पार्वतीवाक्यं—शिवस्य परब्रह्मत्व-निरूपणम् (Pārvatī’s Discourse: Establishing Śiva as Parabrahman)

Verse 1

पार्वत्युवाच । एतावद्धि मया ज्ञातं कश्चिदन्योयमागतः । इदानीं सकलं ज्ञातमवध्यस्त्वम्विशेषतः

पार्वती म्हणाली—इतकेच मला माहीत होते की कोणी तरी दुसरा येथे आला आहे; पण आता सर्व काही कळले—विशेषतः तू अवध्य, अजेय आहेस।

Verse 2

त्वयोक्तं विदितं देव तदलीकं न चान्यथा । यदि त्वयोदितं स्याद्वै विरुद्धं नोच्यते त्वया

हे देव, तुम्ही जे बोललात ते सत्यच म्हणून विदित आहे—ते असत्य नाही, अन्यथा नाही. जर काही विरुद्ध असते, तर ते तुम्ही उच्चारलेच नसते।

Verse 3

कदाचिद्दृश्यते तादृक् वेषधारी महेश्वरः । स्वलीलया परब्रह्म स्वरागोपात्तविग्रहः

कधी कधी महेश्वर असा वेष धारण करून दिसून येतो. तो परब्रह्म आपल्या लीलेंने, स्वेच्छा व अनुरागानुसार, प्रकट सगुण विग्रह धारण करतो.

Verse 4

ब्रह्मचारिस्वरूपेण प्रतारयितुमुद्यतः । आगतश्छलसंयुक्तं वचोवादीः कुयुक्तितः

ब्रह्मचारीचे रूप घेऊन, तिला फसविण्यास उद्यत होऊन तो आला. मनात छल ठेवून, कुतर्काने रचलेली वचने तो बोलला.

Verse 5

शंकरस्य स्वरूपं तु जानामि सुविशेषतः । शिवतत्त्वमतो वच्मि सुविचार्य्य यथार्हतः

शंकराचे स्वरूप मी विशेषतः स्पष्ट जाणते. म्हणून योग्य विचार करून, यथोचित आता मी शिवतत्त्व सांगीन.

Verse 6

वस्तुतो निर्गुणो ब्रह्म सगुणः कारणेन सः । कुतो जातिर्भवेत्तस्य निर्गुणस्य गुणात्मनः

खरे तर ब्रह्म निर्गुण आहे; कारणरूपाने त्याला सगुण असे म्हटले जाते. जो निर्गुण असूनही गुणांचा आधार आहे, त्याला जन्म कसा होईल?

Verse 7

स सर्वासां हि विद्यानामधिष्ठानं सदाशिवः । किं तस्य विद्यया कार्य्यं पूर्णस्य परमात्मनः

सर्व विद्यांचे अधिष्ठान तो सदाशिवच आहे. जो पूर्ण परमात्मा आहे, त्याला साधनरूप विद्येची काय गरज?

Verse 8

वेदा उच्छ्वासरूपेण पुरा दत्ताश्च विष्णवे । शंभुना तेन कल्पादौ तत्समः कोऽस्ति सुप्रभुः

प्राचीन काळी शंभूच्या उच्छ्वासरूप वेद विष्णूला दिले गेले. म्हणून कल्पाच्या आरंभी त्या सुप्रभु शंभूसमान कोण आहे?

Verse 9

सर्वेषामादिभूतस्य वयोमानं कुतस्ततः । प्रकृतिस्तु ततो जाता किं शक्तेस्तस्य कारणम्

जो सर्वांचा आदिभूत आहे, त्याच्या वयाचे माप कुठून येईल? आणि जर प्रकृती त्याच्यापासून उत्पन्न झाली असे म्हणतात, तर त्याच्या शक्तीचे कारण तरी काय?

Verse 10

ये भजंति च तं प्रीत्या शक्तीशं शंकरं सदा । तस्मै शक्तित्रयं शंभुः स ददाति सदाव्ययम्

जे प्रेमाने सदैव शक्तीश शंकर—शंभू—चे भजन करतात, त्यांना शंभू त्रिविध शक्ती देतो, जी सदैव अव्यय व सनातन आहे.

Verse 11

तस्यैव भजनाज्जीवो मृत्युं जयति निर्भयः । तस्मान्मृत्युंजयन्नाम प्रसिद्धम्भुवनत्रये

त्याच्याच भजनाने जीव निर्भय होऊन मृत्यूवर विजय मिळवतो; म्हणून तो त्रिभुवनात ‘मृत्युंजय’ या नावाने प्रसिद्ध आहे।

Verse 12

तस्यैव पक्षपातेन विष्णुर्विष्णुत्वमाप्नुयात् । ब्रह्मत्वं च यथा ब्रह्मा देवा देवत्वमेव च

त्याच्याच कृपेने विष्णूला विष्णुत्व प्राप्त होते; तसेच ब्रह्म्याला ब्रह्मत्व आणि देवांना देवत्व प्राप्त होते।

Verse 13

दर्शनार्थं शिवस्यादौ यथा गच्छति देवराट् । भूतादयस्तत्परस्य द्वारपालाश्शिवस्य तु

जसा देवांचा राजा आरंभी शिवदर्शनासाठी जातो, तसाच भूतादी गण शिवात तल्लीन राहून शिवाचे द्वारपाल होऊन सेवा करतात।

Verse 14

दण्डैश्च मुकुटं विद्धं मृष्टं भवति सर्वतः । किं तस्य बहुपक्षेण स्वयमेव महाप्रभुः

दंडांनी आघात होऊन व विद्ध झाल्यावर मुकुट सर्व बाजूंनी झळाळून मृदू होतो. मग यावर अनेक युक्तिवाद कशाला? स्वयंच महाप्रभूच प्रमाण आहे।

Verse 15

कल्याणरूपिणस्तस्य सेवयेह न किं भवेत् । किं न्यूनं तस्य देवस्य मामिच्छति सदाशिवः

ज्याचे स्वरूपच कल्याणमय आहे, त्याची सेवा केल्याने येथे कोणते शुभ फळ होणार नाही? त्या देवात काय उणे आहे की सदाशिव मला इच्छितो?

Verse 16

सप्तजन्मदरिद्रः स्यात्सेवेन्नो यदि शंकरम् । तस्यैतत्सेवनाल्लोको लक्ष्मीः स्यादनपायिनी

जो शंकराची सेवा-पूजा करीत नाही, तो सात जन्मांपर्यंतही दरिद्री राहतो. पण त्याच सेवेमुळे लक्ष्मी अनपायिनी होऊन स्थिर होते.

Verse 17

यदग्रे सिद्धयोष्टौ च नित्यं नृत्यंति तोषितुम् । अवाङ्मुखास्सदा तत्र तद्धितं दुर्ल्लभं कुतः

ज्यांच्या समोर अष्ट सिद्ध्याही त्यांना तृप्त करण्यासाठी नित्य नृत्य करतात व सदैव नतमुख राहतात—त्यांनी दिलेले परम हित कसे दुर्लभ ठरेल?

Verse 18

यद्यस्य मंगालानीह सेवते शंकरस्य न । यथापि मंगलन्तस्य स्मरणादेव जायते

इथे कोणी शंकरसंबंधी मंगल-व्रतांचे आचरण न केले तरी, त्या मंगलमय प्रभूच्या स्मरणमात्रानेच त्याच्यासाठी मंगल उत्पन्न होते.

Verse 19

यस्य पूजाप्रभावेण कामास्सिद्ध्यन्ति सर्वशः । कुतो विकारस्तस्यास्ति निर्विकारस्य सर्वदा

ज्यांच्या पूजेच्या प्रभावाने सर्व कामना सर्वथा सिद्ध होतात, त्या सदैव निर्विकार परमेश्वरात मग विकार वा दोष कसा असू शकेल?

Verse 20

शिवेति मंगलन्नाम मुखे यस्य निरन्तरम् । तस्यैव दर्शनादन्ये पवित्रास्संति सर्वदा

ज्याच्या मुखी ‘शिव’ हे मंगल नाम अखंड असते, त्या भक्ताचे केवळ दर्शन झाले तरी इतरही सर्वदा पवित्र होतात।

Verse 21

यद्यपूतम्भवेद्भस्म चितायाश्च त्वयोदितम् । नित्यमस्यांगगं देवैश्शिरोभिर्द्धार्यते कथम्

जर, तू म्हणतोस तसे, चितेची भस्म अपवित्र असेल, तर देव ती नित्य अंगावर—विशेषतः शिरावर—कशी धारण करतात?

Verse 22

यो देवो जगतां कर्ता भर्ता हर्ता गुणान्वितः । निर्गुणश्शिवसंज्ञश्च स विज्ञेयः कथम्भवेत्

जो देव जगताचा कर्ता, भर्ता व हर्ता आहे, गुणयुक्त असूनही निर्गुण आहे, आणि ‘शिव’ या नावाने प्रसिद्ध आहे—तो तत्त्वतः कसा जाणावा?

Verse 23

अगुणं ब्रह्मणो रूपं शिवस्य परमात्मनः । तत्कथं हि विजानन्ति त्वादृशास्तद्बहिर्मुखाः

परमात्मा शिवाचे स्वरूप निर्गुण ब्रह्म आहे. मग तुमच्यासारखे जे त्या तत्त्वापासून बहिर्मुख आहेत, ते त्याला खरे कसे जाणतील?

Verse 24

दुराचाराश्च पापाश्च देवेभ्यस्ते विनिर्गताः । तत्त्वं ते नैव जानन्ति शिवस्यागुणरूपिणः

दुराचारी व पापी, जे देवांपासून उत्पन्न झाले आहेत, ते निर्गुणस्वरूप शिवाचे तत्त्व मुळीच जाणत नाहीत.

Verse 25

शिवनिन्दां करोतीह तत्त्वमज्ञाय यः पुमान् । आजन्मसंचितं पुण्यं भस्मीभवति तस्य तत्

जो मनुष्य शिवतत्त्व न जाणता येथे शिवनिंदा करतो, त्याचे जन्मापासून साचलेले पुण्य भस्म होते.

Verse 26

त्वया निंदा कृता यात्र हरस्यामित तेजसः । त्वत्पूजा च कृता यन्मे तस्मात्पापम्भजाम्यहम्

कारण तू तेथे अमित तेजस्वी हराची निंदा केलीस, आणि माझीही पूजा केलीस—म्हणून त्या पापाचा भार मीच स्वीकारतो।

Verse 27

शिवविद्वेषिणं दृष्ट्वा सचेलं स्नानमाचरेत् । शिवविद्वेषिणं दृष्ट्वा प्रायश्चितं समाचरेत्

शिवद्वेषी दिसल्यास वस्त्रांसह स्नान करावे; आणि शिवद्वेषी दिसल्यास विधिपूर्वक प्रायश्चित्तही करावे.

Verse 28

रे रे दुष्ट त्वया चोक्तमहं जानामि शंकरम् । निश्चयेन न विज्ञातश्शिव एव सनातनः

अरे अरे दुष्टा! तू म्हणतोस—‘मी शंकराला ओळखतो’; पण निश्चयाने तू सनातन शिवाला ओळखलेले नाहीस—तोच एक सनातन प्रभू आहे.

Verse 29

यथा तथा भवेद्रुद्रो यथा वा बहुरूपवान् । ममाभीष्टतमो नित्यं निर्विकारी सतां प्रियः

रुद्र जसेही असोत—असे वा तसे, किंवा बहुरूप—तो नित्य माझा परम प्रिय आहे; तो निर्विकारी असून सत्पुरुषांना सदैव प्रिय आहे.

Verse 30

विष्णुर्ब्रह्मापि न समस्तस्य क्वापि महात्मनः । कुतोऽन्ये निर्जराद्याश्च कालाधीनास्सदैवतम्

विष्णू आणि ब्रह्माही कोणत्याही प्रकारे त्या सर्वसमावेशक परम महात्मा नाहीत. मग इतर देव—‘अमर’ म्हणवले जाणारेही—आपल्या देवत्वासह सदैव काळाधीनच आहेत.

Verse 31

इति बुध्या समालोक्य स्वया सत्या सुतत्त्वतः । शिवार्थं वनमागत्य करोमि विपुलं तपः

अशा रीतीने आपल्या सत्य बुद्धीने यथार्थ तत्त्व पाहून, शिवप्राप्तीसाठी ती वनात आली आणि तिने विपुल तप केले.

Verse 32

स एव परमेशानस्सर्वेशो भक्तवत्सलः । संप्राप्तुम्मेऽभिलाषो हि दीनानुग्रहकारकम्

तोच परमेशान, सर्वांचा स्वामी, भक्तवत्सल आहे। दीन-दुःखीजनांवर कृपा करणाऱ्या त्या शिवाला प्राप्त करण्याची माझी तीव्र अभिलाषा आहे।

Verse 33

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा गिरिजा सा हि गिरीश्वरसुता मुने । विरराम शिवं दध्यो निर्विकारेण चेतसा

ब्रह्मा म्हणाले—हे मुने! असे बोलून गिरीश्वराची कन्या गिरिजा शांत झाली आणि निर्विकार, स्थिर चित्ताने शिवाचे ध्यान करू लागली।

Verse 34

तदाकर्ण्य वचो देव्या ब्रह्मचारी स वै द्विजः । पुनर्वचनमाख्यातुं यावदेव प्रचक्रमे

देवीचे वचन ऐकून तो ब्रह्मचारी द्विज तत्क्षणी पुन्हा आपले उत्तर सांगण्यास प्रवृत्त झाला।

Verse 35

उवाच गिरिजा तावत्स्वसखीं विजयां द्रुतम् । शिव सक्तमनोवृत्तिश्शिवनिंदापराङ्मुखी

मग गिरिजा आपल्या सखी विजया हिला त्वरेने म्हणाली—तिची मनोवृत्ती शिवात पूर्ण आसक्त होती आणि ती शिवनिंदेकडे पाठ फिरवणारी होती.

Verse 36

गिरिजोवाच । वारणीयः प्रयत्नेन सख्ययं हि द्विजाधमः । पुनर्वक्तुमनाश्चैव शिवनिंदां करिष्यति

गिरिजा म्हणाली—हे सखी, या अधम द्विजाला प्रयत्नाने आवर; तो भांडणाला प्रवृत्त आहे. पुन्हा बोलण्याच्या हेतूने तो शिवनिंदा करील.

Verse 37

न केवलम्भवेत्पापं निन्दां कर्तुश्शिवस्य हि । यो वै शृणोति तन्निन्दां पापभाक् स भवेदिह

केवळ शिवाची निंदा करणाऱ्यालाच पाप लागते असे नाही; जो ती निंदा ऐकतो तोही इहलोकी त्या पापाचा भागीदार होतो।

Verse 38

शिवनिन्दाकरो वध्यस्सर्वथा शिवकिंकरैः । ब्राह्मणश्चेत्स वै त्याज्यो गन्तव्यं तत्स्थलाद्द्रुतम्

शिवाची निंदा करणारा शिवकिंकरांनी सर्वथा दंडनीय आहे. तो ब्राह्मण असला तरी त्याज्य; आणि त्या ठिकाणाहून त्वरित निघून जावे।

Verse 39

अयं दुष्टः पुनर्निन्दां करिष्यति शिवस्य हि । ब्राह्मणत्वादवध्यश्चैत्त्याज्योऽदृश्यश्च सर्वथा

हा दुष्ट पुन्हा शिवाची निंदा करील. पण ब्राह्मणत्वामुळे तो वध्य नाही; म्हणून त्याला सर्वथा त्यागावे आणि सर्व प्रकारे दूर—अदृश्य—ठेवावे।

Verse 40

हित्वैतत्स्थलमद्येव यास्यामोऽन्यत्र मा चिरम् । यथा संभाषणं न स्यादनेनाऽविदुषा पुनः

“आजच हे स्थान सोडून, विलंब न करता दुसरीकडे जाऊ, जेणेकरून या अज्ञानीशी पुन्हा संभाषण करावे लागू नये.”

Verse 41

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा चोमया यावत्पादमुत्क्षिप्यते मुने । असौ तावच्छिवस्साक्षादालंबे प्रियया स्वयम्

ब्रह्मा म्हणाले—हे मुने, उमेने असे बोलून जसा पाय उचलण्यास आरंभ केला, तसाच क्षणी साक्षात् भगवान् शिव स्वतः प्रियेचा आधार झाले।

Verse 42

कृत्वा स्वरूपं सुभगं शिवाध्यानं यथा तथा । दर्शयित्वा शिवायै तामुवाचावाङ्मुखीं शिवः

शिवांनी ध्यानास योग्य असे अत्यंत मंगल व सुंदर स्वरूप धारण करून ते रूप शिवा (पार्वती)ला दाखविले; आणि मग लज्जेने मुख खाली घातलेल्या तिला शिव म्हणाले।

Verse 43

शिव उवाच । कुत्र यास्यसि मां हित्वा न त्वं त्याज्या मया पुनः । प्रसन्नोऽस्मि वरं ब्रूहि नादेयम्विद्यते तव

शिव म्हणाले—मला सोडून कुठे जाशील? तुला मी पुन्हा कधीही त्यागणार नाही। मी प्रसन्न आहे—वर माग; तुझ्यासाठी न देण्यासारखे काहीच नाही।

Verse 44

अद्यप्रभृति ते दासस्तपोभिः क्रीत एव ते । क्रीतोऽस्मि तवसौन्दर्यात्क्षणमेकं युगाय ते

आजपासून मी तुझा दास—तुझ्यासाठी केलेल्या तपाने जणू तुझ्याच हातून विकत घेतलेला। तुझ्या सौंदर्याने मी मोहित होऊन ‘क्रीत’ झालो; तुझ्याबरोबरचा एक क्षणही मला युगासारखा वाटतो।

Verse 45

त्यज्यतां च त्वया लज्जा मम पत्नी सनातनी । गिरिजे त्वं हि सद्बुध्या विचारय महेश्वरि

हे गिरिजे, ही लज्जा तू सोडून दे. तू माझी सनातन पत्नी आहेस. हे महेश्वरी, सद्बुद्धीने याचा नीट विचार कर.

Verse 46

मया परीक्षितासि त्वं बहुधा दृढमानसे । तत्क्षमस्वापराधम्मे लोकलीलानुसारिणः

हे दृढमनस्के, मी तुला अनेक प्रकारे परीक्षिले आहे. म्हणून लोकलीलेनुसार वागणाऱ्या माझ्या या अपराधास क्षमा कर.

Verse 47

न त्वादृशीम्प्रणयिनीं पश्यामि च त्रिलोकके । सर्वथाहं तवाधीनस्स्वकामः पूर्य्यतां शिवे

त्रैलोक्यात तुझ्यासारखी प्रियसी मला दिसत नाही. मी सर्वथा तुझ्या अधीन आहे; म्हणून हे शिवे, माझा अभिलाषित मनोरथ पूर्ण होवो.

Verse 48

एहि प्रिये मत्सकाशं पत्नी त्वं मे वरस्तव । त्वया साकं द्रुतं यास्ये स्वगृहम्पर्वत्तोत्तमम्

ये प्रिये, माझ्या जवळ ये. तू माझी पत्नी आहेस आणि तुझा वर दिला गेला आहे. तुझ्यासह मी लवकरच आपल्या रम्य गृहाकडे—श्रेष्ठ पर्वताकडे—जाईन.

Verse 49

ब्रह्मोवाच । इत्युक्ते देवदेवेन पार्वती मुदमाप सा । तपोजातं तु यत्कष्टं तज्जहौ च पुरातनम्

ब्रह्मा म्हणाले—देवदेवाने असे म्हटल्यावर पार्वती आनंदित झाली. आणि तपस्येतून उत्पन्न झालेले जुने कष्ट तिने तेव्हाच दूर केले.

Verse 50

सर्वः श्रमो विनष्टोभूत्स त्यास्तु मुनिसत्तम । फले जाते श्रमः पूर्वो जन्तोर्नाशमवाप्नुयात्

हे मुनिश्रेष्ठ, हे सत्यच आहे—फल प्राप्त होताच पूर्वीचा सर्व श्रम जणू नष्ट होतो; परिणाम दिसताच जीवाची आधीची कष्टकथा विरून जाते.