Śiva–Hari–Rudra–Vidhīnāṃ Tattva-nirṇayaḥ (Identity of Śiva, Viṣṇu, Rudra, and Brahmā; Nirguṇa–Saguṇa Reconciliation)

Verse 1

ऋषय ऊचुः । शिवः को वा हरिः को वा रुद्रः को वा विधिश्च कः । एतेषु निर्गुणः को वा ह्येतं नश्छिन्धि संशयम्

ऋषी म्हणाले—शिव कोण? हरि (विष्णु) कोण? रुद्र कोण आणि विधी (ब्रह्मा) कोण? यांपैकी खरोखर निर्गुण—गुणातीत—कोण आहे? कृपा करून आमचा हा संशय छेदावा।

Verse 2

सूत उवाच । यच्चादौ हि समुत्पन्नं निर्गुणात्परमात्मनः । तदेव शिवसंज्ञं हि वेदवेदांतिनो विदुः

सूत म्हणाले—आदि काळी जो निर्गुण परमात्म्यापासून प्रकट झाला, त्यालाच वेद-वेदांत जाणणारे ‘शिव’ या नावाने ओळखतात।

Verse 3

तस्मात्प्रकृतिरुत्पन्ना पुरुषेण समन्विता । ताभ्यान्तपः कृतं तत्र मूलस्थे च जले सुधीः

त्याच्यापासून प्रकृती उत्पन्न झाली, पुरुषासह संयुक्त. मग त्या दोघांनीही तेथे—मूलस्थानी असलेल्या जलात—तप केले, हे सुधी।

Verse 4

पञ्चकोशीति विख्याता काशी सर्वातिवल्लभा । व्याप्तं च सकलं ह्येतत्तज्जलं विश्वतो गतम्

पंचकोशी म्हणून विख्यात काशी सर्वांत अतिशय प्रिय आहे। हा सर्व प्रदेश शिव-पावनतेने व्यापलेला असून येथील तीर्थजल सर्वत्र जाऊन जगभर पसरते।

Verse 5

संभाव्य मायया युक्तस्तत्र सुप्तो हरिस्स वै । नारायणेति विख्यातः प्रकृतिर्नारायणी मता

तेथे हरि (विष्णु) मायेने युक्त होऊन, तिच्याच शक्तीने धारित, योगनिद्रेत शयन करीत होते। ते ‘नारायण’ म्हणून विख्यात झाले आणि ती प्रकृती ‘नारायणी’ मानली गेली।

Verse 6

तन्नाभिकमले यो वै जातस्स च पितामहः । तेनैव तपसा दृष्टस्स वै विष्णुरुदाहृतः

त्या नाभिकमळावर जो उत्पन्न झाला तोच पितामह ब्रह्मा होय। आणि त्याच तपश्चर्येने ज्यांचे दर्शन झाले, ते प्रभू ‘विष्णु’ म्हणून उदाहृत आहेत।

Verse 7

उभयोर्वादशमने यद्रूपं स दर्शितं बुधाः । महादेवेति विख्यातं निर्गुणेन शिवेन हि

हे बुधजनहो, दोन्ही मतांचा वाद शमल्यावर जे रूप प्रकट झाले, ते ‘महादेव’ म्हणून विख्यात आहे; कारण तो खरोखर निर्गुण शिवच आहे।

Verse 8

तेन प्रोक्तमहं शम्भुर्भविष्यामि कभालतः । रुद्रो नाम स विख्यातो लोकानुग्रहकारकः

त्याने सांगितल्याप्रमाणे मी—शंभू—कपालातून प्रकट होईन। मी ‘रुद्र’ या नावाने विख्यात होईन, जो लोकांवर अनुग्रह करणारा आहे।

Verse 9

ध्यानार्थं चैव सर्वेषामरूपो रूपवानभूत् । स एव च शिवस्साक्षाद्भक्तवात्सल्यकारकः

सर्वांच्या ध्यानासाठी निराकार परमेश्वर स्वतः साकार झाला; तोच साक्षात् शिव, भक्तांवर करुणा-वात्सल्य करणारा आहे।

Verse 10

शिवे त्रिगुणसम्भिन्ने रुद्रे तु गुणधामनि । वस्तुतो न हि भेदोऽस्ति स्वर्णे तद्भूषणे यथा

त्रिगुणसम्बद्ध शिव आणि गुणधाम रुद्र यांच्यात वस्तुतः भेद नाही; जसा सुवर्ण आणि त्याचे भूषण यांत सारभूत फरक नसतो।

Verse 11

समानरूपकर्माणौ समभक्तगतिप्रदौ । समानाखिलसंसेव्यौ नानालीलाविहारिणौ

ते रूप व दिव्य कर्मांत समान, भक्तांना तीच परमगती देणारे; दोघेही सर्वांनी सेवनीय-पूजनीय आणि नानाविध लीलांत विहार करणारे आहेत।

Verse 12

सर्वथा शिवरूपो हि रुद्रो रौद्रपराक्रमः । उत्पन्नो भक्तकार्यार्थं हरिब्रह्मसहायकृत्

रुद्र सर्वथा शिवस्वरूपच, रौद्र पराक्रमाने परिपूर्ण; भक्तांचे कार्य सिद्ध करण्यासाठी तो प्रकट झाला आणि हरि व ब्रह्मा यांचा सहायक झाला।

Verse 14

ते वै रुद्रं मिलित्वा तु प्रयान्ति प्रकृता इमे । इमान्रुद्रो मिलित्वा तु न याति श्रुतिशासनम्

हे जीव स्वप्रकृतीच्या वशाने रुद्राला भेटून पुन्हा निघून जातात; परंतु रुद्र त्यांना भेटूनही श्रुतीच्या आज्ञेतून कधीच ढळत नाहीत।

Verse 15

सर्वे रुद्रं भजन्त्येव रुद्रः कञ्चिद्भजेन्न हि । स्वात्मना भक्तवात्सल्याद्भजत्येव कदाचन

सर्वजण रुद्राचेच भजन करतात; परंतु रुद्र कोणाचेही भजन करीत नाहीत. तरीही भक्तांवरील वात्सल्यामुळे ते कधी कधी स्वेच्छेने सेवाभक्तीही प्रकट करतात.

Verse 16

अन्यं भजन्ति ये नित्यं तस्मिंस्ते लीनतां गताः । तेनैव रुद्रं ते प्राप्ताः कालेन महता बुधाः

जे नित्य अन्याचे भजन करतात ते त्याच्यातच लीन होतात. तरीही त्याच भक्तीच्या बळावर, दीर्घ काळानंतर, बुधजन शेवटी रुद्र (शिव)लाच प्राप्त होतात.

Verse 17

रुद्रभक्तास्तु ये केचित्तत्क्षणं शिवतां गताः । अन्यापेक्षा न वै तेषां श्रुतिरेषा सनातनी

परंतु जे रुद्रभक्त आहेत ते तत्क्षणी शिवत्वाला प्राप्त होतात. त्यांना अन्य कशाची अपेक्षा नाही—हीच वेदांची सनातन श्रुती आहे.

Verse 18

अज्ञानं विविधं ह्येतद्विज्ञानं विविधं न हि । तत्प्रकारमहं वक्ष्ये शृणुतादरतो द्विजाः

हे अज्ञान खरोखर अनेक प्रकारचे आहे; पण खरे ज्ञान अनेक नाही. त्या (अज्ञान)चे प्रकार मी सांगतो; हे द्विजहो, आदराने ऐका.

Verse 19

ब्रह्मादि तृणपर्यंतं यत्किंचिद्दृश्यते त्विह । तत्सर्वं शिव एवास्ति मिथ्या नानात्वकल्पना

ब्रह्मापासून तृणापर्यंत येथे जे काही दिसते, ते सर्व शिवच आहेत; नानात्वाची कल्पना मिथ्या आहे.

Verse 20

सृष्टेः पूर्वं शिवः प्रोक्तः सृष्टेर्मध्ये शिवस्तथा । सृष्टेरन्ते शिवः प्रोक्तस्सर्वशून्ये तदा शिवः

सृष्टीपूर्वी शिवच सांगितला आहे; सृष्टीच्या मध्यातही शिवच आहे। सृष्टीच्या अंतातही शिवच सांगितला आहे; आणि सर्व शून्य झाल्यावरही तेच शिव आहेत।

Verse 21

तस्माच्चतुर्गुणः प्रोक्तः शिव एव मुनीश्वराः । स एव सगुणो ज्ञेयः शक्तिमत्त्वाद्द्विधापि सः

म्हणून, हे मुनीश्वरांनो, शिवच चतुर्विध म्हणून सांगितला आहे. तोच सगुण म्हणून जाणावा; शक्तिमत्त्वामुळे तो प्रकट रूपाने द्विविधही आहे।

Verse 22

येनैव विष्णवे दत्तास्सर्वे वेदास्सनातनाः । वर्णा मात्रा ह्यनैकाश्च ध्यानं स्वस्य च पूजनम्

त्याच परमेश्वराने विष्णूस सनातन सर्व वेद प्रदान केले. त्याच्यापासूनच अनेक वर्ण-मात्रा, तसेच त्याच्या स्वरूपाचे ध्यान आणि त्याची पूजा प्रकट होते.

Verse 23

ईशानः सर्वविद्यानां श्रुतिरेषा सनातनी । वेदकर्ता वेदपतिस्तस्माच्छंभुरुदाहृतः

ईशान हे सर्व विद्यांचे स्वामी आहेत—ही सनातन श्रुती असेच सांगते. तेच वेदांचे कर्ते आणि वेदांचे अधिपती; म्हणून त्यांना ‘शंभू’ असे म्हणतात.

Verse 24

स एव शंकरः साक्षात्सर्वानुग्रहकारकः । कर्ता भर्ता च हर्ता च साक्षी निर्गुण एव सः

तोच साक्षात् शंकर आहे, जो सर्वांवर अनुग्रह करणारा आहे. तोच कर्ता, भर्ता आणि हर्ता; तोच साक्षी, आणि तोच निर्गुण आहे.

Verse 25

अन्येषां कालमानं च कालस्य कलना न हि । महाकालस्स्वयं साक्षान्महाकालीसमाश्रितः

इतरांसाठी काळाचे माप असू शकते; पण काळाचीच गणना होत नाही. महाकाल हे साक्षात् स्वयंभू प्रभु असून ते महाकालीच्या आश्रयाने स्थित आहेत.

Verse 26

तथा च ब्राह्मणा रुद्रं तथा कालीं प्रचक्षते । सर्वं ताभ्यान्ततः प्राप्तमिच्छया सत्यलीलया

अशा प्रकारे ब्राह्मण रुद्राला आणि तसेच कालीलाही घोषित करतात. सत्य व अर्थपूर्ण दिव्य लीलामध्ये त्यांच्या स्वेच्छेने अखेरीस सर्व काही त्या दोघांकडूनच प्राप्त होते.

Verse 27

न तस्योत्पादकः कश्चिद्भर्ता हर्ता न तस्य हि । स्वयं सर्वस्य हेतुस्ते कार्यभूताच्युतादयः

त्याचा कोणताही उत्पादक (स्रष्टा) नाही; खरे तर त्याला न पालक आहे, न संहारक. तोच सर्वांचा कारण आहे; अच्युत (विष्णु) इत्यादीही त्याच्या शक्तीने उत्पन्न झालेले कार्यरूप आहेत.

Verse 28

स्वयं च कारणं कार्यं स्वस्य नैव कदाचन । एकोव्यनेकतां यातोप्यनेकोप्येकतां व्रजेत्

स्वयं आत्मा कधीही स्वतःसाठी एकाच वेळी कारण आणि कार्य होत नाही. एकही अनेकत्वात प्रकट होऊ शकतो, आणि अनेकही पुन्हा एकत्वाकडे जाऊ शकतात.

Verse 29

एकं बीजं बहिर्भूत्वा पुनर्बीजं च जायते । बहुत्वे च स्वयं सर्वं शिवरूपी महेश्वरः

एकाच बीजापासून बाहेर प्रकट होऊन पुन्हा तेच बीज जन्मते; आणि ते अनेक रूपांनी प्रकट झाले असता ते सर्वस्व स्वतः शिवरूप महेश्वरच आहे.

Verse 30

एतत्परं शिवज्ञानं तत्त्वतस्तदुदाहृतम् । जानाति ज्ञानवानेव नान्यः कश्चिदृषीश्वराः

हे परम शिवज्ञान तत्त्वानुसार यथार्थ रीतीने सांगितले आहे. हे ऋषीश्वरांनो, हे केवळ खरा ज्ञानवानच जाणतो; अन्य कोणीही नाही.

Verse 31

मुनय ऊचुः । ज्ञानं सलक्षणं ब्रूहि यज्ज्ञात्वा शिवताम्व्रजेत् । कथं शिवश्च तत्सर्वं सर्वं वा शिव एव च

मुनी म्हणाले—लक्षणांसहित ते ज्ञान सांगा, जे जाणल्याने शिवत्व प्राप्त होते. आणि शिव कसा तो सर्व तत्त्व आहे, तसेच सर्व काही शिवच कसे आहे?

Verse 32

व्यास उवाच । एतदाकर्ण्य वचनं सूतः पौराणिकोत्तमः । स्मृत्वा शिवपदाम्भोजं मुनींस्तानब्रवीद्वचः

व्यास म्हणाले—हे वचन ऐकून पुराणकथनांत श्रेष्ठ सूताने भगवान शिवांच्या चरणकमलांचे स्मरण केले आणि मग त्या मुनींना उद्देशून वचन बोलला।

Verse 42

इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां सगुणनिर्गुणभेदवर्णनं नाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः

अशा रीतीने श्रीशिवमहापुराणातील चतुर्थ कोटिरुद्रसंहितेत ‘सगुण-निर्गुण भेदवर्णन’ नामक बेचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 43

अन्ये च ये समुत्पन्ना यथानुक्रमतो लयम् । यांति नैव तथा रुद्रः शिवे रुद्रो विलीयते

इतर जे जे उत्पन्न होतात ते अनुक्रमे लयास जातात; परंतु रुद्र तसे नाही—रुद्र केवळ शिवामध्येच विलीन होतो।