हिमाचलविवाहवर्णनम् — Description of Himācala’s (context for) Marriage / The Himālaya-Marriage Narrative (Chapter Opening)

Verse 1

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे हिमाचलविवाहवर्णनं नाम प्रथमोध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय भाग रुद्रसंहितेच्या तृतीय विभाग पार्वतीखण्डात ‘हिमाचलविवाहवर्णन’ नामक पहिला अध्याय आरंभ होतो.

Verse 2

कथं कृत्वा तपोऽत्युग्रम्पतिमाप शिवं च सा । एतन्मे पृच्छते सम्यक्कथय त्वं विशेषतः

तिने कोणत्या प्रकारे अत्यंत उग्र तप करून शिवाला पती म्हणून प्राप्त केले? मी हे नेमके विचारतो—तू विशेषतः सविस्तर सांग.

Verse 3

ब्रह्मोवाच । शृणु त्वं मुनिशार्दूल शिवाचरितमुत्तमम् । पावनं परमं दिव्यं सर्वपापहरं शुभम्

ब्रह्मा म्हणाले—हे मुनिश्रेष्ठा, शिवाचे उत्तम चरित्र ऐक; ते परम पावन, दिव्य, शुभ आणि सर्व पापांचे हरण करणारे आहे.

Verse 4

यदा दाक्षायणी देवी हरेण सहिता मुदा । हिमाचले सुचिक्रीडे लीलया परमेश्वरी

जेव्हा दाक्षायणी देवी आनंदाने हर (शिव) यांच्यासह संयुक्त होती, तेव्हा परमेश्वरी हिमाचलावर पवित्र, मंगल लीलांनी क्रीडा करीत होती.

Verse 5

मत्सुतेयमिति ज्ञात्वा सिषेवे मातृवर्चसा । हिमाचलप्रिया मेना सर्वर्द्धिभिरनिर्भरा

“ही माझीच कन्या आहे” असे जाणून हिमाचलाची प्रिया राणी मेना मातृतेजाने तिची सेवा व पालन करू लागली; सर्व समृद्धींनी परिपूर्ण होऊन ती संतुष्ट राहिली।

Verse 6

यदा दाक्षायणी रुष्टा नादृता स्वतनुं जहौ । पित्रा दक्षेण तद्यज्ञे संगता परमेश्वरी

जेव्हा दाक्षायणी (सती) योग्य मान न मिळाल्याने रुष्ट होऊन आपलेच शरीर त्यागून गेली, तेव्हा पित्याने दक्षाने आयोजित केलेल्या त्या यज्ञातच परमेश्वरी देवी उपस्थित होती।

Verse 7

तदैव मेनका तां सा हिमाचलप्रिया मुने । शिवलोकस्थितां देवीमारिराधयिषुस्तदा

हे मुने, त्याच वेळी हिमाचलाची प्रिया मेनका शिवलोकात स्थित त्या देवीची कृपा मिळावी म्हणून भक्तिभावाने आराधना करू लागली।

Verse 8

तस्यामहं सुता स्यामित्यवधार्य सती हृदा । त्यक्तदेहा मनो दध्रे भवितुं हिमवत्सुता

“मी तिची कन्या होईन” असा हृदयात निश्चय करून, देहत्याग केलेल्या सतीने हिमवानाची कन्या म्हणून जन्म घेण्यावर मन स्थिर केले।

Verse 9

समयं प्राप्य सा देवी सर्वदेवस्तुता पुनः । सती त्यक्ततनुः प्रीत्या मेनकातनयाभवत्

नियत समय येताच, सर्व देवांनी पुन्हा स्तुती केलेली ती देवी—पूर्वदेह त्यागलेली सती—आनंदाने मेनकेची कन्या म्हणून जन्मली।

Verse 10

नाम्ना सा पार्वती देवी तपः कृत्वा सुदुस्सहम् । नारदस्योपदेशाद्वै पतिम्प्राप शिवं पुनः

पार्वती या नावाने प्रसिद्ध देवीने अत्यंत दुर्धर तप केले; आणि नारदांच्या उपदेशाने तिने पुन्हा पती म्हणून भगवान शिवांना प्राप्त केले।

Verse 11

नारद उवाच । ब्रह्मन्विधे महाप्राज्ञ वद मे वदतां वर । मेनकायास्समुत्पतिं विवाहं चरितं तथा

नारद म्हणाले— हे ब्रह्मन्, हे विधाते, हे महाप्राज्ञ, वक्त्यांमध्ये श्रेष्ठ! मला मेनकेची उत्पत्ती, तिचा विवाह आणि तिचे चरित्र सांगा।

Verse 12

धन्या हि मेनका देवी यस्यां जाता सुता सती । अतो मान्या च धन्या च सर्वेषां सा पतिव्रता

धन्य आहे देवी मेनका, जिनच्या पोटी सती कन्या जन्मली. म्हणून ती सर्वांना मान्य व धन्य आहे, कारण ती पतिव्रता आहे।

Verse 13

ब्रह्मोवाच । शृणु त्वं नारद मुने पार्वतीमातुरुद्भवम् । विवाहं चरितं चैव पावनं भक्तिवर्द्धनम्

ब्रह्मा म्हणाले— हे नारद मुने, ऐक: पार्वतीमातेचा उद्भव, तिचा विवाह आणि तिचे चरित्र—हे सर्व पावन व भक्तिवर्धक आहे।

Verse 14

अस्त्युत्तरस्यां दिशि वै गिरीशो हिमवान्महान् । पर्वतो हि मुनिश्रेष्ठ महातेजास्समृद्धिभाक्

उत्तर दिशेस निश्चयच पर्वतराज हिमवान्—महान गिरिराज—अस्तित्वात आहे। हे मुनिश्रेष्ठा, तो पर्वत महातेजस्वी व समृद्धिधारक आहे।

Verse 15

द्वैरूप्यं तस्य विख्यातं जंगमस्थिरभेदतः । वर्णयामि समासेन तस्य सूक्ष्मस्वरूपकम्

त्या परमेश्वराचे द्वैरूप्य प्रसिद्ध आहे—जंगम व स्थावर या भेदाने. आता मी संक्षेपाने त्याचे सूक्ष्म स्वरूप वर्णन करतो.

Verse 16

पूर्वापरौ तोयनिधी सुविगाह्य स्थितो हि यः । नानारत्नाकरो रम्यो मानदण्ड इव क्षितेः

जो पूर्व व पश्चिम समुद्रांत खोलवर उतरून स्थिर उभा आहे; जो नानारत्नांचा खजिना, रम्य—जणू पृथ्वीवर ठेवलेला मानदंडच आहे.

Verse 17

नानावृक्षसमाकीर्णो नानाशृंगसुचित्रितः । सिंहव्याघ्रादिपशुभिस्सेवितस्सुखिभिस्सदा

तो नानाविध वृक्षांनी भरलेला व विविध शिखरांनी सुशोभित होता. सिंह, व्याघ्र इत्यादी पशुही तेथे सदैव सुखी व शांत राहून वावरत.

Verse 18

तुषारनिधिरत्युग्रो नानाश्चर्यविचित्रितः । देवर्षिसिद्धमुनिभिस्संश्रितः शिवसंप्रियः

तो हिमाचा अत्यंत प्रचंड भांडार, नानाविध आश्चर्यांनी विचित्र; देवर्षी, सिद्ध व मुनिंनी आश्रित—भगवान शिवाला अत्यंत प्रिय आहे.

Verse 19

तपस्थानोऽतिपूतात्मा पावनश्च महात्मनाम् । तपस्सिद्धिप्रदोत्यंतं नानाधात्वाकरः शुभः

ते तपस्थान परम पवित्र स्वभावाचे असून महात्म्यांनाही पावन करणारे आहे। ते तपाची परम सिद्धी देणारे, शुभ आहे—जणू नानाधातूंच्या खाणीप्रमाणे नानाविध सिद्धी प्रदान करणारे।

Verse 20

स एव दिव्यरूपो हि रम्यः सर्वाङ्गसुन्दरः । विष्ण्वंशोऽविकृतः शैलराजराजस्सताम्प्रियः

तो खरोखर दिव्यरूपधारी, रम्य आणि सर्वांगसुंदर होता. विष्णुवंशात जन्मलेला, अविकृत; तो पर्वतराजांचा राजा आणि सत्पुरुषांचा प्रिय होता.

Verse 21

कुलस्थित्यै च स गिरिर्धर्म्मवर्द्धनहेतवे । स्वविवाहं कर्त्तुमैच्छत्पितृदेवहितेच्छया

आणि तो पर्वतराज (हिमालय) कुलाची स्थिरता राखण्यासाठी व धर्मवृद्धीसाठी, पितरांचे व देवांचे हित इच्छून, विवाहाचे आयोजन करावयास इच्छित होता.

Verse 22

तस्मिन्नवसरे देवाः स्वार्थमाचिन्त्य कृत्स्नशः । ऊचुः पितॄन्समागत्य दिव्यान्प्रीत्या मुनीश्वर

हे मुनीश्वर! त्या वेळी देवांनी आपला हेतू पूर्णपणे विचारून दिव्य पितरांकडे जाऊन प्रेमपूर्वक आदराने त्यांना संबोधिले।

Verse 23

देवा ऊचुः । सर्वे शृणुत नो वाक्यं पितरः प्रीतमानसाः । कर्त्तव्यं तत्तथैवाशु देवकार्य्येप्सवो यदि

देव म्हणाले—हे पितरहो! प्रसन्न मनाने आमचे वचन ऐका. देवकार्य सिद्ध व्हावे अशी इच्छा असेल तर तेच कार्य त्वरित तसेच करा।

Verse 24

मेना नाम सुता या वो ज्येष्ठा मङ्गलरूपिणी । ताम्विवाह्य च सुप्रीत्या हिमाख्येन महीभृता

तुमची ज्येष्ठ कन्या ‘मेना’ नावाची, मंगलस्वरूपिणी; तिचा ‘हिमवान्’ नावाच्या पर्वतराजाने अत्यंत प्रेमाने विवाह केला।

Verse 25

एवं सर्वमहालाभः सर्वेषां च भविष्यति । युष्माकममराणां च दुःखहानिः पदे पदे

अशा रीतीने सर्वांना महान व मंगलमय लाभ होईल; आणि तुम्हा अमर देवांनाही पावलोपावली दुःखाचा क्षय होईल।

Verse 26

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्यापरवचः पितरस्ते विमृश्य च । स्मृत्वा शापं सुतानां च प्रोचुरोमिति तद्वचः

ब्रह्मा म्हणाले—ती पुढील वचने ऐकून तुमच्या पितरांनी विचार केला; आणि पुत्रांच्या शापाचे स्मरण करून त्यांनी ते वचन उच्चारले—“ॐ।”

Verse 27

ददुर्मेनां सुविधिना हिमागाय निजात्मजाम् । समुत्सवो महानासीत्तद्विवाहे सुमङ्गले

मग मेनाने विधिपूर्वक आपली कन्या हिमालयाला अर्पण केली. त्या सुमंगल विवाहात महान उत्सव झाला.

Verse 28

हर्य्यादयाऽपि ते देवा मुनयश्चापरोखिलाः । आजग्मुस्तत्र संस्मृत्य वामदेवं भवं धिया

मग हरि इत्यादी देव आणि इतर सर्व मुनीही तेथे आले; आणि एकाग्र बुद्धीने वामदेवस्वरूप शुभ भव (शिव) यांचे स्मरण करीत राहिले.

Verse 29

उत्सवं कारयामासुर्दत्त्वा दानान्यनेकशः । सुप्रशस्य पितॄन्दिव्यान्प्रशशंसुर्हिमाचलम्

त्यांनी भव्य उत्सव केला व अनेक प्रकारची दाने विपुल दिली। दिव्य पितरांची यथाविधी स्तुती करून पवित्र गिरिराज हिमाचलाची प्रशंसा केली।

Verse 30

महामोदान्विता देवास्ते सर्वे समुनीश्वराः । संजग्मुः स्वस्वधामानि संस्मरन्तः शिवाशिवौ

महान आनंदाने युक्त असे सर्व देव व मुनीश्वर, शिव व शिवा यांचे स्मरण करीत आपापल्या धामांना निघून गेले।

Verse 31

कौतुकं बहु सम्प्राप्य सुविवाह्य प्रियां च ताम् । आजगाम स्वभवनं मुदमाप गिरीश्वरः

अनेक कौतुक व मंगल-आनंद प्राप्त करून, प्रिय कन्येचा विधिवत् विवाह करून, गिरीश्वर (हिमालय) आपल्या भवनास परतला व अत्यंत आनंदित झाला।

Verse 32

ब्रह्मोवाच मेनया हि हिमागस्य सुविवाहो मुनीश्वर । प्रोक्तो मे सुखदः प्रीत्या किम्भूयः श्रोतुमिच्छसि

ब्रह्मा म्हणाले—हे मुनीश्वर, मेना व हिमालय यांचा शुभ विवाह मी प्रेमाने, सुखद रीतीने सांगितला आहे। आता आणखी काय ऐकू इच्छितोस?