शिवस्य तपोऽनुष्ठानम् — Śiva’s Austerity and Meditation at Himavat (Gaṅgā-Region)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । वर्द्धमाना गिरेः पुत्री सा शक्ति लोकपूजिता । अष्टवर्षा यदा जाता हिमालयगृहे सती

ब्रह्मा म्हणाले—गिरिराजाची कन्या ती लोकपूजिता पराशक्ती वाढत गेली. ती जेव्हा आठ वर्षांची झाली, तेव्हा ती सती हिमालयाच्या गृही निवास करू लागली.

Verse 2

तज्जन्म गिरिशो ज्ञात्वा सतीविरहकातरः । कृत्वा तामद्भुतामन्तर्मुमोदातीव नारद

हे नारद! तिचा जन्म कळताच गिरिश (शिव) सती-वियोगाने व्याकुळ होते; त्यांनी अंतःकरणात तो अद्भुत संकल्प केला आणि अतिशय आनंदित झाले.

Verse 3

तस्मिन्नेवान्तरे शम्भुर्लौकिकीं गतिमाश्रितः । समाधातुं मनस्सम्यक्तपः कर्त्तुं समैच्छत

त्याच वेळी शंभूने लौकिक वर्तनाची रीती स्वीकारली, मन योग्य समाधीत स्थिर करून यथाविधी तप करावे अशी इच्छा केली.

Verse 4

कांश्चिद्गणवराञ्छान्तान्नंद्यादीनवगृह्य च । गङ्गावतारमगमद्धिमवत्प्रस्थमुत्तमम्

नंदी आदी शांत श्रेष्ठ गणांना सोबत घेऊन, गंगेच्या अवतरणासाठी तो हिमवानाच्या उत्तम उतारप्रदेशास गेला।

Verse 5

यत्र गंगा निपतिता पुरा ब्रह्मपुरात्स्रुता । सर्वाघौघविनाशाय पावनी परमा मुने

हे मुने, त्याच स्थानी गंगा पूर्वी ब्रह्मलोकातून प्रवाहित होऊन अवतरली होती—समस्त पापसमूहाच्या नाशासाठी, परम पावन।

Verse 6

हरे ध्यानपरे तिस्मिन्प्रमथा ध्यानतत्पराः । अभवन्केचिदपरे नन्दिभृंग्यादयो गणाः

हर (शिव) ध्यानात मग्न असता, प्रमथही ध्यानपरायण झाले; त्यांत नंदी, भृंगी आदी इतर गणही त्याच समाधीत प्रविष्ट झाले।

Verse 7

चेतो ज्ञानभवं नित्यं ज्योतीरूपं निरामयम् । जगन्मयं चिदानन्दं द्वैतहीनं निराश्रयम्

तो चैतन्य-ज्ञानाचा नित्य उगम, ज्योतीरूप व निरामय आहे. तो जगन्मय चिदानंद—द्वैतहीन आणि निराश्रय आहे.

Verse 9

सेवां चक्रुस्तदा केचिद्गणाः शम्भोः परात्मनः । नैवाकूजंस्तु मौना हि द्वरपाः केचनाभवन्

तेव्हा शंभू—परमात्मा—यांचे काही गण सेवा करू लागले. काही जण द्वारपाल होऊन मौन राहिले; त्यांनी कसलाही आवाज केला नाही.

Verse 10

एतस्मिन्नन्तरे तत्र जगाम हिमभूधरः । शङ्करस्यौषधिप्रस्थं श्रुत्वागमनमादरात्

याच वेळी हिमभूधर (हिमालय) तिथे त्वरित गेला. शंकरांचे औषधी-प्रस्थावर आगमन आदराने ऐकून तो त्यांना भेटायला धावला.

Verse 11

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायान्तृतीये पार्वतीखण्डे शिवशैलसमागमवर्णनं नामैकादशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या तृतीय पार्वतीखण्डात ‘शिवशैल-समागम-वर्णन’ नावाचा अकरावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 12

हिमालय उवाच । देवदेव महादेव कपर्दिच्छंकर प्रभो । त्वयैव लोकनाथेन पालितं भुवनत्रयम्

हिमालय म्हणाला—हे देवदेव, हे महादेव, हे कपर्दिन्, हे शंकर प्रभो! आपणच लोकनाथ; आपल्या द्वारेच त्रिभुवनाचे पालन व रक्षण होते।

Verse 13

नमस्ते देवदेवेश योगिरूपधराय च । निर्गुणाय नमस्तुभ्यं सगुणाय विहारिणे

हे देवदेवेश! योगिरूप धारण करणाऱ्या आपल्याला नमस्कार. निर्गुण—गुणातीत आपल्याला नमस्कार, आणि सगुण होऊन प्रकट जगतात विहार करणाऱ्या आपल्यालाही नमस्कार.

Verse 14

कैलासवासिने शम्भो सर्वलोकाटनाय च । नमस्ते परमेशाय लीलाकाराय शूलिने

हे शंभो! कैलासवासी, सर्व लोकांत संचार करणाऱ्या आपल्याला नमस्कार. हे परमेश्वर! लीलारूप धारण करणाऱ्या आणि त्रिशूलधारी आपल्याला प्रणाम.

Verse 15

परिपूर्णगुणाधानविकाररहितायते । नमोऽनीहाय वीहाय धीराय परमात्मने

सर्व शुभ गुणांचा परिपूर्ण आधार, विकाररहित; इच्छा-रहित व सांसारिक धावपळीपासून परे असलेल्या धीर परमात्म्यास नमस्कार।

Verse 16

अबहिर्भोगकाराय जनवत्सलते नमः । त्रिगुणाधीश मायेश ब्रह्मणे परमात्मने

बाह्य आसक्तीत न गुंतवता भोग देणाऱ्या, जनवत्सल प्रभूस नमः। त्रिगुणाधीश, मायेश, परब्रह्म परमात्म्यास नमस्कार।

Verse 17

विष्णुब्रह्मादिसेव्याय विष्णुब्रह्मस्वरूपिणे । विष्णुब्रह्मकदात्रे ते भक्तप्रिय नमोऽस्तु ते

विष्णु, ब्रह्मा इत्यादींनी सेविलेल्या तुम्हाला नमस्कार; विष्णु-ब्रह्मस्वरूप धारण करणाऱ्या तुम्हाला नमस्कार. विष्णु व ब्रह्माला त्यांची पदे व शक्ती देणाऱ्या, भक्तप्रिय—तुम्हाला माझा प्रणाम असो.

Verse 18

तपोरत तपस्थानसुतपः फलदायिने । तपःप्रियाय शान्ताय नमस्ते ब्रह्मरूपिणे

तपात रत, पवित्र तपस्थानी केलेल्या तपाचे फल देणाऱ्या; तपप्रिय, शांत, ब्रह्मस्वरूप तुम्हांस नमस्कार।

Verse 19

व्यवहारकरायैव लोकाचारकराय ते । सगुणाय परेशाय नमोस्तु परमात्मने

व्यवहार व लोकाचार स्थापन करणाऱ्या; भक्तांसाठी सगुण असूनही परात्पर परमेश्वर—परमात्मा तुम्हांस नमोऽस्तु।

Verse 20

लीला तव महेशानावेद्या साधुसुखप्रदा । भक्ताधीनस्वरूपोऽसि भक्तवश्यो हि कर्मकृत्

हे महेशान! तुझी लीला अवेद्य असली तरी साधूंना सुख देणारी आहे. तू भक्ताधीन-सा रूप धारण करतोस; भक्तीने वश्य होऊन त्यांच्या हेतु कर्म करतोस।

Verse 21

मम भाग्योदयादत्र त्वमागत इह प्रभो । सनाथ कृतवान्मां त्वं वर्णितो दानवत्सलः

हे प्रभो! माझ्या भाग्योदयाने आपण येथे आलात. आपण मला सनाथ केले; आपण दानवांवरही वात्सल्य करणारे म्हणून प्रसिद्ध आहात।

Verse 22

अद्य मे सफलं जन्म सफलं जीवनं मम । अद्य मे सफलं सर्वं यदत्र त्वं समागतः

आज माझा जन्म सफल झाला, माझे जीवनही धन्य झाले। आज माझे सर्व काही सिद्ध झाले, कारण आपण येथे आगमन केले आहे।

Verse 23

ज्ञात्वा मां दासमव्यग्रमाज्ञान्देहि महेश्वर । त्वत्सेवां च महाप्रीत्या कुर्यामहमनन्यधीः

हे महेश्वरा! मला तुझा अव्यग्र दास जाणून मला आज्ञा दे, जेणेकरून मी महाप्रीतीने एकनिष्ठ चित्ताने तुझी सेवा करू शकेन।

Verse 24

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य गिरीशस्य महेश्वरः । किंचिदुन्मील्य नेत्रे च ददर्श सगणं गिरिम्

ब्रह्मा म्हणाले: गिरीशाचे हे वचन ऐकून महेश्वराने नेत्र किंचित उघडले आणि गणांसह त्या पर्वताला पाहिले।

Verse 25

सगणं तन्तथा दृष्ट्वा गिरिराजं वृषध्वजः । उवाच ध्यानयोगस्थः स्मयन्निव जगत्पतिः

गणांसह गिरिराज असा आलेला पाहून वृषध्वज, ध्यानयोगस्थ जगत्पती, जणू स्मित करीत बोलला।

Verse 26

महेश्वर उवाच । तव पृष्ठे तपस्तप्तुं रहस्यमहमागतः । यथा न कोपि निकटं समायातु तथा कुरु

महेश्वर म्हणाले: तुझ्या पाठीमागे गुप्तपणे तप करण्यासाठी मी आलो आहे। अशी व्यवस्था कर की कोणीही जवळ येऊ नये।

Verse 27

त्वं महात्मा तपोधामा मुनीनां च सदाश्रयः । देवानां राक्षसानां च परेषां च महात्मनाम्

आप महात्मा आहात, तपाचे धाम आहात, आणि मुनींचे सदैव आश्रय आहात; देव, राक्षस व इतर महात्म्यांचेही आपणच शरण आहात।

Verse 28

सदा वासो द्विजादीनां गंगापूतश्च नित्यदा । परोपकारी सर्वेषां गिरीणामधिपः प्रभुः

तो सदैव द्विजादी साधकांचा निवास आहे आणि नित्य गंगेमुळे पावन आहे। सर्वांचा उपकार करणारा, पर्वतांचा अधिपती प्रभू आहे।

Verse 29

अहं तपश्चराम्यत्र गंगावतरणे स्थले । आश्रितस्तव सुप्रीतो गिरिराज यतात्मवान्

मी येथे गंगेच्या अवतरणस्थ पावन स्थळी तप करीत आहे। हे गिरिराज, तुझ्या आश्रयाने मी अत्यंत प्रसन्न व संयमी राहतो।

Verse 30

निर्विघ्नं मे तपश्चात्र हेतुना येन शैलप । सर्वथा हि गिरिश्रेष्ठ सुयत्नं कुरु साम्प्रतम्

हे शैलप, ज्या उपायाने माझे तप येथे निर्विघ्न होईल—हे गिरिश्रेष्ठ, आत्ताच सर्व प्रकारे उत्तम प्रयत्न कर।

Verse 31

ममेदमेव परमं सेवनं पर्वतोत्तम । स्वगृहं गच्छ सत्प्रीत्या तत्संपादय यत्नतः

हे पर्वतोत्तम! हेच माझे परम सेवाकर्म आहे—सत्प्रीतीने आपल्या गृहास जा आणि ते कार्य यत्नपूर्वक सिद्ध कर।

Verse 32

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा जगतां नाथस्तूष्णीमास स सूतिकृत् । गिरिराजस्तदा शम्भुं प्रणयादिदमब्रवीत्

ब्रह्मा म्हणाले—असे बोलून जगन्नाथ, सृष्टीचा प्रवर्तक, मौन झाला. तेव्हा गिरिराज हिमालयाने प्रेमयुक्त आदराने शंभूंना असे म्हटले.

Verse 33

हिमालय उवाच । पूजितोऽसि जगन्नाथ मया त्वम्परमेश्वर । स्वागतेनाद्य विषये स्थितं त्वाम्प्रार्थयामि किम्

हिमालय म्हणाले—हे जगन्नाथ, हे परमेश्वरा! मी तुमची पूजा केली आहे. आज तुम्ही कृपेने येथे येऊन उपस्थित आहात; मी तुमच्याकडे कोणता वर मागू?

Verse 34

महता तपसा त्वं हि देवैर्यत्नपराश्रितैः । न प्राप्यसे महेशान स त्वं स्वयमुपस्थितः

हे महेशान! देवही महान तपश्चर्या व सर्व प्रयत्न करूनही तुम्हाला प्राप्त करू शकत नाहीत; तरीही तोच प्रभू स्वातंत्र्याने व कृपेने स्वतः येथे प्रकट झाला आहे.

Verse 35

मत्तोप्यन्यतमो नास्ति न मत्तोऽन्योऽस्ति पुण्यवान् । भवानिति च मत्पृष्ठे तपसे समुपस्थितः

“माझ्यापेक्षा श्रेष्ठ कोणी नाही, आणि माझ्यापेक्षा अधिक पुण्यवानही कोणी नाही. तरीही तू मला ‘भवान’ असे म्हणत माझ्याकडे तपश्चर्येसाठी उपस्थित झालास.”

Verse 36

देवेन्द्रादधिकम्मन्ये स्वात्मानम्परमेश्वर । सगणेन त्वयागत्य कृतोऽनुग्रहभागहम्

हे परमेश्वरा! मी स्वतःला देवेन्द्र इंद्रापेक्षाही अधिक धन्य मानतो; कारण आपण आपल्या गणांसह येथे येऊन मला आपल्या कृपेचा भागीदार केले आहे।

Verse 37

निर्विघ्नं कुरु देवेश स्वतन्त्रः परमन्तपः । करिष्येऽहन्तथा सेवां दासोऽहन्ते सदा प्रभो

हे देवेश, हे कार्य निर्विघ्न कर; तू पूर्ण स्वतंत्र, परम दुःखनाशक आहेस. मी विधिपूर्वक तशीच सेवा करीन; हे प्रभो, मी सदैव तुझा दास आहे.

Verse 38

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा गिरिराजोऽसौ स्वं वेश्म द्रुतमागतः । वृत्तांत्तं तं समाचख्यौ प्रियायै च समादरात्

ब्रह्मा म्हणाले— असे बोलून तो गिरिराज त्वरेने आपल्या निवासस्थानी आला आणि आदराने आपल्या प्रियेला तो सर्व वृत्तांत सांगितला.

Verse 39

नीयमानान्परीवारान्स्वगणानपि नारद । समाहूयाखिलाञ्छैलपतिः प्रोवाच तत्त्वतः

हे नारद, आपल्या सेवकांना व सर्व अनुयायांना नेले जात आहे असे पाहून शैलपती (हिमालय) यांनी सर्वांना बोलावून सत्य तत्त्वानुसार त्यांना सांगितले.

Verse 40

हिमालय उवाच । अद्य प्रभृति नो यातु कोपि गंगावतारणम् । मच्छासनेन मत्प्रस्थं सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम्

हिमालय म्हणाला—आजपासून कोणीही गंगावतरणासाठी जाऊ नये। माझ्या शासनाज्ञेने व अधिकाराने ही माझी दृढ आज्ञा आहे; मी सत्यच बोलतो।

Verse 41

गमिष्यति जनः कश्चित्तत्र चेत्तं महाखलम् । दण्डयिष्ये विशेषेण सत्यमेतन्मयोदितम्

जर कोणी तिथे गेला आणि तो महादुष्ट ठरला, तर मी त्याला विशेष कठोर दंड देईन। हे मी सत्यच सांगितले आहे।

Verse 42

इति तान्स नियम्याशु स्वगणान्निखिलान्मुने । सुयत्नं कृतवाञ्छैलस्तं शृणु त्वं वदामि ते

अशा रीतीने, हे मुने, त्याने आपल्या सर्व गणांना त्वरेने आवरले. मग शैल (हिमालय) यांनी मोठ्या यत्नाने जे केले ते ऐक—मी तुला सांगतो.