पार्वत्याः तपः—हिमालयादिभिः उपदेशः / Pārvatī’s Austerity and Counsel from Himālaya and Others

Verse 1

गतेषु तेषु सूर्येषु सखीभिः परिवारिता । तपस्तेपे तदधिकं परमार्थसुनिश्चया

ते दिवस निघून गेल्यावर, सखींनी वेढलेली ती, परमार्थाचा दृढ निश्चय करून, आणखी अधिक कठोर तप करू लागली।

Verse 2

हिमालयस्तदागत्य पार्वतीं कृतनिश्चयाम् । सभार्यस्ससुतामात्य उवाच परमेश्वरीम्

तेव्हा हिमालय दृढनिश्चयी पार्वतीकडे आला. पत्नी, कन्या व मंत्र्यांसह त्याने त्या परमेश्वरी देवीस संबोधिले।

Verse 3

हिमालय उवाच । मा खिद्यतां महाभागे तपसानेन पार्वती । रुद्रो न दृश्यते बाले विरक्तो नात्र संशयः

हिमालय म्हणाला—हे महाभाग्ये पार्वती, या तपश्चर्येमुळे खिन्न होऊ नकोस. हे बाळे, रुद्र सहज दिसत नाहीत; यात संशय नाही—ते विरक्त आहेत.

Verse 4

त्वं तन्वी सुकुमारांगी तपसा च विमोहिता । भविष्यसि न संदेहस्सत्यं सत्यं वदामि ते

हे तन्वी, हे सुकुमारांगी! तपश्चर्येत पूर्ण तन्मय असूनही तू निश्चयच सिद्धी पावशील; यात संशय नाही. मी तुला सत्य—सत्यच—सांगतो.

Verse 5

तस्मादुत्तिष्ठ चैहि त्वं स्वगृहं वरवर्णिनि । किं तेन तव रुद्रेण येन दग्धः पुरा स्मरः

म्हणून उठ आणि आपल्या घरी परत ये, हे वरवर्णिनि. ज्याने पूर्वी स्मराला भस्म केले त्या रुद्राशी तुझे काय प्रयोजन?

Verse 6

अतो हि निर्विकार त्वात्त्वामादातुं वरां हराः । नागमिष्यति देवेशि तं कथं प्रार्थयिष्यसि

हे देवेशी, हर निर्विकार व अपरिवर्तनीय असल्यामुळे तो तुला वधू म्हणून घेण्यासाठी स्वतः येणार नाही. मग तू त्याला कशी प्रार्थना करशील?

Verse 7

गगनस्थो यथा चंद्रो ग्रहीतुं न हि शक्यते । तथैव दुर्गमं शंभुं जानीहि त्वमिहानघे

जसा आकाशस्थ चंद्र हाताने पकडता येत नाही, तसाच हे अनघे! येथे जाण—शंभू (भगवान शिव) दुर्गम आहेत; सामान्य इंद्रिये व मन यांच्या आवाक्याबाहेर, केवळ खरी भक्ती व सम्यक् बोधानेच प्राप्त होतात।

Verse 8

ब्रह्मोवाच । तथैव मेनया चोक्ता तथा सह्याद्रिणा सती । मेरुणा मंदरेणैव मैनाकेन तथैव सा

ब्रह्मा म्हणाले—त्याच प्रकारे मेनाने सतीला सांगितले; तसेच सह्य पर्वतानेही. पुढे मेरूने, मंदराने आणि त्याच रीतीने मैनाकानेही तिला उपदेश केला।

Verse 9

एवमन्यैः क्षितिभैश्च क्रौंचादिभिरनातुरा । तथैव गिरिजा प्रोक्ता नानावादविधायिभिः

अशाच रीतीने इतर पर्वतराजांनीही—क्रौंच इत्यादी, जे क्लेशरहित होते—गिरिजेला नानाविध युक्तिवाद व विविध उपदेश करून समजावले।

Verse 10

ब्रह्मोवाच । एवं प्रोक्ता यदा तन्वी सा सर्वैस्तपसि स्थिता । उवाच प्रहसंत्येव हिमवंतं शुचिस्मिता

ब्रह्मा म्हणाले—अशा प्रकारे सांगितले तरी, जेव्हा ती तन्वी सर्व प्रकारच्या तपश्चर्येत अढळ राहिली, तेव्हा शुचिस्मिता—पवित्र, कोमल हास्याने—हिमवंताला हसतच म्हणाली।

Verse 11

पार्वत्युवाच । पुरा प्रोक्तं मया तात मातः किं विस्मृतं त्वया । अधुनापि प्रतिज्ञां च शृणुध्वं मम बांधवाः

पार्वती म्हणाली—हे प्रिय, पूर्वी मी जे सांगितले होते, हे माता, ते तू विसरलीस काय? आताही माझी प्रतिज्ञा ऐका, हे माझ्या बांधवांनो।

Verse 12

विरक्तोसौ महादेवो येन दग्धा रुषा स्मरः । तं तोषयामि तपसा शंकरं भक्तवत्सलम्

तो विरक्त महादेव आहेत, ज्यांच्या क्रोधाने स्मर (कामदेव) भस्म झाला. तपस्येने मी भक्तवत्सल शंकराला प्रसन्न करते।

Verse 13

सर्वे भवंतो गच्छंतु स्वं स्वं धाम प्रहर्षिताः । भविष्यत्येव तुष्टोऽसौ नात्र कार्य्या विचारणा

तुम्ही सर्वजण आनंदाने आपापल्या धामाला जा. तो नक्कीच प्रसन्न होईल; याबाबत अधिक विचार करण्याची गरज नाही।

Verse 14

दग्धो हि मदनो येन येन दग्धं गिरेर्वनम् । तमानयिष्ये चात्रैव तपसा केव लेन हि

ज्यांनी मदन (कामदेव) दग्ध केला आणि ज्यांच्यामुळे या पर्वताचे वनही जळाले, त्या शंकराला मी इथेच केवळ तपस्येने आपल्या जवळ आणीन।

Verse 15

तपोबलेन महता सुसेव्यो हि सदाशिवः । जानीध्वं हि महाभागास्सत्यं सत्यं वदामि वः

महान तपोबलाने सदाशिवाची निश्चयच दृढ भक्तिभावाने सेवा-पूजा करावी. हे महाभागांनो, हे जाणून घ्या—मी तुम्हांला सत्यच, केवळ सत्यच सांगतो.

Verse 16

आभाष्य चैवं गिरिजा च मेनकां मैनाकबंधुं पितरं हिमालयम् । तूष्णीं बभूवाशु सुभाषिणी शिवा समंदरं पर्वतराजबालिका

असे बोलून गिरिजेने मेनका, मामा मैनाक आणि पिता हिमालय यांना संबोधिले. मग ती सुभाषिणी शिवा—पर्वतराजाची कन्या—समुद्रासारखी गंभीर होऊन तत्क्षणी मौन झाली.

Verse 17

जग्मुस्तथोक्ताः शिवया हि पर्वता यथागतेनापि विचक्षणास्ते । प्रशंसमाना गिरिजा मुहुर्मुहुस्सुविस्मिता हेमनगेश्वराद्याः

शिवेने तसे सांगितल्यावर ते विवेकी पर्वतराज ज्या मार्गाने आले होते त्याच मार्गाने परत गेले. हेमनगेश्वर आदी अत्यंत विस्मित होऊन वारंवार गिरिजेची स्तुती करू लागले.

Verse 19

तपसा महता तेन तप्तमासीच्चराचरम् । त्रैलोक्यं हि मुनिश्रेष्ठ सदेवासुरमानुषम्

हे मुनिश्रेष्ठ! त्या महान तपामुळे चराचर सर्व जगत जणू तप्त झाले. देव, असुर व मानवांसह त्रैलोक्य त्या उष्णतेने अत्यंत पीडित झाले.

Verse 20

तदा सुरासुराः सर्वे यक्षकिन्नरचारणाः । सिद्धास्साध्याश्च मुनयो विद्याधरमहोरगाः

तेव्हा सर्व देव व असुर, यक्ष-किन्नर-चारण; सिद्ध-साध्य; मुनि, विद्याधर आणि महोरग—हे सर्व तेथे एकत्र जमले.

Verse 21

सप्रजापतयश्चैव गुह्यकाश्च तथापरे । कष्टात् कष्टतरं प्राप्ताः कारणं न विदुः स्म तत्

प्रजापती, गुह्यक तसेच इतरही कष्टाहून अधिक भयंकर दुःखात पडले; तरी त्या आपत्तीचे खरे कारण त्यांना कळले नाही।

Verse 22

सर्वे मिलित्वा शक्राद्या गुरुमामंत्र्य विह्वलाः । सुमेरौ तप्तसर्वांगा विधिं मां शरणं ययुः

मग शक्र (इंद्र) आदी सर्व देव एकत्र झाले. व्याकुळ होऊन त्यांनी गुरूची विनयपूर्वक परवानगी घेतली; आणि सुमेरूवर तपाने दग्ध झालेल्या सर्वांगांसह ते विधाता ब्रह्मा—माझ्या शरणास आले।

Verse 23

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तुतीये पार्वतीखंडे पार्वतीसांत्वनशिवदेवदर्शनवर्णनं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्री शिवमहापुराणातील दुसऱ्या रुद्रसंहितेच्या तिसऱ्या पार्वती खंडात 'पार्वती सांत्वन आणि शिवदर्शन वर्णन' नावाचा तेविसावा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 24

देवा ऊचुः । त्वया सृष्टमिदं सर्वं जगदेतच्चराचरम् । संतप्तमति कस्माद्वै न ज्ञातं कारणं विभो

देव म्हणाले—हे सर्वव्यापी विभो! तुमच्याच द्वारा हे सर्व चराचर जग निर्माण झाले; तरीही ते दुःखतापाने संतप्त आहे. याचे कारण खरेच का ज्ञात होत नाही?

Verse 26

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषामहं स्मृत्वा शिवं हृदा । विचार्य मनसा सर्वं गिरिजायास्तपः फलम्

ब्रह्मा म्हणाले—त्यांचे वचन ऐकून मी हृदयात भगवान् शिवांचे स्मरण केले; आणि मनाने सर्व विचार करून गिरिजेच्या तपाचे फळ काय असेल, ते मी चिंतिले।

Verse 27

दग्धं विश्वमिति ज्ञात्वा तैः सर्वैरिह सादरात् । हरये तत्कथयितुं क्षीराब्धिमगमं द्रुतम्

संपूर्ण विश्व दग्ध झाले आहे असे जाणून, ते सर्व आदराने ती गोष्ट हरिला सांगण्यासाठी त्वरेने क्षीरसागराकडे गेले.

Verse 28

तत्र गत्वा हरिं दृष्ट्वा विलसंतं सुखासने । सुप्रणम्य सुसंस्तूय प्रावोचं सांजलिः सुरैः

तेथे जाऊन सुखासनावर आनंदाने विराजमान हरिला पाहून मी उत्तम प्रणाम केला, सुंदर स्तुती केली आणि देवांसमोर हात जोडून बोललो.

Verse 29

त्राहि त्राहि महाविष्णो तप्तान्नश्शरणागतान् । तपसोग्रेण पार्वत्यास्तपत्याः परमेण हि

‘त्राहि त्राहि, हे महाविष्णो! आम्ही दग्ध होऊन शरण आलो आहोत; कारण पार्वतीच्या परम उग्र तपामुळे तपाची उष्णता प्रचंड झाली आहे.’

Verse 30

इत्याकर्ण्य वचस्तेषामस्मदादि दिवौकसाम् । शेषासने समाविष्टोऽस्मानुवाच रमेश्वरः

आम्हांपासून आरंभ करून त्या दिव्यलोकवासियांचे वचन ऐकून, शेषासनावर विराजमान रमेश्वरांनी आम्हांस प्रत्युत्तर दिले।

Verse 31

विष्णुरुवाच । ज्ञातं सर्वं निदानं मे पार्वती तपसोद्य वै । युष्माभिस्सहितस्त्वद्य व्रजामि परमेश्वरम्

विष्णु म्हणाले—आज मला पार्वतीच्या तपस्येचे सर्व कारण व हेतु कळले; म्हणून तुम्हा सर्वांसह मी आता परमेश्वर शिवाकडे जातो।

Verse 32

महादेवं प्रार्थयामो गिरिजाप्रापणाय तम् । पाणिग्रहार्थमधुना लोकानां स्वस्तयेऽमराः

आम्ही अमर देवगण आता महादेवाची प्रार्थना करतो की गिरिजेला त्यांचा विवाहरूपेण लाभ व्हावा—ते तिचे पाणिग्रहण करोत—सर्व लोकांच्या स्वस्ति व कल्याणासाठी।

Verse 34

तस्माद्वयं गमिष्यामो यत्र रुद्रो महाप्रभुः । तपसोग्रेण संयुक्तोऽद्यास्ते परममंगलः

म्हणून चला, जिथे महाप्रभु रुद्र आज घोर तपाने संयुक्त होऊन विराजमान आहेत—स्वरूपतःच परम मंगलमय।

Verse 35

ब्रह्मोवाच । विष्णोस्तद्वचनं श्रुत्वा सर्व ऊचुस्सुरादयः । महाभीता हठात् क्रुद्धाद्दग्धुकामात् लयंकरात्

ब्रह्मा म्हणाले—विष्णूचे ते वचन ऐकून देवगण व इतर सर्वजण बोलू लागले. सहसा क्रुद्ध, सर्व दग्ध करण्यास उद्यत, प्रलयकारी त्या भयंकराच्या भयाने ते अत्यंत घाबरले होते।

Verse 36

देवा ऊचुः । महाभयंकरं क्रुद्धं कालानलसमप्रभम् । न यास्यामो वयं सर्वे विरूपाक्षं महाप्रभम्

देव म्हणाले—तो अत्यंत भयंकर, क्रुद्ध आणि कालाग्नीप्रमाणे तेजस्वी आहे. आम्ही सर्वजण त्या महाप्रभू विरूपाक्षाजवळ जाणार नाही।

Verse 37

यथा दग्धः पुरा तेन मदनो दुरतिक्रमः । तथैव क्रोधयुक्तो नः स धक्ष्यति न संशयः

जसा पूर्वी त्या दुर्जेय मदनाला त्याने भस्म केले, तसाच क्रोधयुक्त होऊन तो आपल्यालाही दग्ध करील—यात संशय नाही।

Verse 38

ब्रह्मोवाच तदाकर्ण्य वचस्तेषां शक्रादीनां रमेश्वरः । सांत्वयंस्तान्सुरान्सर्वान्प्रोवाच स हरिर्मुने

ब्रह्मा म्हणाले: इंद्रादी देवांचे वचन ऐकून लक्ष्मीपती हरिने सर्व देवांना सांत्वन करून, हे मुने, मग तो बोलला।

Verse 39

हरिरुवाच । हे सुरा मद्वचः प्रीत्या शृणुतादरतोऽखिलाः । न वो धक्ष्यति स स्वामी देवानां भयनाशनः

हरि म्हणाले: हे देवांनो, तुम्ही सर्वांनी प्रेमाने माझे वचन आदरपूर्वक ऐका. देवांचा भय नाश करणारा तो स्वामी तुम्हाला दग्ध करणार नाही.

Verse 40

तस्माद्भवद्भिर्गंतव्यं मया सार्द्धं विचक्षणैः । शंभुं शुभकरं मत्वा शरणं तस्य सुप्रभो

म्हणून हे विचक्षण जनांनो, तुम्ही माझ्यासह एकत्र जावे. शंभू हा शुभफल देणारा आहे असे जाणून, हे सुप्रभो, त्याचीच शरण घ्या.

Verse 41

शिवं पुराणं पुरुषमधीशं वरेण्यरूपं हि परं पुराणम् । तपोजुषाणां परमात्मरूपं परात्परं तं शरणं व्रजामः

आम्ही त्या परात्पर शिवाची शरण जातो—जो आदिपुरुष, अधीश्वर, वरेण्यरूप आहे; जो परम पुराणतत्त्व आहे; आणि तपस्वीजनांसाठी परमात्मस्वरूप आहे.

Verse 42

ब्रह्मोवाच । एवमुक्तास्तदा देवा विष्णुना प्रभवि ष्णुना । जग्मुस्सर्वे तेन सह द्रष्टुकामाः पिनाकिनम्

ब्रह्मा म्हणाले—तेव्हा समर्थ विष्णूंनी असे सांगितल्यावर, पिनाकधारी भगवान शिवांचे दर्शन घ्यावे या इच्छेने सर्व देव त्यांच्यासह निघाले।

Verse 43

प्रथमं शैलपुत्र्यास्तत्तपो द्रष्टुं तदाश्रमम् । जग्मुर्मार्गवशात्सर्वे विष्ण्वाद्यस्सकुतूहलाः

प्रथम शैलपुत्री (पार्वती) हिचे तप पाहावे म्हणून, विष्णू आदी सर्व देव कुतूहलाने भरून मार्गक्रमे त्या आश्रमाकडे निघाले।

Verse 44

पार्वत्यास्तु तपो दृष्ट्वा तेजसा व्यापृतास्तदा । प्रणेमुस्तां जगद्धात्रीं तेजोरूपां तपः स्थिताम्

पार्वतीचे तप पाहताच ते तिच्या तेजाने व्यापून गेले. मग जगद्धात्री, तेजोरूपा, तपात स्थित त्या देवीला त्यांनी प्रणाम केला.

Verse 45

प्रशंसंतस्तपस्तस्यास्साक्षात्सिद्धितनोस्सुराः । जग्मुस्तत्र तदा ते च यत्रास्ते वृषभध्वजः

तिच्या तपाची स्तुती करीत, जणू साक्षात् सिद्धिरूप देहधारी असे ते देवगण तेव्हा जिथे वृषभध्वज भगवान् शिव विराजमान होते तिकडे गेले.

Verse 46

तत्र गत्वा च ते देवास्त्वां मुने प्रैषयंस्तदा । पश्यतो दूरतस्तस्थुः कामभस्मकृतोहरात्

तेथे जाऊन, हे मुने, त्या देवांनी तेव्हा तुम्हाला पुढे पाठविले. आणि कामाला भस्म करणाऱ्या हर (शिव) पासून दूर राहून, पाहत पाहत ते दूर उभे राहिले.

Verse 47

नारद त्वं शिवस्थानं तदा गत्वाऽभयस्सदा । शिवभक्तो विशेषेण प्रसन्नं दृष्टवान् प्रभुम्

हे नारद, त्या वेळी तू शिवधामास जाऊन सदैव निर्भय राहिलास। विशेषतः शिवभक्त होऊन तू प्रसन्न, कृपामय प्रभु शिवांचे दर्शन घेतलेस।

Verse 48

पुनरागत्य यत्नेन देवानाहूय तांस्ततः । निनाय शंकरस्थानं तदा विष्ण्वादिकान्मुने

मग तो पुन्हा परत येऊन प्रयत्नपूर्वक देवांना बोलावून घेतला; आणि हे मुने, नंतर विष्णु आदींना शंकराच्या पावन स्थानी घेऊन गेला।

Verse 49

अथ विष्ण्वादयस्सर्वे तत्र गत्वा शिवं प्रभुम् । ददृशुस्सुखमासीनं प्रसन्नं भक्तवत्सलम्

मग विष्णु आदी सर्व देव तेथे जाऊन प्रभु शिवांना पाहिले—ते सुखासीन होते, प्रसन्न होते आणि भक्तवत्सल होते।

Verse 50

योगपट्टस्थितं शंभुं गणैश्च परिवारितम् । तपोरूपं दधानं च परमेश्वररूपिणम्

त्यांनी योगपट्टासहित योगासनात स्थित शंभूंना पाहिले, गणांनी वेढलेले—तपोरूप धारण करणारे, परमेश्वरस्वरूप।

Verse 51

ततो विष्णुर्मयान्ये च सुरसिद्धमुनीश्वराः । प्रणम्य तुष्टुवुस्सूक्तैर्वेदोपनिषदन्वितैः

त्यानंतर विष्णु, मी (ब्रह्मा) आणि देव, सिद्ध व महर्षी यांतील श्रेष्ठजनांनी प्रणाम करून वेद-उपनिषदांनी युक्त सूक्तांनी (शिवाची) स्तुती केली।