पूर्वगतिवर्णनम् (Pūrvagati-varṇana) — “Description of the Prior Course / Earlier Lineage Account”

Verse 1

नारद उवाच । विधे प्राज्ञ वदेदानीं मेनोत्पत्तिं समादरात् । अपि शापं समाचक्ष्व कुरु संदेहभंजनम्

नारद म्हणाले— हे प्राज्ञ विधाता (ब्रह्मदेवा), आता आदरपूर्वक मला मेनेच्या उत्पत्तीचा वृत्तांत सांगावा. तसेच शापाचा प्रसंगही स्पष्ट करून माझा संशय भंग करावा.

Verse 2

ब्रह्मोवाच । शृणु नारद सुप्रीत्या मेनोत्पत्तिं विवेकतः । मुनिभिः सह वक्ष्येहं सुतवर्य्य महाबुध

ब्रह्मा म्हणाले—हे नारदा! प्रसन्नतेने ऐक; मी विवेकपूर्वक मेनेच्या उत्पत्तीचा वृत्तांत सांगतो. मुनिंसह येथे सांगतो, हे श्रेष्ठ पुत्रा, हे महाबुद्धिमान।

Verse 3

दक्षनामा मम सुतो यः पुरा कथितो मुने । तस्य जाताः सुताः षष्टिप्रमितास्सृष्टिकारणाः

हे मुने! पूर्वी माझा पुत्र म्हणून कथिलेला दक्ष नामक माझा सुत होता. त्याला साठ पुत्र झाले; ते सृष्टीकार्याचे निमित्तकारण ठरले.

Verse 4

तासां विवाहमकरोत्स वरैः कश्यपादिभिः । विदितं ते समस्तं तत्प्रस्तुतं शृणु नारद

त्यांनी त्या कन्यांचा विवाह कश्यप आदि श्रेष्ठ ऋषींशी केला. ते सर्व तुला विदित आहे; आता, हे नारद, प्रस्तुत कथन ऐक.

Verse 5

तासां मध्ये स्वधानाम्नीं पितृभ्यो दत्तवान्सुताम् । तिस्रोभवन्सुतास्तस्यास्सुभगा धर्ममूर्तयः

त्यांमध्ये स्वधा नावाची कन्या त्याने पितरांना अर्पण केली. तिच्यापासून तीन कन्या उत्पन्न झाल्या—सुभाग्यवती व धर्ममूर्ती.

Verse 6

तासां नामानि शृणु मे पावनानि मुनीश्वर । सदा विघ्नहराण्येव महामंगलदानि च

हे मुनीश्वर! त्यांची पावन नावे माझ्याकडून ऐक—जी सदैव विघ्नहर आणि महामंगलदायक आहेत.

Verse 7

मेनानाम्नी सुता ज्येष्ठा मध्या धन्या कलावती । अन्त्या एतास्सुतास्सर्वाः पितॄणाम्मानसोद्भवाः

त्यांमध्ये ज्येष्ठ कन्येचे नाव मेना होते; मधली धन्या आणि धाकटी कलावती होती. या सर्व कन्या पितरांच्या मानससंतान होत्या.

Verse 8

अयोनिजाः स्वधायाश्च लोकतस्तत्सुता मताः । आसाम्प्रोच्य सुनामानि सर्वान्कामाञ्जनो लभेत्

या कन्या अयोनिजा असून लोकांत स्वधा देवीच्या कन्या मानल्या जातात. त्यांच्या शुभ नामांचे श्रद्धेने उच्चारण केल्यास मनुष्य सर्व इच्छित फल प्राप्त करतो.

Verse 9

जगद्वंद्याः सदा लोकमातरः परमोददाः । योगिन्यः परमा ज्ञाननिधानास्तास्त्रिलोकगाः

त्या सदैव जगताने वंदिलेल्या, लोकमाता आणि परम उदार आहेत. त्या योगिन्या परम श्रेष्ठ, ज्ञाननिधी असून त्रिलोकीत सर्वत्र विचरतात.

Verse 10

एकस्मिन्समये तिस्रो भगिन्यस्ता मुनीश्वर । श्वेतद्वीपं विष्णुलोकं जग्मुर्दर्शनहेतवे

हे मुनीश्वर, एका वेळी त्या तीन भगिनी दर्शनासाठी श्वेतद्वीप—विष्णुलोकास गेल्या.

Verse 11

कृत्वा प्रणामं विष्णोश्च संस्तुतिं भक्तिसंयुताः । तस्थुस्तदाज्ञया तत्र सुसमाजो महानभूत्

भक्तियुक्त होऊन त्यांनी भगवान विष्णूंना प्रणाम करून स्तुती केली. मग त्यांच्या आज्ञेने तेथेच थांबल्या; आणि तेथे एक महान्, सुसंगत सभा निर्माण झाली.

Verse 12

तदैव सनकाद्यास्तु सिद्धा ब्रह्मसुता मुने । गतास्तत्र हरिं नत्वा स्तुत्वा तस्थुस्तदाज्ञया

तेव्हाच, हे मुने, ब्रह्मपुत्र सिद्ध—सनकादी—तिथे त्वरित गेले. हरिला नमस्कार करून, स्तुती करून, त्याच्या आज्ञेनुसार ते उभे राहिले.

Verse 13

सनकाद्यान्मुनीन्दृष्ट्वोत्तस्थुस्ते सकला द्रुतम् । तत्रस्थान्संस्थितान्नत्वा देवाद्यांल्लोकवन्दितान्

सनकादी मुनींना पाहताच ते सर्वजण त्वरित उभे राहिले. तेथे उपस्थित, लोकवंदित देवतादींना नमस्कार करून ते विनयाने उभे राहिले.

Verse 14

तिस्रो भगिन्यस्तांस्तत्र नोत्तस्थुर्मोहिता मुने । मायया दैवविवशाश्शङ्करस्य परात्मनः

हे मुने, तेथे त्या तिन्ही भगिनी मोहाने उठल्या नाहीत. परात्मा शंकराच्या मायेमुळे त्या दैववश होऊन विवश झाल्या.

Verse 15

मोहिनी सर्व लोकानां शिवमाया गरीयसी । तदधीनं जगत्सर्वं शिवेच्छा सा प्रकीर्त्यते

शिवमाया अत्यंत श्रेष्ठ व सर्वलोकांना मोहविणारी आहे. सर्व जगत तिच्या अधीन आहे; म्हणून तिलाच ‘शिवेच्छा’ असे म्हणतात.

Verse 16

प्रारब्धं प्रोच्यते सैव तन्नामानि ह्यनेकशः । शिवेच्छया भवत्येव नात्र कार्या विचारणा

जे ‘प्रारब्ध’ म्हणून सांगितले जाते, त्याची अनेक नावे प्रसिद्ध आहेत। ते केवळ शिवेच्छेनेच घडते; येथे अधिक विचार करण्याची गरज नाही॥

Verse 17

भूत्वा तद्वशगास्ता वै न चक्रुरपि तन्नतिम् । विस्मितास्सम्प्रदृश्यैव संस्थितास्तत्र केवलम्

देवीच्या अजेय वशात येऊन ते तिला नमस्कारही करू शकले नाहीत. जे दृश्य दिसले त्याने विस्मित होऊन ते तिथेच निश्चल उभे राहिले।

Verse 18

तादृशीं तद्गतिं दृष्ट्वा सनकाद्या मुनीश्वराः । ज्ञानिनोऽपि परं चक्रुः क्रोधं दुर्विषहं च ते

अशी अद्भुत गती व परिणाम पाहून सनकादी मुनीश्वर—परम ज्ञानी असूनही—अत्यंत क्रोधाने भरून गेले; त्यांचा क्रोध असह्य झाला।

Verse 19

शिवेच्छामोहितस्तत्र सक्रोधस्ता उवाच ह । सनत्कुमारो योगीशश्शापन्दण्डकरं ददन्

तेथे शिवेच्छेने मोहित होऊन आणि क्रोधाने उद्दीप्त होऊन तो बोलला. योगीश्वर सनत्कुमार शापाचा दंड उचलून शाप देण्यास सिद्ध झाला।

Verse 20

सनत्कुमार उवाच । यूयं तिस्रो भगिन्यश्च मूढाः सद्वयुनोज्झिताः । अज्ञातश्रुतितत्त्वा हि पितृकन्या अपि ध्रुवम्

सनत्कुमार म्हणाले—हे तिन्ही भगिनींनो, तुम्ही मोहग्रस्त व सद्विवेकापासून दूर आहात। वेद-श्रुतीचा खरा तत्त्वार्थ तुम्हाला कळलेला नाही; पित्याच्या कन्या असूनही हे निश्चित आहे।

Verse 21

अभ्युत्थानं कृतं नो यन्नमस्कारोपि गर्वतः । मोहिता नरभावत्वात्स्वर्गाद्दूरा भवन्तु हि

तुम्ही आमच्या सन्मानार्थ उभे राहून अभ्युत्थान केले नाही, गर्वामुळे नमस्कारही केला नाही. नरभावाच्या मर्यादांनी मोहित होऊन तुम्ही खरोखर स्वर्गापासून दूरच राहा।

Verse 22

नरस्त्रियः सम्भवन्तु तिस्रोऽपि ज्ञानमोहिताः । स्वकर्मणः प्रभणावे लभध्वं फलमीदृशम्

पुरुष व स्त्रिया—आणि देहधारी जीवनाच्या तिन्ही अवस्था—ज्ञानमोहाने भ्रमित होवोत. तरीही स्वकर्माच्या प्रभावाने व परिणामाने तुम्ही असेच फळ प्राप्त करो.

Verse 23

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य च साध्वस्तास्तिस्रोऽपि चकिता भृशम् । पतित्वा पादयोस्तस्य समूचूर्नतमस्तकाः

ब्रह्मा म्हणाले—हे ऐकून त्या तिघी साध्वी अत्यंत भयभीत झाल्या। त्याच्या चरणांवर पडून, मस्तक नमवून त्या एकत्र बोलू लागल्या।

Verse 24

पितृतनया ऊचुः । मुनिवर्य्य दयासिन्धो प्रसन्नो भव चाधुना । त्वत्प्रणामं वयं मूढाः कुर्महे स्म न भावतः

पितरांच्या कन्या म्हणाल्या—हे मुनिश्रेष्ठ, करुणासागर, आता आमच्यावर प्रसन्न व्हा। आम्ही मोहाने तुम्हाला नमस्कार केला, पण अंतःकरणातील खऱ्या भावाने नाही।

Verse 25

प्राप्तं च तत्फलं विप्र न ते दोषो महामुने । अनुग्रहं कुरुष्वात्र लभेम स्वर्गतिम्पुनः

हे विप्र, ते फळ तर प्राप्त झाले आहे; हे महामुने, तुमचा काहीही दोष नाही। येथे आमच्यावर अनुग्रह करा, जेणेकरून आम्हाला पुन्हा स्वर्गगती लाभो।

Verse 26

ब्रह्मोवाच । श्रुत्वा तद्वचनं तात प्रोवाच स मुनिस्तदा । शापोद्धारं प्रसन्नात्मा प्रेरितः शिवमायया

ब्रह्मा म्हणाले—हे तात, त्यांचे वचन ऐकून तो मुनि तेव्हा बोलला। शिवमायेने प्रेरित होऊन, प्रसन्नचित्ताने त्याने शापोद्धाराचा उपाय सांगितला।

Verse 27

सनत्कुमार उवाच । पितॄणां तनयास्तिस्रः शृणुत प्रीतमानसाः । वचनं मम शोकघ्नं सुखदं सर्वदैव वः

सनत्कुमार म्हणाले—हे प्रियजनहो, प्रसन्नचित्ताने माझे वचन ऐका। पितरांच्या तीन कन्या आहेत; माझी ही वाणी तुमचा शोक नष्ट करून सदैव सुख देईल।

Verse 28

विष्णोरंशस्य शैलस्य हिमाधारस्य कामिनी । ज्येष्ठा भवतु तत्कन्या भविष्यत्येव पार्वती

विष्णूच्या अंशरूप त्या हिमाधार (हिमालय) पर्वताच्या प्रिय पत्नीच्या पोटी ज्येष्ठ कन्या होईल; तीच कन्या निश्चयाने पार्वती म्हणून जन्म घेईल।

Verse 29

धन्या प्रिया द्वितीया तु योगिनी जनकस्य च । तस्याः कन्या महालक्ष्मीर्नाम्ना सीता भविष्यति

जनकाची दुसरी प्रिय राणी धन्या होती, ती योगिनी होती. तिच्या पोटी साक्षात् महालक्ष्मी अशी कन्या जन्मेल; ती ‘सीता’ या नावाने प्रसिद्ध होईल.

Verse 30

वृषभानस्य वैश्यस्य कनिष्ठा च कलावती । भविष्यति प्रिया राधा तत्सुता द्वापरान्ततः

वैश्य वृषभानूची कनिष्ठ कन्या कलावती नावाची असेल; द्वापरयुगाच्या अखेरीस तीच त्याची कन्या प्रिय राधा म्हणून प्रकट होईल.

Verse 31

मेनका योगिनी पत्या पार्वत्याश्च वरेण च । तेन देहेन कैलासं गमिष्यति परम्पदम्

पतीच्या योगबलाने आणि पार्वतीच्या वरप्रसादाने मेनका सिद्ध योगिनी होऊन त्याच देहाने कैलास—परम धाम—गाठेल.

Verse 32

धन्या च सीतया सीरध्वजो जनकवंशजः । जीवन्मुक्तो महायोगी वैकुण्ठं च गमिष्यति

धन्य आहे सीता, आणि धन्य आहे सीरध्वज जनक—जनकवंशात जन्मलेला। तो महायोगी जीवन्मुक्त होऊन वैकुंठालाही जाईल।

Verse 33

कलावती वृषभानस्य कौतुकात्कन्यया सह । जीवन्मुक्ता च गोलोकं गमिष्यति न संशयः

वृषभानूची कलावती, कौतुकामुळे कन्येसह, जीवन्मुक्त होऊन निःसंशय गोलोकाला जाईल।

Verse 34

विना विपत्तिं महिमा केषां कुत्र भविष्यति । सुकर्मिणां गते दुःखे प्रभवेद्दुर्लभं सुखम्

विपत्तीशिवाय महिमा कुणाची आणि कुठे प्रकट होईल? सुकर्म्यांचे दुःख निघून गेल्यावर दुर्लभ, कष्टाने मिळणारे सुख प्रकटते।

Verse 35

यूयं पितॄणां तनयास्सर्वास्स्वर्गविलासिकाः । कर्मक्षयश्च युष्माकमभवद्विष्णुदर्शनात्

तुम्ही सर्व पितरांच्या कन्या, स्वर्गात विहार करणाऱ्या दिव्य रमणी आहात। विष्णूच्या दर्शनमात्राने तुमच्या संचित कर्मांचा क्षय झाला आहे.

Verse 36

इत्युक्त्वा पुनरप्याह गतक्रोधो मुनीश्वरः । शिवं संस्मृत्य मनसा ज्ञानदं भुक्तिमुक्तिदम्

असे बोलून, क्रोध निवलेला मुनीश्वर पुन्हा म्हणाला। मनाने शिवाचे स्मरण करून—जो ज्ञान देणारा आणि भोग व मोक्ष देणारा आहे।

Verse 37

अपरं शृणुत प्रीत्या मद्वचस्सुखदं सदा । धन्या यूयं शिवप्रीता मान्याः पूज्या ह्यभीक्ष्णशः

आता प्रेमाने माझे ते वचन ऐका, जे सदैव सुखदायक आहे। तुम्ही धन्य आहात, शिवप्रिय आहात, माननीय आहात आणि वारंवार पूज्य आहात.

Verse 38

मेनायास्तनया देवी पार्वती जगदम्बिका । भविष्यति प्रिया शम्भोस्तपः कृत्वा सुदुस्सहम्

मेनेची कन्या देवी पार्वती, जगदंबिका, अत्यंत कठोर तप करून शंभूची प्रिया होईल.

Verse 39

धन्या सुता स्मृता सीता रामपत्नी भविष्यति । लौकिकाचारमाश्रित्य रामेण विहरिष्यति

ती धन्य कन्या ‘सीता’ म्हणून ओळखली जाईल आणि रामाची पत्नी होईल। लौकिक आचारधर्म पाळून ती रामासह वास करून आनंद भोगेल.

Verse 40

कलावतीसुता राधा साक्षाद्गोलोकवासिनी । गुप्तस्नेहनिबद्धा सा कृष्णपत्नी भविष्यति

कलावतीची कन्या राधा साक्षात् गोलोकवासिनी आहे। गुप्त स्नेहबंधनाने बद्ध होऊन ती पुढे श्रीकृष्णाची पत्नी होईल।

Verse 41

ब्रह्मोवाच इत्थमाभाष्य स मुनिर्भ्रातृभिस्सह संस्तुतः । सनत्कुमारो भगवांस्तत्रैवान्तर्हितोऽभवत्

ब्रह्मा म्हणाले—असे बोलून तो मुनि आपल्या भ्रात्यांसह स्तुत झाला. नंतर भगवान् सनत्कुमार तेथेच अंतर्धान पावले.

Verse 42

तिस्रो भगिन्यस्तास्तात पितॄणां मानसीः सुताः । गतपापास्सुखं प्राप्य स्वधाम प्रययुर्द्रुतम्

हे तात! त्या तीन भगिनी—पितरांच्या मानस कन्या—पापमुक्त होऊन सुख प्राप्त करून शीघ्रच आपल्या स्वधामास निघून गेल्या.