्चयाने करावी. हिमवानांनी नीट जाणावे की कन्येने शुभ तप पूर्णत्वास नेले आहे.

Verse 16

ब्रह्मोवाच इत्येवं वचनं श्रुत्वा सुप्रसन्नस्सदाशिवः । प्रोवाच वचनं प्रीत्या गिरिजां प्रहसन्निव

ब्रह्मा म्हणाले—अशी वाणी ऐकून सदाशिव अत्यंत प्रसन्न झाले. मग प्रेमाने, जणू हसतच, त्यांनी गिरिजेला वचन सांगितले.

Verse 17

शिव उवाच । शृणु देवि महेशानि परमं वचनं मम । यथोचितं सुमाङ्गल्यमविकारि तथा कुरु

शिव म्हणाले—हे देवी, हे महेशानी, माझे परम वचन ऐक. यथोचित रीतीने मंगलकारक विधी कर—अविचल, न ढळता.

Verse 18

ब्रह्मादिकानि भूतानि त्वनित्यानि वरानने । दृष्टं यत्सर्वमेतच्च नश्वरं विद्धि भामिनि

हे वरानने, ब्रह्मा इत्यादी सर्व जीव अनित्य आहेत. हे भामिनी, जे काही दिसते ते सर्व नश्वर आहे असे जाण.

Verse 19

एकोनेकत्वमापन्नो निर्गुणो हि गुणान्वितः । ज्योत्स्नया यो विभाति परज्योत्स्नान्वितोऽभवत्

तो एक असूनही अनेकत्व धारण करतो; निर्गुण असूनही प्रकट होण्यासाठी सगुण होतो. जो चंद्रासारखा ज्योत्स्नेने उजळतो, तो पर-ज्योतीने युक्त होऊन दीप्त होतो.

Verse 20

स्वतन्त्रः परतन्त्रश्च त्वया देवि कृतो ह्यहम् । सर्वकर्त्री च प्रकृतिर्महामाया त्वमेव हि

हे देवी, तूच मला स्वतंत्रही आणि परतंत्रही केले आहेस. सर्वकर्मकर्त्री प्रकृती, ती महामाया, खरोखर तूच आहेस।

Verse 21

मायामयं कृतमिदं च जगत्समग्रं सर्वात्मना हि विधृतं परया स्वबुद्ध्या । सवार्त्मभिस्सुकृतिभिः परमात्मभावैस्संसिक्तमात्मनि गणः परिवेष्टितश्च

हे संपूर्ण जग मायेने रचलेले आहे; तरीही परमेश्वर आपल्या परबुद्धीने सर्वात्मा होऊन याला धारण करतो. आणि पुण्यशील जीवगण, ज्यांची जाणीव परमात्मभावाने सिक्त आहे, ते त्या आत्म्यातच वेढलेले व स्थित असतात।

Verse 22

के ग्रहाः के ऋतुगणाः के वान्येपि त्वया ग्रहाः । किमुक्तं चाधुना देवि शिवार्थं वरवर्णिनि

कोणते ग्रह, कोणते ऋतुगण, आणि आणखी कोणते प्रभाव तू विचारात घेतलेस? आणि आता, हे देवी, हे वरवर्णिनी, शिवार्थ काय सांगितले आहे?

Verse 23

गुणकार्य्यप्रभेदेनावाभ्यां प्रादुर्भवः कृतः । भक्तहेतोर्जगत्यस्मिन्भक्तवत्सलभावतः

गुणांपासून उत्पन्न होणाऱ्या कार्यभेदानुसार आम्ही दोघांनी या जगात प्रादुर्भाव केला आहे. हा प्रकटाव भक्तांसाठीच आहे, कारण आम्ही स्वभावतः भक्तवत्सल आहोत.

Verse 24

त्वं हि वै प्रकृतिस्सूक्ष्मा रजस्सत्त्वतमोमयी । व्यापारदक्षा सततं सगुणा निर्गुणापि च

तूच सूक्ष्म प्रकृती आहेस, रज- सत्त्व- तम यांनी युक्त. व्यवहार-क्रियेत सदैव दक्ष, तू सगुणाही आहेस आणि निर्गुणाही आहेस.

Verse 25

सर्वेषामिह भूतानामहमात्मा सुमध्यमे । निर्विकारी निरीहश्च भक्तेच्छोपात्तविग्रहः

हे सुमध्यमे, मीच येथे सर्व भूतांचा आत्मा आहे. मी निर्विकार व निरपेक्ष आहे; तरी भक्ताच्या इच्छेने उपास्य असा विग्रह धारण करतो.

Verse 26

हिमालयं न गच्छेयं जनकं तव शैलजे । ततस्त्वां भिक्षुको भूत्वा न याचेयं कथंचन

हे शैलजे, मी तुझ्या पित्याजवळ हिमालयात जाणार नाही. आणि भिक्षुक झालो तरीही तुझ्याकडे कशाचीही याचना कधीच करणार नाही.

Verse 27

महागुणैर्गरिष्ठोपि महात्मापि गिरीन्द्रजे । देहीतिवचनात्सद्यः पुरुषो याति लाघवम्

हे गिरीन्द्रजे, अनेक महागुणांनी गरिष्ठ असा महात्माही ‘दे’ असे म्हणताच क्षणात लघु होतो.

Verse 28

इत्थं ज्ञात्वा तु कल्याणि किमस्माकं वदस्यथ । कार्य्यं त्वदाज्ञया भद्रे यथेच्छसि तथा कुरु

हे कल्याणी, असे जाणून तू आम्हाला आणखी काय सांगतेस? हे भद्रे, कार्य तुझ्या आज्ञेप्रमाणेच—जशी इच्छा तशी कर.

Verse 29

ब्रह्मोवाच । तेनोक्तापि महादेवी सा साध्वी कमलेक्षणा । जगाद शंकरं भक्त्या सुप्रणम्य पुनः पुनः

ब्रह्मा म्हणाले—असे सांगितले तरी ती साध्वी, कमळनयना महादेवी, वारंवार प्रणाम करून भक्तीने शंकरास बोलली.

Verse 30

पार्वत्युवाच । त्वमात्मा प्रकृतिश्चाहं नात्र कार्य्या विचारणा । स्वतन्त्रौ भक्तवशगौ निर्गुणौ सगुणावपि

पार्वती म्हणाली—तू परम आत्मा आहेस आणि मी प्रकृती आहे; याबाबत विचार करण्याची गरज नाही. आम्ही दोघेही स्वतंत्र असूनही भक्तांच्या अधीन होतो; आणि निर्गुण असूनही सगुणरूपाने प्रकट होतो.

Verse 31

प्रयत्नेन त्वया शम्भो कार्यं वाक्यं मम प्रभो । याचस्व मां हिमगिरेस्सौभाग्यं देहि शङ्कर

हे शंभो, हे प्रभो! प्रयत्नपूर्वक माझे वचन पूर्ण करा. हिमालयाकडून मला विवाहार्थ मागा; हे शंकर, मला तुझी अर्धांगिनी होण्याचे सौभाग्य दे.

Verse 32

कृपां कुरु महेशान तव भक्तास्मि नित्यशः । तव पत्नी सदा नाथ ह्यहं जन्मनि जन्मनि

हे महेशान, माझ्यावर कृपा करा; मी नित्य तुझी भक्त आहे. हे नाथ, जन्मोजन्मी मी सदैव तुझी पत्नीच आहे.

Verse 33

त्वं ब्रह्म परमात्मा हि निर्गुणः प्रकृतेः परः । निर्विकारी निरीहश्च स्वतन्त्रः परमेश्वरः

तुम्हीच ब्रह्म, परमात्मा—गुणातीत, प्रकृतीपलीकडे। तुम्ही निर्विकार, निष्काम, सर्वथा स्वतंत्र परमेश्वर आहात।

Verse 34

तथापि सगुणोपीह भक्तोद्धारपरायणः । विहारी स्वात्मनिरतो नानालीलाविशारदः

तथापि येथे तो सगुणरूप धारण करतो, भक्तोद्धारात तत्पर। तो दिव्य लीलाविहार करीत, स्वात्म्यात स्थित राहतो आणि नानाविध लीलांत पारंगत आहे।

Verse 35

सर्वथा त्वामहं जाने महादेव महेश्वर । किमुक्तेन च सर्वज्ञ बहुना हि दयां कुरु

हे महादेव, हे महेश्वर! मी तुला सर्वथा जाणतो. हे सर्वज्ञ, अधिक बोलून काय उपयोग? कृपया दया कर।

Verse 36

विस्तारय यशो लोके कृत्वा लीलां महाद्भुताम् । यत्सुगीय जना नाथांजसोत्तीर्णा भवाम्बुधेः

हे नाथ! परम अद्भुत लीला करून लोकी आपले यश विस्तार. ज्याचे सुमधुर गान केल्याने, हे रक्षक, जन सहजच भवसागर पार करतात।

Verse 37

ब्रह्मोवाच । इत्येवमुक्त्वा गिरिजा सुप्रणम्य पुनः पुनः । विरराम महेशानं नतस्कन्धा कृतांजलिः

ब्रह्मा म्हणाले—असे बोलून गिरिजेने महेशानास पुन्हा पुन्हा भक्तिभावाने प्रणाम केला. खांदे नम्रतेने वाकवून, अंजली जोडून ती मौन झाली.

Verse 38

इत्येवमुक्तस्स तया महात्मा महेश्वरो लोकविडम्बनाय । तथेति मत्त्वा प्रहसन्बभूव मुदान्वितः कर्तुमनास्तदेव

तिने असे म्हटल्यावर महात्मा महेश्वर लोकशिक्षेसाठी लीला करावयाच्या हेतूने ‘तथास्तु’ असे मानून हसले. आनंदाने भरून ते तेच करण्यास उद्यत झाले.

Verse 39

ततो ह्यन्तर्हितश्शम्भुर्बभूव सुप्रहर्षितः । कैलासं प्रययौ काल्या विरहाकृष्टमानसः

त्यानंतर शंभू अत्यंत हर्षित होऊन अंतर्धान पावले। काली (पार्वती)च्या विरहाने आकृष्ट मनाने ते कैलासास प्रस्थान केले।

Verse 40

तत्र गत्वा महेशानो नन्द्यादिभ्यस्स ऊचिवान् । वृत्तान्तं सकलं तम्वै परमानन्दनिर्भरः

तेथे जाऊन महेशानांनी नंदी आदींना सांगितले आणि सर्व वृत्तांत सविस्तर निवेदन केला। ते परमानंदाने परिपूर्ण होते।

Verse 41

तेऽपि श्रुत्वा गणास्सर्वे भैरवाद्याश्च सर्वशः । बभूवुस्सुखिनोत्यन्तं विदधुः परमोत्सवम्

हे ऐकून सर्व गण आणि सर्वत्र भैरव आदी अत्यंत सुखी झाले व त्यांनी परम उत्सवाचे आयोजन केले।

Verse 42

सुमंगलं तत्र द्विज बभूवातीव नारद । सर्वेषां दुःखनाशोभूद्रुद्रः प्रापापि संमुदम्

हे नारद, हे श्रेष्ठ द्विज! तेथे अत्यंत सुमंगल घडले. सर्वांचे दुःख नष्ट झाले आणि रुद्रही गाढ आनंदास प्राप्त झाले.