तारकपीडितदेवशरणागतिḥ — The Devas Seek Refuge from Tāraka

Verse 1

ब्रह्मोवाच । अथ ते निर्जरास्सर्वे सुप्रणम्य प्रजेश्वरम् । तुष्टुवुः परया भक्त्या तारकेण प्रपीडिताः

ब्रह्मा म्हणाले—तारकाने अत्यंत पीडित झालेले ते सर्व अमर देव प्रजेश्वराला साष्टांग प्रणाम करून परम भक्तीने त्याची स्तुती करू लागले।

Verse 2

अहं श्रुत्वामरनुतिं यथार्थां हृदयंगमा । सुप्रसन्नतरो भूत्वा प्रत्यवोचं दिवौकसः

देवतांची यथार्थ व हृदयंगम स्तुती ऐकून मी अधिकच प्रसन्न झालो आणि मग स्वर्गवासियांना उत्तर दिले.

Verse 3

स्वागतं स्वाधिकारा वै निर्विघ्नाः संति वस्तुतः । किमर्थमागता यूयमत्र सर्वे वदंतु मे

स्वागत आहे! तुम्ही खरोखरच योग्य व अधिकारसंपन्न आहात; वस्तुतः तुम्ही निर्विघ्न आहात. तुम्ही सर्व येथे कशासाठी आला आहात? मला सांगा.

Verse 4

इति श्रुत्वा वचो मे ते नत्वा सर्वे दिवौकसः । मामूचुर्नतका दीनास्तारकेण प्रपीडिताः

माझे हे वचन ऐकून सर्व देवांनी नमस्कार केला; आणि तारकाने पीडित होऊन, दीन अवस्थेत, हात जोडून त्यांनी मला सांगितले.

Verse 5

देवा ऊचुः । लोकेश तारको दैत्यो वरेण तव दर्पित । निरस्यास्मान्हठात्स्थानान्यग्रहीन्नो बलात्स्वयम्

देव म्हणाले—हे लोकेश! तुमच्या वरदानाने गर्वित झालेल्या दैत्य तारकाने आम्हाला आमच्या स्थानांवरून हट्टाने हाकलून दिले आणि बलपूर्वक स्वतःच आमची पदे काबीज केली.

Verse 6

भवतः किमु न ज्ञातं दुःखं यन्नः उपस्थितम् । तद्दुःखं नाशय क्षिप्रं वयं ते शरणं गताः

हे प्रभो! आमच्यावर आलेले दुःख तुम्हांस अज्ञात आहे काय? ते दुःख शीघ्र नष्ट करा; आम्ही तुमच्या शरण आलो आहोत.

Verse 7

अहर्निशं बाधतेस्मान्यत्र तत्रास्थितान्स वै । पलायमानाः पश्यामो यत्र तत्रापि तारकम्

दिवसरात्र तो आम्ही जिथे तिथे उभे असलो तरी तो आम्हांस बाधतो. आम्ही पळून गेलो तरीही सर्वत्र ताडकच दिसतो.

Verse 8

तारकान्नश्च यद्दुःखं संभूतं सकलेश्वर । तेन सर्वे वयं तात पीडिता विकला अति

हे सकलेश्वर! ताडकामुळे आम्हांस जे दुःख उत्पन्न झाले आहे, त्याने, हे तात, आम्ही सर्व अत्यंत पीडित व पूर्णतः असहाय झालो आहोत.

Verse 9

अग्निर्यमोथ वरुणो निरृतिर्वायुरेव च । अन्ये दिक्पतयश्चापि सर्वे यद्वशगामिनः

अग्नी, यम, वरुण, निरृती व वायू—तसेच अन्य दिक्पतीही—सर्वजण त्याच्या वशाने चालतात, त्याच्या इच्छेने नियंत्रित आहेत.

Verse 10

सर्वे मनुष्यधर्माणस्सर्वेः परिकरैर्युताः । सेवंते तं महादैत्यं न स्वतंत्राः कदाचन

जे जे मनुष्यधर्माच्या बंधनात आहेत, ते सर्व आपल्या परिकरांसह त्या महादैत्याची सेवा करतात; ते कधीही स्वतंत्र नसतात.

Verse 11

एवं तेनार्दिता देवा वशगास्तस्य सर्वदा । तदिच्छाकार्य्यनिरतास्सर्वे तस्यानुजीविनः

अशा रीतीने त्याच्यामुळे पीडित झालेले देव सदैव त्याच्या वशात गेले. त्याची इच्छा पूर्ण करण्याच्या कार्यातच गुंतून ते सर्व त्याच्यावर अवलंबून राहिले.

Verse 12

यावत्यो वनितास्सर्वा ये चाप्यप्सरसां गणाः । सर्वांस्तानग्रहीद्दैत्यस्तारकोऽसौ महाबली

तेथे जितक्या स्त्रिया होत्या आणि अप्सरांचे जे जे गण होते—त्या सर्वांना तो महाबली दैत्य तारकाने पकडून घेतले.

Verse 13

न यज्ञास्संप्रवर्तते न तपस्यंति तापसाः । दानधर्मादिकं किंचिन्न लोकेषु प्रवर्त्तते

यज्ञ नीट प्रवर्तत नाहीत, आणि तपस्वीही तप करत नाहीत. दान, धर्म इत्यादी कोणतेही पवित्र कर्तव्य लोकांत कुठेही चालत नाही.

Verse 14

तस्य सेनापतिः क्रौंचो महापाप्यस्ति दानवः । स पातालतलं गत्वा बाधते त्वनिशं प्रजाः

त्याचा सेनापती क्रौंच नावाचा महापापी दानव आहे. तो पाताळतळात जाऊन अखंड प्रजेला त्रास देतो.

Verse 15

तेन नस्तारकेणेदं सकलं भुवनत्रयम् । हृतं हठाज्जगद्धातः पापेनाकरुणात्मना

हे जगद्धाता! त्या पापी, करुणाहीन व कठोरहृदय तारकाने हट्टाने आमच्याकडून हे संपूर्ण त्रिभुवन हिरावून घेतले आहे.

Verse 16

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्ड देवसांत्वनवर्णनं नाम षोडशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या तृतीय पार्वतीखण्डात ‘देवसांत्वनवर्णन’ नामक सोळावा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 17

त्वं नो गतिश्च शास्ता च धाता त्राता त्वमेव हि । वयं सर्वे तारकाख्यवह्नौ दग्धास्सुविह्वलाः

तुम्हीच आमची गती आणि शास्ता; तुम्हीच धाता व त्राता आहात. आम्ही सर्व तारक नावाच्या अग्नीने दग्ध होऊन अत्यंत व्याकुळ व पीडित झालो आहोत.

Verse 18

तेन क्रूरा उपाय नः सर्वे हतबलाः कृताः । विकारे सांनिपाते वा वीर्यवंत्यौषधानि च

त्या क्रूर उपायांनी आम्ही सर्वजण शक्तिहीन झालो. साधा विकार असो वा सन्निपातासारखा संयुक्त दोष—पराक्रमी औषधेही निष्फळ झाली.

Verse 19

यत्रास्माकं जयाशा हि हरिचक्रे सुदर्शने । उत्कुंठितमभूत्तस्य कंठे पुष्पमिवार्पितम्

जेव्हा आमची जयाची आशा हरिच्या सुदर्शनचक्रावर विसावली, तेव्हा तेही व्याकुळ झाले—जणू कंठावर ठेवलेले फूल—स्थिर राहिले नाही.

Verse 20

ब्रह्मोवाच । इत्येतद्वचनं श्रुत्वा निर्जराणामहं मुने । प्रत्यवोचं सुरान्सर्वांस्तत्कालसदृशं वचः

ब्रह्मा म्हणाले—हे मुने! अमर देवांचे हे वचन ऐकून मी तत्काळ सर्व देवांना त्या वेळेस योग्य असे उत्तर दिले।

Verse 21

ब्रह्मोवाच । ममैव वचसा दैत्यस्तारकाख्यस्समेधितः । न मत्तस्तस्य हननं युज्यते हि दिवौकसः

ब्रह्मा म्हणाले—माझ्याच वचनामुळे ‘तारक’ नावाचा दैत्य वाढून बलवान झाला; म्हणून, हे स्वर्गवासीयांनो, त्याचा वध माझ्याकडून होणे योग्य नाही।

Verse 22

ततो नैव वधो योग्यो यतो वृद्धिमुपागतः । विष वृक्षोऽपि संवर्ध्य स्वयं छेत्तुमसांप्रतम्

म्हणून आता त्याचा वध योग्य नाही, कारण तो वाढून बलवान झाला आहे; जसा विषवृक्ष वाढल्यानंतर इच्छेप्रमाणे सहज तोडता येत नाही।

Verse 23

युष्माकं चाखिलं कार्यं कर्तुं योग्यो हि शंकरः । किन्तु स्वयं न शक्तो हि प्रतिकर्तुं प्रचो दितः

तुमची सर्व कामे करण्यास शंकरच समर्थ आहे; पण प्रेरणा दिली तरी तो स्वतःहून प्रतिकार करण्यास प्रवृत्त होत नाही।

Verse 24

तारकाख्यस्तु पापेन स्वयमेष्यति संक्षयम् । यथा यूयं संविदध्वमुपदेशकरस्त्वहम्

‘तारक’ नावाचा तो आपल्या पापामुळेच स्वतः नाश पावेल; म्हणून तुम्ही जसे योग्य समजाल तसे करा, मी तर केवळ उपदेश करणारा आहे।

Verse 25

न मया तारको वध्यो हरिणापि हरेण च । नान्येनापि सुरैर्वापि मद्वरात्सत्यमुच्यते

तारकाचा वध ना माझ्याकडून होऊ शकतो, ना हरि (विष्णू)कडून, ना हर (शिव)कडून; तसेच इतर देवांकडूनही नाही. माझ्या वरदानामुळे हेच सत्य आहे।

Verse 26

शिववीर्य्यसमुत्पन्नो यदि स्यात्तनयस्सुराः । स एव तारकाख्यस्य हंता दैत्यस्य नापरः

हे देवांनो, शिवाच्या वीर्यातून जर पुत्र उत्पन्न झाला, तर तोच तारक नावाच्या दैत्याचा संहारक होईल; दुसरा कोणी नाही।

Verse 27

यमुपायमहं वच्मि तं कुरुध्वं सुरोत्तमाः । महादेवप्रसादेन सिद्धिमेष्यति स धुवम्

मी जो उपाय सांगतो, हे श्रेष्ठ देवांनो, तो तुम्ही करा. महादेवांच्या कृपेने तो निश्चयच सिद्धी देईल।

Verse 28

सती दाक्षा यिणी पूर्वं त्यक्तदेहा तु याभवत् । सोत्पन्ना मेनकागर्भात्सा कथा विदिता हि वः

ती सती—दक्षाची कन्या—जिने पूर्वी देहत्याग केला होता, तीच मेनकेच्या गर्भातून पुन्हा जन्मली. ही कथा तुम्हाला ज्ञातच आहे।

Verse 29

तस्या अवश्यं गिरिशः करिष्यति कर ग्रहम् । तत्कुरुध्वमुपायं च तथापि त्रिदिवौकसः

निश्चितच गिरिश (भगवान् शिव) तिचा करग्रहण करतील। म्हणून हे त्रिलोकीतील देवहो, तरीही योग्य उपाय योजा।

Verse 30

तथा विदध्वं सुतरां तस्यां तु परियत्नतः । पार्वत्यां मेनकाजायां रेतः प्रतिनिपातने

म्हणून तसेच निश्चयाने व अत्यंत प्रयत्नपूर्वक करा, की दिव्य बीजाचा योग्य निक्षेप मेनकेची कन्या पार्वतीमध्ये होईल।

Verse 31

तमूर्द्ध्वरेतसं शंभुं सैव प्रच्युतरेतसम् । कर्तुं समर्था नान्यास्ति तथा काप्यबला बलात्

ऊर्ध्वरेतस् ब्रह्मचारी शंभूचे ते तेज स्खलित करणे केवळ तीच (पार्वती) समर्थ आहे; कितीही बलवान स्त्री असली तरी अन्य कोणी ते करू शकत नाही।

Verse 32

सा सुता गिरिराजस्य सांप्रतं प्रौढयौवना । तपस्यते हिमगिरौ नित्यं संसेवते हरम्

गिरिराजाची ती कन्या, जी आता प्रौढ यौवनात आहे, हिमगिरीवर तप करते आणि नित्य भक्तिभावाने हर (शिव) यांची सेवा करते।

Verse 33

वाक्याद्धिमवतः कालीं स्वपितुर्हठतश्शिवा । सखीभ्यां सेवते सार्द्धं ध्यानस्थं परमेश्वरम्

हिमवताच्या वचनाने शिवा (पार्वती) हठाने आपल्या पित्याची काली जागी केली; मग दोन सख्यांसह ध्यानस्थ परमेश्वराची सेवा करू लागली।

Verse 34

तामग्रतोऽर्च्चमानां वै त्रैलोक्ये वरवर्णिनीम् । ध्यानसक्तो महेशो हि मनसापि न हीयते

त्रैलोक्यातील परमसुंदरी, दिव्यतेजस्विनी देवी त्यांच्या समोर पूजन करीत असतानाही; महेश ध्यानातच तल्लीन राहिले, मनानेही अंतर्ध्यानातून ढळले नाहीत।

Verse 35

भार्य्यां समीहेत यथा स कालीं चन्द्रशेखरः । तथा विधध्वं त्रिदशा न चिरादेव यत्नतः

हे त्रिदशांनो, यत्नपूर्वक असे करा की चंद्रशेखर, चंद्रमौलि शिव, कालीला पत्नी म्हणून इच्छील; त्याच प्रकारे लवकरच सिद्ध करा.

Verse 36

स्थानं गत्वाथ दैत्यस्य तमहं तारकं ततः । निवारयिष्ये कुहठात्स्वस्थानं गच्छतामराः

त्या दैत्याच्या स्थानी जाऊन मी मग त्या तारकाला त्याच्या दुष्ट हट्टापासून आवरीन. हे अमरांनो, तुम्ही सर्व आपापल्या धामास परत जा.

Verse 37

इत्युक्त्वाहं सुरान्शीघ्रं तारकाख्यासुरस्य वै । उपसंगम्य सुप्रीत्या समाभाष्येदमब्रवम्

असे बोलून मी शीघ्र देवांकडे गेलो आणि मग तारक नावाच्या असुराजवळ पोहोचलो. प्रेमपूर्वक त्यास नम्र अभिवादन करून मी हे वचन उच्चारले.

Verse 38

ब्रह्मोवाच । तेजोसारमिदं स्वर्गं राज्यं त्वं परिपासि नः । यदर्थं सुतपस्तप्तं वाञ्छसि त्वं ततोऽधिकम्

ब्रह्मा म्हणाले—हा स्वर्ग तेजाचा सार आहे आणि तू आमच्या राज्याचे रक्षण करतोस. तू इतके कठोर तप कशासाठी केलेस? या स्वर्गाहूनही अधिक काही तू इच्छितोस काय?

Verse 39

वरश्चाप्यवरो दत्तो न मया स्वर्गराज्यता । तस्मात्स्वर्गं परित्यज्य क्षितौ राज्यं समाचर

मी तुला वर दिला आहे—अगदी लहान वरही—पण स्वर्गाचे राज्य नाही. म्हणून स्वर्ग सोडून पृथ्वीवर तुझे राज्य योग्य रीतीने चालव.

Verse 40

देवयोग्यानि तत्रैव कार्य्याणि निखिलान्यपि । भविष्यत्यरसुरश्रेष्ठ नात्र कार्य्या विचारणा

देवांना योग्य अशी सर्व कार्ये तेथेच पूर्णपणे करावीत. हे असुरश्रेष्ठ, हे नक्कीच घडेल; याविषयी विचार करण्याची गरज नाही.

Verse 42

तारकोऽपि परित्यज्य स्वर्गं क्षितिमथाभ्यगात् । शोणिताख्य पुरे स्थित्वा सर्वराज्यं चकार सः

तारकही स्वर्ग सोडून मग पृथ्वीवर आला. ‘शोणिता’ नावाच्या नगरीत राहून त्याने सार्वभौम राज्य प्रस्थापित केले.

Verse 43

देवास्सर्वेऽपि तच्छुत्वा मद्वाक्यं सुप्रणम्य माम् । शक्रस्थानं ययुः प्रीत्या शक्रेण सुस माहिताः

माझे वचन ऐकून सर्व देवांनी मला उत्तम प्रकारे प्रणाम केला. मग आनंदाने ते इंद्राच्या धामास गेले आणि इंद्राच्या मार्गदर्शनाखाली सजग व संयमी राहिले.

Verse 44

तत्र गत्वा मिलित्वा च विचार्य्य च परस्परम् । ते सर्वे मरुतः प्रीत्या मघवंतं वचोऽब्रुवन्

तेथे जाऊन, एकत्र जमून आणि परस्पर विचार करून, ते सर्व मरुत आनंदाने मघवन् (इंद्र) यांना म्हणाले.

Verse 45

देवा ऊचुः । शम्भोर्य्यथा शिवायां वै रुचिजायेत कामतः । मघवंस्ते प्रकर्तव्यं ब्रह्मोक्तं सर्वमेव तत्

देव म्हणाले—हे मघवन् (इंद्रा), शंभूच्या मनात शिवा (पार्वती) विषयी स्वेच्छेने प्रेमरुची उत्पन्न व्हावी म्हणून ब्रह्म्याने जे सांगितले आहे ते सर्व तुला पूर्णपणे करावे लागेल।

Verse 46

ब्रह्मोवाच । इत्येवं सर्ववृत्तांतं विनिवेद्य सुरेश्वरम् । जग्मुस्ते सर्वतो देवाः स्वं स्वं स्थानं मुदान्विताः

ब्रह्मा म्हणाले: “अशा प्रकारे सर्व वृत्तांत देवांच्या स्वामीला निवेदन करून, सर्व दिशांतून आलेले ते देव आनंदाने आपापल्या स्थानास निघून गेले।”