ब्राह्मणीस्वर्गतिवर्णनम् (Brāhmaṇī-Svargati-Varṇana: Account of a Brāhmaṇa Woman’s Ascent to Heaven)
या अध्यायात सूत नंदिकेश्वर-लिंग-माहात्म्याच्या प्रसंगात ब्राह्मण-गृहातील दृष्टांतकथा सांगतो। रात्री अंगणात बांधलेली गाय; दूध मिळावे म्हणून ब्राह्मण वासराला बोलावून दुभण्याची व्यवस्था करतो. वासराला बांधताना व त्याच्या प्रतिकारामुळे क्रोध उत्पन्न होऊन कठोर वर्तन घडते. गाय रडण्याच्या चिन्हांनी दुःख व्यक्त करते, वासरू कारण विचारते आणि प्रसंग नीतिपर संवादात बदलतो. गौसंबंधी कर्मात दया व संयम आवश्यक असून, हेतू-आचरणानुसार फल मिळते हा पुराणार्थ येथे स्पष्ट होतो. शेवटी ‘ब्राह्मणीस्वर्गतिवर्णन’ म्हणून नंदिकेश्वर-लिंगाच्या पुण्यप्रभावाने स्वर्गगतीचे फल सूचित केले आहे।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । गौश्चैकाप्यभवत्तत्र ह्यंगणे बंधिता शुभा । तदैव ब्राह्मणो रात्रावाजगाम बहिर्गतः
सूत म्हणाले—तेथे अंगणात एकच शुभ गाय बांधलेली होती. तेवढ्यात रात्री बाहेर गेलेला ब्राह्मण परत आला.
Verse 2
स उवाच प्रियां स्वीयां दृष्ट्वा गामंगणे स्थिताम् । अदुग्धां खेदनिर्विण्णो दोग्धुकामो मुनीश्वराः
अंगणात उभी असलेली आपली प्रिय गाय न दुहलेली पाहून तो मुनीश्वर खिन्न व थकला; दूध काढण्याच्या इच्छेने तो बोलला.
Verse 3
गौः प्रिये नैव दुग्धा ते सेत्युक्ता वत्समानयत् । दोहनार्थं समाहूय स्त्रियं शीघ्रतरं तदा
गाय म्हणाली—“प्रिय, मला अजून दुहलेले नाही.” असे म्हणून तिने वासरू आणले; मग दुधासाठी स्त्रीला त्वरित बोलावले.
Verse 4
वत्सं कीले स्वयं बद्धुं यत्नं चैवाकरोत्तदा । ब्राह्मणस्स गृहस्वामी मुनयो दुग्धलालसः
तेव्हा गृहस्वामी ब्राह्मणाने स्वतः वासरू खिळ्याला बांधण्याचा प्रयत्न केला; आणि दूधाची आस धरलेले मुनी यज्ञ-आतिथ्यासाठी आवश्यक ते मिळेपर्यंत प्रतीक्षा करीत राहिले.
Verse 5
वत्सोपि कर्षमाणश्च पादे वै पादपीडनम् । चकार ब्राह्मणश्चैव कष्टं प्राप्तश्च सुव्रताः
ओढताना वासरानेही त्याच्या पायावर दाब दिला; आणि ब्राह्मणालाही वेदना झाल्या. अशा रीतीने सुव्रती पुरुषास कष्ट प्राप्त झाले.
Verse 6
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां नंदिकेश्वरलिंगमाहात्म्यवर्णने ब्राह्मणीस्वर्गतिवर्णनं नाम षष्ठोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या चतुर्थ भागातील कोटिरुद्रसंहितेत, नंदिकेश्वरलिंगमाहात्म्यवर्णनांतर्गत ‘ब्राह्मणीच्या स्वर्गप्राप्तीचे वर्णन’ नावाचा सहावा अध्याय समाप्त झाला.
Verse 7
वत्सोपि पीडितस्तेन श्रांतश्चैवाभवत्तदा । दुग्धा गौर्मोचितो वत्सो न क्रोधेन द्विजन्मना
त्याने छळलेला वासरूही तेव्हा थकून गेले. गाय दुहून झाली आणि वासरू सोडले गेले, तरीही त्या द्विजाने आपला क्रोध सोडला नाही.
Verse 8
गौर्दोग्धुं महत्प्रीत्या रोदनं चाकरोत्तदा । दृष्ट्वा च रोदनं तस्या वत्सो वाक्यमथाब्रवीत्
तेव्हा गाय मोठ्या प्रेमाने दुहली जावी अशी इच्छा करून रडू लागली. तिचे रडणे पाहून वासरू मग असे बोलले.
Verse 9
वत्स उवाच । कथं च रुद्यते मातः किन्ते दुःखमुपस्थितम् । तन्निवेदय मे प्रीत्या तच्छ्रुत्वा गौरवोचत
वासरू म्हणाले—“आई, तू का रडतेस? तुला कोणते दुःख आले आहे? प्रेमाने मला सांग.” हे ऐकून गौरी म्हणाली.
Verse 10
श्रूयतां पुत्र मे दुःखं वक्तुं शक्नोम्यहं न हि । दुष्टेन ताडितत्वं च तेन दुःखं ममाप्यभूत्
ऐक पुत्रा, माझे दुःख ऐक; ते पूर्णपणे सांगणे मला शक्य नाही. दुष्टाने मारल्यामुळे माझ्याही अंतःकरणात शोक उत्पन्न झाला आहे.
Verse 11
सूत उवाच । स्वमातुर्वचनं श्रुत्वा स वत्सः प्रत्यबोधयत् । प्रत्युवाच स्वजननीं प्रारब्धपरिनिष्ठितः
सूत म्हणाले—मातेचे वचन ऐकून वत्साने त्याचा अर्थ जाणला. प्रारब्धावर दृढ राहून तो आपल्या जननीला उत्तर देऊ लागला.
Verse 12
किं कर्त्तव्यं क्व गंतव्यं कर्मबद्धा वयं यतः । कृतं चैव यथापूर्वं भुज्यते च तथाधुना
मग काय करावे आणि कुठे जावे, कारण आपण कर्माने बांधलेले आहोत? पूर्वी जे केले तेच आज तस्सेच भोगले जाते.
Verse 13
हसता क्रियते कर्म रुदता परिभुज्यते । दुःखदाता न कोप्यस्ति सुखदाता न कश्चन
हसताही कर्म केले जाते आणि रडताही त्याचे फळ भोगावे लागते. दुःख देणारा कोणी नाही, सुख देणारा देखील कोणी नाही.
Verse 14
सुखदुःखे परो दत्त इत्येषा कुमतिर्मता । अहं चापि करोम्यत्र मिथ्याज्ञानं तदोच्यते
‘सुख-दुःख दुसरा देतो’ अशी समजूत ही कुमती आहे. आणि ‘मीच कर्ता आहे’ असे मानणे—यालाच मिथ्याज्ञान म्हणतात.
Verse 15
स्वकर्मणा भवेद्दुखं सुखं तेनैव कर्मणा । तस्माच्च पूज्यते कर्म सर्वं कर्मणि संस्थितम
स्वतःच्या कर्माने दुःख होते आणि त्याच कर्माने सुखही होते. म्हणून कर्म पूज्य आहे, कारण सर्व काही कर्मावरच स्थित आहे.
Verse 16
त्वं चैवाहं च जननी इमे जीवादयश्च ये । ते सर्वे कर्मणा बद्धा न शोच्याः कर्हिचित्त्वया
तू, मी, जननी आणि हे सर्व जीव—सर्वजण कर्माने बांधलेले आहेत. म्हणून तुला कधीही त्यांचा शोक करू नये.
Verse 17
सूत उवाच । एवं श्रुत्वा स्वपुत्रस्य वचनं ज्ञानगर्भितम् । पुत्रशोकान्विता दीना सा च गौरब्रवीदिदम्
सूत म्हणाले—अशा प्रकारे आपल्या पुत्राचे ज्ञानगर्भित वचन ऐकून, पुत्रशोकाने व्याकुळ व दीन झालेली गौरी हे बोलली।
Verse 18
गौरुवाच । वत्स सर्वं विजानामि कर्माधीनाः प्रजा इति । तथापि मायया ग्रस्ता दुःखं प्राप्नोम्यहं पुनः
गौरी म्हणाली—वत्सा, सर्व मला ठाऊक आहे की प्रजा कर्माधीन आहेत; तरीही मायाग्रस्त होऊन मी पुन्हा दुःख भोगते.
Verse 19
रोदनं च कृतं भूरि दुःखशान्तिर्भवेन्नहि । इत्येतद्वचनं श्रुत्वा प्रसूं वत्सोऽब्रवीदिदम्
“खूप रडले तरी दुःखाची शांती होत नाही।” हे वचन ऐकून पुत्राने मातेस असे म्हटले.
Verse 20
वत्स उवाच । यद्येवं च विजानामि पुनश्च रुदनं कुतः । कृत्वा च साध्यते किञ्चित्तस्माद्दुःखं त्यजाधुना
वत्स म्हणाला—जर मी असेच समजतो, तर पुन्हा रडणे कशासाठी? काहीतरी करून उपाय साध्य होऊ शकतो; म्हणून आता दुःख सोड।
Verse 21
सूत उवाच । एवं पुत्रवचः श्रुत्वा तन्माता दुःखसंयुता । निःश्वस्याति तदा धेनुर्वत्सं वचनमब्रवीत्
सूत म्हणाला—पुत्राचे वचन ऐकून त्याची माता दुःखाने व्याकुळ झाली व दीर्घ निःश्वास टाकला। तेव्हा धेनूने वत्साला हे वचन सांगितले।
Verse 22
गौरुवाच । मम दुःखं तदा गच्छेद्यथा दुखं तथाविधम् । भवेद्धि ब्राह्मणस्यापि सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम्
गौरी म्हणाली—माझे दुःख तेव्हा तसेच दूर होईल, जसे असे दुःख दूर व्हायला हवे। मी सत्य सांगते, ब्राह्मणालाही असे दुःख होऊ शकते।
Verse 23
प्रातश्चैव मया पुत्र शृंगाभ्यां हि हनिष्यते । हतस्य जीवितं सद्यो यास्यत्यस्य न संशयः
प्रातःकाळी, पुत्रा, मी माझ्या दोन शिंगांनी त्याला निश्चयच ठार करीन। मारल्या गेलेल्याचा प्राण तत्क्षणी निघून जाईल—यात संशय नाही।
Verse 24
वत्स उवाच । प्रथमं यत्कृतं कर्म तत्फलं भुज्यतेऽधुना । अस्याश्च ब्रह्महत्याया मातः किं फलमाप्स्यसे
वत्स म्हणाला—प्रथम जे कर्म केले गेले, त्याचे फळ आता भोगले जात आहे। आणि, आई, या ब्रह्महत्येचे तुला कोणते फळ मिळेल?
Verse 25
समाभ्यां पुण्यपापाभ्यां भवेज्जन्म च भारते । तयोः क्षये च भोगेन मातर्मुक्तिरवाप्यते
हे भारता! पुण्य व पाप यांच्या सम मिश्रणाने जन्म होतो; आणि भोगाने दोन्हींचा क्षय झाला की, हे माते, मुक्ती प्राप्त होते।
Verse 26
कदापि कर्मणो नाशः कदा भोगः प्रजायते । तस्माच्च पुनरेवं त्वं कर्म मा कर्तुमुद्यता
कर्माचा नाश कधीही होत नाही; आणि कधी ना कधी त्याचा भोग (सुख-दुःखरूप फल) अवश्य उत्पन्न होतो. म्हणून तू पुन्हा असे बंधनकारक कर्म करण्यास उद्यत होऊ नकोस।
Verse 27
अहं कुतस्ते पुत्रोद्य त्वं माता कुत एव च । वृथाभिमानः पुत्रत्वे मातृत्वे च विचार्य्यताम्
मी आज तुझा पुत्र कसा? आणि तू माझी माता कशी? पुत्रत्व व मातृत्वाचा हा व्यर्थ अभिमान नीट विचारून टाकून द्यावा।
Verse 28
क्व माता क्व पिता विद्धि क्व स्वामी क्व कलत्रकम् । न कोऽपि कस्य चास्तीह सर्वेपि स्वकृतं भुजः
नीट जाण—कुठे माता, कुठे पिता, कुठे पती आणि कुठे पत्नी? येथे कोणी कोणाचा नाही; सर्वजण आपल्या कृत कर्मांचे फळच भोगतात।
Verse 29
एवं ज्ञात्वा त्वया मातर्दुःखं त्याज्यं सुयत्नतः । सुभगाचरणं कार्यं परलोकसुखेप्सया
माते, हे असे जाणून तू मोठ्या प्रयत्नाने दुःख सोडावे. परलोकसुखाची इच्छा ठेवून शुभ आचरण व योग्य साधना करावी।
Verse 30
गौरुवाच । एवं जानाम्यहं पुत्र माया मां न जहात्यसौ । त्वद्दुःखेन सुदुःखं मे तस्मै दास्ये तदेव हि
गौरी म्हणाली—पुत्रा, मी असेच जाणते; ही माया मला सोडत नाही. तुझ्या दुःखाने मला फार दुःख होते; म्हणून त्याला मी तेच नक्की देईन.
Verse 31
पुनश्च ब्रह्महत्याया नाशो यत्र भवेदिह । तत्स्थलं च मया दृष्टं हत्या मे हि गमिष्यति
पुन्हा, येथे ज्या स्थानी ब्रह्महत्येचा नाश होतो, ते पवित्र स्थान मी पाहिले आहे. माझी ही ब्रह्महत्या नक्कीच त्या स्थानी निघून जाईल.
Verse 32
सूत उवाच । इत्येतद्वचनं श्रुत्वा स्वमातुर्गोर्द्विजोत्तमाः । मौनत्वं स्वीकृतं तत्र वत्सेनोक्तं न किञ्चन
सूत म्हणाले—हे द्विजोत्तमांनो! आपल्या माता गायीविषयीचे ते वचन ऐकून त्या वासराने तेथे मौन स्वीकारले आणि काहीही बोलला नाही।
Verse 33
तयोस्तदद्भुतं वृत्तं श्रुत्वा पान्थो द्विजस्तदा । हृदा विचारयामास विस्मितो हि मुनीश्वराः
त्या दोघांचा तो अद्भुत वृत्तांत ऐकून तेव्हा पंथस्थ ब्राह्मणाने—हे मुनीश्वरांनो!—विस्मित होऊन हृदयात त्याचा विचार केला।
Verse 34
इदमत्यद्भुतं वृत्तं दृष्ट्वा प्रातर्मया खलु । गंतव्यं पुनरेवातो गंतव्यं तत्स्थलं पुनः
“सकाळी मी हा परम अद्भुत प्रसंग पाहिला; म्हणून निश्चयच मला पुन्हा जावे लागेल—त्याच स्थळी परत जावे लागेल।”
Verse 35
सूत उवाच । विचार्येति हृदा विप्रः स द्विजाः सेवकेन च । सुष्वाप तत्र जननीभक्तः परमविस्मितः
सूत म्हणाले—असे हृदयात विचार करून तो ब्राह्मण, इतर द्विज व सेवकासह, परम विस्मयाने जननीभक्त होऊन तेथे झोपला.
Verse 36
प्रातःकाले तदा जाते गृहस्वामी समुत्थितः । बोधयामास तं पान्थं वचनं चेदमब्रवीत्
प्रातःकाळ होताच गृहस्वामी उठला। त्याने त्या पांथस्थाला जागे करून त्यास हे वचन सांगितले।
Verse 37
द्विज उवाच । स्वपिषि त्वं किमर्थं हि प्रातःकालो भवत्यलम् । स्वयात्रां कुरु तं देशं गमनेच्छा च यत्र ह
द्विज म्हणाला—“प्रातःकाळ झाला असताना तू कशासाठी झोपतोस? उठ आणि आपली यात्रा कर; ज्या देशाकडे जाण्याची तुझी खरी इच्छा आहे, तिकडेच प्रस्थान कर।”
Verse 38
तेनोक्तं श्रूयताम्ब्रह्मञ्च्छरीरे सेवकस्य मे । वर्तते हि व्यथा स्थित्वा मुहूर्तं गम्यते ततः
मग तो म्हणाला—“हे ब्रह्मन्, ऐका. माझ्या सेवकाच्या शरीरात व्यथा आहे; तो थोडा वेळ थांबून मग तेथून निघून जातो.”
Verse 39
सूत उवाच । इत्येवं च मिषं कृत्वा सुष्वाप पुरुषस्तदा । तद्वृत्तमखिलं ज्ञातुमद्भुतं विस्मयावहम्
सूत म्हणाला—अशा रीतीने बहाणा करून तो पुरुष तेव्हा झोपला, त्या अद्भुत व विस्मयकारक सर्व वृत्तांतास जाणून घेण्यासाठी।
Verse 40
दोहनस्य तदा काले ब्राह्मणः स्वसुतं प्रति । उवाच गंतुकामश्च कार्यार्थं कुत्रचिच्च सः
तेव्हा दुध काढण्याच्या वेळी तो ब्राह्मण, काही आवश्यक कार्यासाठी कुठेतरी जाण्याची इच्छा धरून, आपल्या पुत्रास बोलला।
Verse 41
पितोवाच । मया तु गम्यते पुत्र कार्यार्थं कुत्रचित्पुनः । धेनुर्दोह्या त्वया वत्स सावधानादियं निजा
पिता म्हणाला—पुत्रा, काही आवश्यक कार्यासाठी मला पुन्हा कुठेतरी जावे लागेल। वत्सा, सावधपणे या धेनूचे दुध काढ; ही आपलीच आहे।
Verse 42
सूत उवाच । इत्युक्त्वा ब्राह्मणवरस्स जगाम च कुत्रचित् । पुत्रः समुत्थितस्तत्र वत्सं च मुक्तवांस्तदा
सूत म्हणाला—असे बोलून तो श्रेष्ठ ब्राह्मण कुठेतरी निघून गेला। तेव्हा पुत्र तेथे उठला आणि त्याच वेळी वासराला सोडून दिले।
Verse 43
माता च तस्य दोहार्थमाजगाम स्वयन्तदा । द्विजपुत्रस्तदा वत्सं खिन्नं कीलेन ताडितम्
तेव्हाच त्याची माता दुध काढण्यासाठी स्वतः आली. त्या वेळी द्विजपुत्राने अशक्त झालेल्या वासराला कील/खिळ्याने मारले।
Verse 44
बंधनार्थं हि गोः पार्श्वमनयद्दुग्धलालसः । पुनर्गौश्च तदा क्रुद्धा शृंगेनाताडयच्च तम्
दुधाच्या लोभाने तो गाय बांधण्यासाठी तिच्या कुशीजवळ गेला. तेव्हा क्रुद्ध झालेल्या गायीने शिंगाने त्याला पुन्हा घाव घातला.
Verse 45
पपात मूर्च्छां संप्राप्य सोपि मर्मणि ताडितः । लोकाश्च मिलितास्तत्र गवा बालो विहिंसितः
मर्मस्थानी आघात झाल्याने तोही मूर्च्छित होऊन पडला. तेथे लोक जमा झाले, आणि गायीमुळे त्या बालकास इजा झाली.
Verse 46
जलं जलं वदन्तस्ते पित्राद्या यत्र संस्थिताः । यत्नश्च क्रियते यावत्तावद्बालो मृतस्तदा
जिथे पितरादी स्थित होते, तिथे ते सतत “जलं! जलं!” अशी हाक देत होते. आणि प्रयत्न चालू असतानाच, त्या अवकाशातच बालकाचा प्राणान्त झाला.
Verse 47
मृते च बालके तत्र हाहाकारो महानभूत् । तन्माता दुःखिता ह्यासीद्रुरोद च पुनः पुनः
तेथे बालक मरण पावताच मोठा हाहाकार झाला. त्याची माता दुःखाने व्याकुळ होऊन पुन्हा पुन्हा रडू लागली.
Verse 48
किं करोमि क्व गच्छामि को मे दुःखं व्यपोहति । रुदित्वेति तदा गां च ताडयित्वा व्यमोचयत्
“मी काय करू? कुठे जाऊ? माझे दुःख कोण दूर करील?” असे रडत तो तेव्हा गायीला मारून हाकलून देऊ लागला.
Verse 49
श्वेतवर्णा तदा सा गौर्द्रुतं श्यामा व्यदृश्यत । अहो च दृश्यतां लोकाश्चुक्रुशुश्च परस्परम्
तेव्हा ती श्वेतवर्णी गाय सहसा श्यामवर्णी दिसू लागली. “अहो, पाहा!” असे लोक एकमेकांना म्हणत ओरडू लागले.
Verse 50
ब्राह्मणश्च तदा पान्र्थौ दृष्ट्वाश्चर्यं विनिर्गतः । यत्र गौश्च गतस्तत्र तामनु ब्राह्मणो गतः
तेव्हा रस्त्यावर प्रवास करणारा ब्राह्मण ते अद्भुत दृश्य पाहून बाहेर आला. गाय जिथे जिथे गेली, तिथे तिथे ब्राह्मण तिच्यामागे गेला.
Verse 51
ऊर्ध्वपुच्छं तदा कृत्वा शीघ्रं गौर्नर्मदां प्रति । आगत्य नन्दिकस्यास्य समीपे नर्मदाजले
तेव्हा ती गाय शेपूट उंच करून वेगाने नर्मदेकडे गेली। नर्मदेच्या जलात येऊन ती या नंदिकेश्वर (नंदी) यांच्या जवळ आली व तेथेच थांबली।
Verse 52
संनिमज्य त्रिवारं तु श्वेतत्वं च गता हि सा । यथागतं गता सा च ब्राह्मणो विस्मयं गतः
तीने तीनदा डुबकी घेतली आणि ती निश्चयाने श्वेत (दीप्त व शुद्ध) झाली. मग जशी आली होती तशीच परत गेली, आणि ब्राह्मण विस्मयाने थक्क झाला।
Verse 53
अहो धन्यतमं तीर्थं ब्रह्महत्यानिवारणम् । स्वयं ममज्ज तत्रासौ ब्राह्मणस्सेवकस्तथा
“अहो! हे तीर्थ अत्यंत धन्य, ब्रह्महत्येचे पाप निवारण करणारे आहे।” तेथे तो ब्राह्मण-सेवकही स्वतः निमज्जन करून स्नान करू लागला।
Verse 54
निमज्ज्य हि गतौ तौ च प्रशंसन्तौ नदी च ताम् । मार्गे च मिलिता काचित्सुन्दरी भूषणान्विता
ते दोघे निमज्जन-स्नान करून पुढे निघाले आणि त्या नदीची प्रशंसा करीत होते। मार्गात त्यांना दागिन्यांनी सजलेली एक सुंदरी स्त्री भेटली।
Verse 55
तयोक्तं तं च भोः पांथ कुतो यासि सुविस्मितः । सत्यं ब्रूहि च्छलं त्यक्त्वा विप्रवर्य ममाग्रतः
ती त्यास म्हणाली—“हे पांथस्थ! तू असा विस्मित होऊन कुठे जातोस? हे विप्रवर्य, कपट सोडून माझ्यासमोर सत्य सांग।”
Verse 56
सूत उवाच । एवं वचस्तदा श्रुत्वा द्विजेनोक्तं यथातथम् । पुनश्चायं द्विजस्तत्र स्त्रियोक्तः स्थीयतां त्वया
सूत म्हणाले—ते वचन ऐकून त्या द्विजाने जसेच्या तसे सांगितले. मग त्याच ठिकाणी त्या ब्राह्मणाला स्त्रीने पुन्हा म्हटले—“तू इथेच थांब।”
Verse 57
तयोक्तं च समाकर्ण्य स्थितस्य ब्राह्मणस्ततः । प्रत्युवाच विनीतात्मा कथ्यते किं वदेति च
दोघांचे बोलणे ऐकून तेथे उभ्या असलेल्या ब्राह्मणाने नम्र मनाने उत्तर दिले—“काय सांगितले जात आहे? तुम्हाला काय म्हणायचे आहे?”
Verse 58
सा चाह पुनरेवात्र त्वया दृष्टं स्थलं च यत् । तत्राधुना क्षिपास्थीनि मातुः किं गम्यतेऽन्यतः
ती पुन्हा म्हणाली—“हेच ते स्थळ तू पाहिले आहेस. आता मातेसंबंधी अस्थी इथेच टाक; मग दुसरीकडे का जावे?”
Verse 59
तव माता पान्थवर्य्य साक्षाद्दिव्यमयं वरम् । देहं धृत्वा द्रुतं साक्षाच्छंभोर्यास्यति सद्गतिम्
हे श्रेष्ठ पांथस्थ, तुझी माता साक्षात् दिव्य व कल्याणमय देह धारण करून, स्वयं शंभूच्या कृपेने शीघ्रच सद्गतीस जाईल.
Verse 60
वैशाखे चैव संप्राप्ते सप्तम्याश्च दिने शुभे । सितेपक्षे सदा गंगा ह्यायाति द्विजसत्तम
हे द्विजश्रेष्ठ, वैशाख मास आला की शुक्लपक्षातील शुभ सप्तमीच्या दिवशी गंगा नेहमीच विशेषरूपेण प्रकट होते.
Verse 61
अद्यैव सप्तमी या सा गंगारूपास्ति तत्र वै । इत्युक्त्वान्तर्दधे देवी सा गंगा मुनिसत्तमाः
“आजची हीच सप्तमी तेथे गंगारूपाने आहे.” असे बोलून, हे मुनिश्रेष्ठ, ती देवी गंगा अंतर्धान पावली.
Verse 62
निवृत्तश्च द्विजः सोपि मात्रस्थ्यर्द्धं स्ववस्त्रतः । क्षिपेद्यावत्तत्र तीर्थे तावच्चित्रमभूत्तदा
तो ब्राह्मणही परत येऊन आपल्या वस्त्रातून जितके शक्य तितके—अतिशय थोडे माप—त्या तीर्थात टाकू लागला. आणि तो जितका वेळ टाकत राहिला तितकाच वेळ तेथे अद्भुत चमत्कार घडत राहिला.
Verse 63
दिव्यदेहत्वमापन्ना स्वमाता च व्यदृश्यत । धन्योसि कृतकृत्योसि पवित्रं च कुलं त्वया
तेव्हा त्याची स्वतःची माता दिव्य देह धारण करून प्रकट झाली व म्हणाली— “तू धन्य आहेस, तुझे जीवन कृतार्थ झाले; तुझ्यामुळे हे कुलही पवित्र झाले आहे.”
Verse 64
धनं धान्यं तथा चायुर्वंशो वै वर्द्धतां तव । इत्याशिषं मुहुर्दत्त्वा स्वपुत्राय दिवं गता
“तुझे धन-धान्य सदैव वाढो; तुझे आयुष्य व वंशही समृद्ध होवो।” असा आशीर्वाद वारंवार पुत्राला देऊन ती स्वर्गलोकास गेली.
Verse 65
तत्र भुक्त्वा सुखं भूरि चिरकालं महोत्तमम् । शंकरस्य प्रसादेन गता सा ह्युत्तमां गतिम्
तेथे तिने दीर्घकाळ अत्यंत उत्तम व विपुल सुखाचा उपभोग केला; आणि शंकराच्या कृपेने ती निश्चयच परम गतीस (मोक्षास) पोहोचली।
Verse 66
ब्राह्मणश्च सुतस्तस्याः क्षिप्त्वास्थीनि पुनस्ततः । प्रसन्नमानसोऽभूत्स शुद्धात्मा स्वगृहं गतः
तेव्हा त्या स्त्रीचा पुत्र ब्राह्मण पुन्हा विधिपूर्वक अस्थींचे विसर्जन करून प्रसन्नचित्त झाला; शुद्ध अंतःकरणाने तो आपल्या घरी परत गेला।
Frequently Asked Questions
A didactic household narrative: a brāhmaṇa’s attempt to milk a cow leads to conflict with the calf and a moment of anger, after which the cow’s lament and the calf’s questioning frame the moral-theological point that everyday actions—especially involving sacred animals—carry karmic weight within the Nandikeśvara-liṅga māhātmya context.
The cow and calf function as moral-ritual symbols: gauḥ signifies auspiciousness and sanctity, the calf embodies dependency and innocence, and the act of milking represents extraction of sustenance that must be governed by dharmic restraint. The narrative uses rodana (weeping) and krodha (anger) to mark the boundary between ritually legitimate action and ethically corrosive impulse.
No anthropomorphic manifestation is foregrounded in the sampled verses; the chapter is embedded in the Nandikeśvara-liṅga-māhātmya frame (per the colophon), indicating Śiva’s presence primarily through the liṅga as the sacral axis that contextualizes merit, expiation, and the promised svarga-gati outcome.