सतीविरहानन्तरं शम्भोश्चरितम् / Śiva’s Conduct After Satī’s Separation

Verse 1

नारद उवाच । विष्णुशिष्य महाभाग विधे शैववर प्रभो । शिवलीलामिमां व्यासात्प्रीत्या मे वक्तुमर्हसि

नारद म्हणाले: हे महाभाग, विष्णूचे शिष्य, हे ब्रह्मदेवा, शिवभक्तांमध्ये श्रेष्ठ! कृपया शिवाची ही दिव्य लीला मला सांगा, जशी तुम्ही व्यासांकडून ऐकली होती.

Verse 2

सतीविरहयुक्शंम्भुः किं चक्रे चरितन्तथा । तपः कर्तुं कदायातो हिमवत्प्रस्थमुत्तमम्

सती-वियोगाच्या दुःखाने युक्त शंभूने तेव्हा काय केले आणि कसे आचरण केले? तसेच तप करण्यासाठी तो हिमवानाच्या परम उत्तम शिखरांवर कधी गेला?

Verse 3

शिवाशिवशिवादो ऽभूत्कथं कामक्षयश्च मे । तपः कृत्वा कथम्प्राप शिवं शम्भुं च पार्वती

'शिव-अशिव-शिव' हा उच्चार आणि चिंतन कसे निर्माण झाले? आणि माझ्यासाठी कामवासनेचा क्षय कसा झाला? तपश्चर्या करून पार्वतीने साक्षात शिव-शंभूला कसे प्राप्त केले?

Verse 4

तत्सर्वमपरं चापि शिवसच्चरितं परम् । वक्तुमर्हसि मे ब्रह्मन्महानन्दकरं शुभम्

हे ब्रह्मन्, त्या सर्वांच्या पलीकडे, आपण मला शिवाचे ते परम आणि सत्य पवित्र चरित्र सांगावे, जे अत्यंत आनंददायी आणि शुभ आहे.

Verse 6

गणानाभाष्य शोचंस्तां तद्गुणान्प्रे मवर्धनान् । वर्णयामास सुप्रीत्या दर्शयंल्लौकिकीं गतिम्

गणांना संबोधित करून, त्यांनी त्यांच्यासाठी शोक केला आणि मोठ्या प्रेमाने त्यांच्या त्या गुणांचे वर्णन केले जे प्रेम वाढवतात, अशा प्रकारे सांसारिक व्यवहाराची गती प्रदर्शित केली.

Verse 7

आगत्य स्वगिरिं शम्भुः प्रियाविरहकातरः । सस्मार स्वप्रियां देवीं सतीं प्राणाधिकां हृदा

स्वतःच्या पर्वतधामात परत येऊन, प्रियावियोगाने व्याकुळ शंभूंनी हृदयात प्राणांहून प्रिय अशी देवी सतीचे स्मरण केले।

Verse 9

दिगम्बरो बभूवाथ त्यक्त्वा गार्हस्थ्यसद्गतिम् । पुनर्बभ्राम लोकन्वै सर्वांल्लीलाविशारदः

तेव्हा गृहस्थ्याच्या आसक्तीची दोषयुक्त वाट सोडून तो दिगंबर झाला; आणि लीलांत पारंगत होऊन पुन्हा सर्व लोकांत भ्रमण करू लागला।

Verse 10

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे भौमोत्पत्तिशिवलीलावर्णनं नाम दशमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय भाग रुद्रसंहितेच्या तृतीय विभाग पार्वतीखण्डात ‘भूमीची उत्पत्ती व शिवलीला-वर्णन’ नावाचा दहावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 11

समाधाय मनो यत्नात्समाधिन्दुःखनाशिनम । चकार च ददर्शासौ स्वरूपं निजमव्ययम्

त्याने प्रयत्नपूर्वक मन एकाग्र करून दुःखनाशक समाधीत प्रवेश केला; आणि त्या तन्मयतेत आपले अव्यय स्वरूप पाहिले।

Verse 12

इत्थं चिरतरं स्थाणुस्तस्थौ ध्वस्तगुणत्रयः । निर्विकारी परम्ब्रह्म मायाधीशस्स्वयंप्रभुः

अशा रीतीने अतिदीर्घ काळ स्थाणु—भगवान् शिव—त्रिगुणातीत होऊन अचल उभे राहिले। ते निर्विकार परब्रह्म, मायेचे अधीश्वर, स्वयंप्रकाश व स्वस्वरूपात प्रतिष्ठित होते।

Verse 13

ततस्समाधिन्तत्त्याज व्यतीय ह्यमितास्समाः । यदा तदा बभूवाशु चरितं तद्वदामि वः

त्यानंतर त्यांनी ती समाधी सोडली; मधल्या काळात असंख्य वर्षे लोटली होती. पुढे जे जे घडले आणि ते कसे शीघ्र घडले—ते चरित्र मी आता तुम्हांस सांगतो।

Verse 14

प्रभोर्ललाटदेशात्तु यत्पृषच्छ्रमसंभवम् । पपात धरणौ तत्र स बभूव शिशुर्द्रुतम्

प्रभूच्या ललाटप्रदेशातून श्रमजन्य एक थेंब पृथ्वीवर पडला; आणि त्याच ठिकाणी तो तत्क्षणी शिशुरूप झाला।

Verse 15

चतुर्भुजोऽरुणाकारो रमणीयाकृतिर्मुने । अलौकिकद्युतिः श्रीमांस्तेजस्वी परदुस्सहः

हे मुने, तो चतुर्भुज, अरुणवर्ण आणि अत्यंत रमणीय आकृतीचा होता। त्याची द्युती अलौकिक होती; तो श्रीमंत, तेजस्वी आणि परांस दु:सह होता।

Verse 16

रुरोद स शिशुस्तस्य पुरो हि परमेशितुः । प्राकृतात्मजवत्तत्र भवाचाररतस्य हि

तो शिशु त्या परमेश्वराच्या समोर तेथे रडू लागला; आणि संसार-आचारात रत होऊन, साध्या पुत्राप्रमाणेच वागू लागला।

Verse 17

तदा विचार्य सुधिया धृत्वा सुस्त्रीतनुं क्षितिः । आविर्बभूव तत्रैव भयमानीय शंकरात्

तेव्हा निर्मळ बुद्धीने विचार करून पृथ्वीने सुसंस्कृत स्त्रीचे रूप धारण केले; आणि शंकराच्या भयाने ग्रस्त होऊन तेथेच प्रकट झाली।

Verse 18

तम्बालं द्रुतमुत्थाय क्रोडयां निदधे वरम् । स्तन्यं सापाययत्प्रीत्या दुग्धं स्वोपरिसम्भवम्

ती त्वरेने उठून त्या श्रेष्ठ बालकाला कुशीत घेतले; आणि प्रेमाने त्याला स्तन्य पाजले—जे दूध तिच्याच देहातून उत्पन्न झाले होते।

Verse 19

चुचुम्ब तन्मुखं स्नेहात्स्मित्वा क्रीडयदात्मजम् । सत्यभावात्स्वयं माता परमेशहितावहा

स्नेहाने तिने त्याचे मुख चुंबिले; हसत-हसत आपल्या पुत्राशी क्रीडा करू लागली। सत्यभावाच्या सामर्थ्याने ती माता स्वतः परमेश्वरासाठी कल्याणवाहिनी झाली।

Verse 20

तद्दृष्ट्वा चरितं शम्भुः कौतुकी सूतिकृत्कृती । अन्तर्यामी विहस्याथोवाच ज्ञात्वा रसां हरः

ते चरित्र पाहून शंभू, सुईणरूपाने कौतुकयुक्त व कृतकृत्य, अंतर्यामी हर हसला. अंतःरस जाणून मग तो बोलला.

Verse 21

धन्या त्वं धरणि प्रीत्या पालयैतं सुतं मम । त्वय्युद्भूतंश्रमजलान्महातेजस्विनो वरम्

हे धरणी, तू धन्य आहेस। प्रेमाने माझ्या या पुत्राचे पालन कर—तो परम उत्तम, महातेजस्वी आहे; ज्याचे श्रमजलरूप घामबिंदू तुझ्यावर प्रकट झाले आहेत।

Verse 22

मम श्रमकभूर्बालो यद्यपि प्रियकृत्क्षिते । त्वन्नाम्ना स्याद्भवेत्ख्यातस्त्रितापरहितस्सदा

हे क्षिते, जरी हा माझा बालक श्रमातून उत्पन्न झाला असून अजून लहान आहे, तरी तुझे नाव धारण करून तो ख्यात होईल आणि सदैव त्रितापरहित राहील।

Verse 23

असौ बालः कुदाता हि भविष्यति गुणी तव । ममापि सुखदाता हि गृहाणैनं यथारुचि

हा बालक निश्चयच तुझ्यासाठी योग्य दान देणारा व गुणी होईल; आणि माझ्यासाठीही सुखदाता होईल. तुझ्या इच्छेनुसार याला स्वीकार कर।

Verse 24

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा विररामाथ किंचिद्विरहमुक्तधीः । लोकाचारकरो रुद्रो निर्विकारी सताम्प्रियः

ब्रह्मा म्हणाले—असे बोलून रुद्र शांत झाले; त्यांच्या बुद्धीत किंचितही विरह नव्हता. लोकाचार स्थापणारा, निर्विकार रुद्र सज्जनांचा प्रिय होता.

Verse 25

अपि क्षितिर्जगामाशु शिवाज्ञामधिगम्य सा । स्वस्थानं ससुता प्राप सुखमात्यंतिकं च वै

तेव्हा क्षिती (पार्वती) हिने शिवांची आज्ञा शीघ्र समजून तत्काळ प्रस्थान केले. ती पुत्रासह आपल्या धामास पोहोचली आणि परम, अनंत सुख प्राप्त केले.

Verse 27

विश्वेश्वरप्रसादेन ग्रहत्वं प्राप्य भूमिजः । दिव्यं लोकं जगामाशु शुक्रलोकात्परं वरम्

विश्वेश्वर (भगवान शिव) यांच्या प्रसादाने भूमिजाने ग्रहत्व प्राप्त केले आणि शीघ्रच दिव्य, श्रेष्ठ लोकात गेला, जो शुक्रलोकापेक्षाही उच्च होता.

Verse 28

इत्युक्तं शम्भुचरितं सतीविरहसंयुतम् । तपस्याचरणं शम्भोश्शृणु चादरतो मुने

अशा प्रकारे सती-विरहयुक्त शंभूचे पवित्र चरित्र सांगितले. आता, हे मुने, आदराने ऐका—भगवान शंभूंनी तपश्चर्या कशी केली.

Verse 276

स बालो भौम इत्याख्यां प्राप्य भूत्वा युवा द्रुतम् । तस्यां काश्यां चिरं कालं सिषेवे शंकरम्प्रभुम्

तो बालक ‘भौम’ हे नाव मिळवून लवकरच तरुण झाला; आणि त्या काशीत त्याने प्रभू शंकरांची दीर्घकाळ सेवा-पूजा केली.