Śivapūjā-stuti: Deva-Ṛṣi-Paramparāyāṃ Śaṃkara-caritasya Prastāvaḥ (Prelude to Śaṃkara’s narrative and the lineage of Śiva-worship)

Verse 1

ऋषय ऊचुः । सूतसूत महाभाग ज्ञानवानसि सुव्रत । पुनरेव शिवस्य वै चरितं ब्रूहि विस्तरात्

ऋषी म्हणाले—हे सूतपुत्र सूत, महाभाग! तू ज्ञानी आणि सुव्रतधारी आहेस. कृपा करून भगवान् शिवांचे चरित्र पुन्हा विस्ताराने सांग.

Verse 2

पुरातनाश्च राजान ऋषयो देवतास्तथा । आराधनञ्च तस्यैव चकुर्देववरस्य हि

प्राचीन राजे, ऋषी आणि देवताही—सर्वांनी त्या देवश्रेष्ठ भगवान् शिवाचीच आराधना केली होती.

Verse 3

सूत उवाच । साधु पृष्टमृषिश्रेष्ठाः श्रूयतां कथयामि वः । चरित्रं शांकरं रम्यं शृण्वतां भुक्तिमुक्तिदम्

सूत म्हणाले—हे ऋषिश्रेष्ठांनो, तुम्ही उत्तम प्रश्न केला आहे; ऐका, मी तुम्हाला सांगतो. शंकरांचे हे रम्य चरित्र, जे भक्तिभावाने ऐकणाऱ्यांना भोग आणि मोक्ष दोन्ही देते.

Verse 4

एतदेव पुरा पृष्टो नारदेन पितामहः । प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा नारदं मुनिसत्तमम्

याच विषयाबद्दल पूर्वी नारदांनी पितामह ब्रह्मदेवांना प्रश्न केला होता. तेव्हा प्रसन्नचित्त होऊन त्यांनी मुनिश्रेष्ठ नारदांना उत्तर दिले.

Verse 5

ब्रह्मोवाच । शृणु नारद सुप्रीत्या शांकरं चरितं वरम् । प्रवक्ष्यामि भवत्स्नेहान्महापातकनाशनम्

ब्रह्मदेव म्हणाले—हे नारदा, अत्यंत प्रीती-भक्तीने शंकरांचे हे श्रेष्ठ चरित्र ऐक. तुझ्यावरील स्नेहामुळे मी ते सांगतो; ते महापातकांचाही नाश करणारे आहे.

Verse 6

रमया सहितो विष्णुश्शिवपूजां चकार ह । कृपया परमेशस्य सर्वान्कामानवाप हि

रमा (लक्ष्मी) सहित विष्णूंनी शिवपूजा केली; परमेश्वराच्या कृपेने त्यांनी निश्चयाने सर्व इच्छित कामना प्राप्त केल्या।

Verse 7

अहं पितामहश्चापि शिवपूजनकारकः । तस्यैव कृपया तात विश्वसृष्टिकरस्सदा

मी—पितामह ब्रह्मा—सुद्धा शिवपूजा करणारा आहे; तात, त्याच्याच कृपेने मी सदैव विश्वसृष्टी करण्यास समर्थ असतो।

Verse 8

शिवपूजाकरा नित्यं मत्पुत्राः परमर्षयः । अन्ये च ऋषयो ये ते शिवपूजनकारकाः

माझे पुत्र—परमर्षी—नित्य भगवान् शिवांची पूजा करीत असतात; आणि तेथे असलेले इतर ऋषीही शिवपूजन करणारे आहेत।

Verse 9

नारद त्वं विशेषेण शिवपूजनकारकः । सप्तर्षयो वसिष्ठाद्याः शिवपूजनकारकाः

हे नारद, तू विशेषतः शिवपूजेचा प्रेरक व कर्ता आहेस; वसिष्ठादि सप्तर्षीही शिवपूजेत समर्पित आहेत।

Verse 10

अरुंधती मदासाध्वी लोपामुद्रा तथैव च । अहल्या गौतमस्त्री च शिवपूजनकारिकाः

अरुंधती, साध्वी मदासाध्वी, लोपामुद्रा आणि गौतमपत्नी अहल्या—या सर्वजणी शिवपूजनात प्रसिद्ध आहेत।

Verse 11

दुर्वासाः कौशिकश्शक्तिर्दधीचो गौतमस्तथा । कणादो भार्गवो जीवो वैशंपायन एव च

दुर्वासा, कौशिक, शक्ती, दधीचि, गौतम, कणाद, भार्गव, जीव आणि वैशंपायन—हे सर्व पूज्य ऋषी येथे गणले आहेत।

Verse 12

एते च मुनयस्सर्वे शिवपूजाकरा मताः । तथा पराशरो व्यासश्शिवपूजारतस्सदा

हे सर्व मुनी शिवपूजा करणारे मानले जातात; तसेच पराशर आणि व्यासही सदैव शिवआराधनेत रत असतात।

Verse 13

उपमन्युर्महाभक्तश्शिवस्य परमात्मनः । याज्ञवल्क्यो महाशैवो जैमिनिर्गर्ग एव च

उपमन्यु परमात्मा शिवाचा महाभक्त आहे। याज्ञवल्क्य महाशैव आहे; तसेच जैमिनी आणि गर्गही आहेत।

Verse 14

शुकश्च शौनकाद्याश्च शङ्करस्य प्रपूजकाः । अन्येऽपि बहवस्सन्ति मुनयो मुनिसत्तमाः

शुक, शौनक इत्यादीही शंकरांचे परम पूजक आहेत. तसेच इतरही अनेक मुनिवर्य शिवभक्तीने येथे उपस्थित आहेत.

Verse 15

अदितिर्देवमाता च नित्यं प्रीत्या चकार ह । पार्थिवीं शैवपूजां वै सवधूः प्रेमतत्परा

देवमाता अदितीने दररोज हर्षाने, वधूंसह, पार्थिव (मृण्मय) लिंगाची शैवपूजा विधिपूर्वक केली; ती प्रेमभक्तीत तल्लीन होती.

Verse 16

शक्रादयो लोकपाला वसवश्च सुरास्तथा । महाराजिकदेवाश्च साध्याश्च शिवपूजकाः

इंद्रादी लोकपाल, वसु आणि देवगण, तसेच महाराजिक देव व साध्य—हे सर्व भगवान शिवांचे पूजक आहेत.

Verse 17

गन्धर्वा किन्नराद्याश्चोपसुराश्शिवपूजकाः । तथाऽसुरा महात्मानश्शिवपूजाकरा मताः

गंधर्व, किन्नर इत्यादी व उपसुर हे शिवाचे पूजक आहेत. तसेच महात्मा झालेले असुरही शिवपूजा करणारे मानले जातात.

Verse 18

हिरण्यकशिपुर्देत्यस्सानुजत्ससुतो मुने । शिवपूजाकरो नित्यं विरोचनबली तथा

हे मुने, दैत्य हिरण्यकशिपु हा आपल्या अनुजासह व पुत्रासह नित्य शिवपूजा करी; तसेच विरोचन व बली हेही भगवान शिवाच्या दैनिक आराधनेत तत्पर होते.

Verse 19

महाशैव स्मृतो बाणो हिरण्याक्षसुतास्तथा । वृषपर्वा दनुस्तात दानवाः शिवपूजकाः

बाण हा महाशैव म्हणून स्मरणात आहे; तसेच हिरण्याक्षाचे पुत्रही. हे तात, वृषपर्वा व दनु—हे दानवही भगवान शिवाचे पूजक होते.

Verse 20

शेषश्च वासुकिश्चैव तक्षकश्च तथा परे । शिवभक्ता महानागा गरुडाद्याश्च पक्षिणः

शेष, वासुकी, तक्षक तसेच इतर महान नाग; आणि गरुड इत्यादी श्रेष्ठ पक्षी—हे सर्व भगवान शिवाचे भक्त आहेत.

Verse 21

सूर्यचन्द्रावुभौ देवौ पृथ्व्यां वंशप्रवर्त्तकौ । शिवसेवारतौ नित्यं सवंश्यौ तौ मुनीश्वर

हे मुनीश्वरा, सूर्य आणि चंद्र हे दोन्ही देव पृथ्वीवर वंशाचे प्रवर्तक झाले; ते आपल्या वंशासह सदैव शिवसेवेत मग्न असतात.

Verse 22

मनवश्च तथा चक्रुस्स्वायंभुवपुरस्सराः । शिवपूजां विशेषेण शिववेषधरा मुने

हे मुने, स्वायंभुव मनूंच्या नेतृत्वाखाली इतर मनूंनीही शिवाचे रूप धारण करून विशेष भक्तीने शिवाची पूजा केली.

Verse 23

प्रियव्रतश्च तत्पुत्रास्तथा चोत्तानपात्सुतः । तद्वंशाश्चैव राजानश्शिवपूजनकारकाः

प्रियव्रत व त्याचे पुत्र, तसेच उत्तानपादाचा पुत्र—आणि त्यांच्या वंशात जन्मलेले राजे—हे सर्व शिवपूजनात तत्पर होते.

Verse 24

ध्रुवश्च ऋषभश्चैव भरतो नव योगिनः । तद्भ्रातरः परे चापि शिवपूजनकारकाः

ध्रुव, ऋषभ व भरत—नव योगींसह—आणि त्यांचे इतर भाऊही, सर्व शिवपूजनात तत्पर झाले.

Verse 25

वैवस्वतसुतास्तार्क्ष्य इक्ष्वाकुप्रमुखा नृपाः । शिवपूजारतात्मानः सर्वदा सुखभोगिनः

वैवस्वत (मनु) यांचे वंशज—तार्क्ष्य व इक्ष्वाकुप्रमुख राजे—सदा शिवपूजेत रतचित्त होते; म्हणून ते नेहमी सुख व कल्याण भोगीत.

Verse 26

ककुत्स्थश्चापि मांधाता सगरश्शैवसत्तमः । मुचुकुन्दो हरिश्चन्द्रः कल्माषांघ्रिस्तथैव च

ककुत्स्थ व मांधाता, तसेच सगर—शिवभक्तांमध्ये श्रेष्ठ; मुचुकुंद, हरिश्चंद्र आणि कल्माषाङ्घ्रि हेही—हे सर्व राजे या परंपरेत प्रसिद्ध आहेत.

Verse 27

भगीरथादयो भूपा बहवो नृपसत्तमाः । शिवपूजाकरा ज्ञेयाः शिववेषविधायिनः

भगीरथ इत्यादी अनेक भूप—नृपांमध्ये श्रेष्ठ—हे शिवपूजा करणारे म्हणून जाणावे; कारण त्यांनी शिवभक्तांचा वेश-चिन्ह व नियम धारण केले होते.

Verse 28

खट्वांगश्च महाराजो देवसाहाय्यकारकः । विधितः पार्थिवीम्मूर्तिं शिवस्यापूजयत्सदा

देवांना सहाय्य करणारा महान राजा खट्वाङ्ग विधिपूर्वक पार्थिव (मातीची) शिवमूर्ती करून सदैव शिवपूजन करी।

Verse 29

तत्पुत्रो हि दिलीपश्च शिवपूजनकृत्सदा । रघुस्तत्तनयः शैवः सुप्रीत्याः शिवपूजकः

त्यांचा पुत्र दिलीप सदैव शिवपूजनात तत्पर असे. दिलीपाचा पुत्र रघु परम शैव असून अतिशय प्रीतीने शिवाची आराधना करी.

Verse 30

अजश्शिवार्चकस्तस्य तनयो धर्मयुद्धकृत् । जातो दशरथो भूयो महाराजो विशेषतः

अज हा शिवाचा भक्तिपूर्वक उपासक होता. त्याच्यापासून धर्मयुद्ध करणारा पुत्र दशरथ जन्मला; तो विशेषतः कीर्तिमान महाराज झाला.

Verse 31

पुत्रार्थे पार्थिवी मूर्त्ति शैवी दशरथो हि सः । समानर्च विशेषेण वसि ष्ठस्याज्ञया मुनेः

पुत्रप्राप्तीच्या इच्छेने राजा दशरथाने पार्थिव शिवमूर्ती करून, मुनि वसिष्ठांच्या आज्ञेनुसार विशेष भक्तीने तिची पूजा केली.

Verse 32

पुत्रेष्टिं च चकारासौ पार्थिवो भवभक्तिमान् । ऋष्यशृङ्गमुनेराज्ञां संप्राप्य नृपसत्तमः

भव (शिव)भक्त असा तो श्रेष्ठ नृप दशरथ, ऋष्यशृंग मुनिंची आज्ञा प्राप्त करून पुत्रेष्टी यज्ञ करू लागला.

Verse 33

कौसल्या तत्प्रिया मूर्त्ति पार्थिवीं शांकरीं मुदा । ऋष्यशृंगसमादिष्टा समानर्च सुताप्तये

त्याची प्रिय कौसल्या हिने ऋष्यशृंगांच्या आज्ञेनुसार, पुत्रप्राप्तीसाठी, आनंदाने शांकरीची पार्थिव (मृण्मय) मूर्ती सम्यक् पूजिली।

Verse 34

सुमित्रा च शिवं प्रीत्या कैकेयी नृपवल्लभा । पूजयामास सत्पुत्रप्राप्तये मुनिसत्तम

हे मुनिश्रेष्ठ! सुमित्रा आणि राजाची प्रिय कैकेयी हिने सत्पुत्रप्राप्तीसाठी प्रेमाने भगवान शिवांचे पूजन केले।

Verse 35

शिवप्रसादतस्ता वै पुत्रान्प्रापुश्शुभंकरान् । महाप्रतापिनो वीरान्सन्मार्गनिरतान्मुने

हे मुने! शिवकृपेने त्यांनी खरोखरच शुभंकर पुत्र प्राप्त केले—महाप्रतापी, वीर आणि सत्मार्गात निरत।

Verse 36

ततः शिवाज्ञया तस्मात्तासु राज्ञस्स्वयं हरिः । चतुर्भिश्चैव रूपैश्चाविर्बभूव नृपात्मजः

त्यानंतर भगवान् शिवांच्या आज्ञेने, त्या राजासाठी स्वयं हरि (विष्णु) तेथे प्रकट झाले आणि चार रूपांनी राजपुत्ररूपाने अवतरले।

Verse 37

कौसल्यायाः सुतो राम सुमित्रायाश्च लक्ष्मण । शत्रुघ्नश्चैव कैकेय्या भरतश्चेति सुव्रताः

कौसल्येचा पुत्र राम, सुमित्रेचा लक्ष्मण; आणि कैकेयीचे भरत व शत्रुघ्न—असे ते सर्व श्रेष्ठ व्रतधारी राजकुमार होते।

Verse 38

रामस्ससहजो नित्यं पार्थिवं समपूजयत् । भस्म रुद्राक्षधारी च विरजागममास्थितः

राम आपल्या सहोदर भावासह नित्य पार्थिवलिंगाची यथाविधी पूजा करी। भस्म व रुद्राक्ष धारण करून तो विरजा-आगमाच्या शुद्ध शैव आचारात स्थित असे।

Verse 39

तद्वंशे ये समुत्पन्ना राजानः सानुगा मुने । ते सर्वे पार्थिवं लिंगं शिवस्य समपूजयन्

हे मुने, त्या वंशात जे राजे उत्पन्न झाले, ते सर्व अनुचरांसह शिवाच्या पार्थिवलिंगाची सम्यक् पूजा करीत.

Verse 40

सुद्युम्नश्च महाराजश्शैवो मुनिसुतो मुने । शिवशापात्प्रियाहेतोरभून्नारी ससेवकः

हे मुने, सुद्युम्न नावाचा महाराज शैवभक्त व मुनिपुत्र होता. प्रियेसाठी झालेल्या शिवशापामुळे तो सेवकांसह स्त्री झाला.

Verse 41

पार्थिवेशसमर्चातः पुनस्सोऽभूत्पुमान्वरः । मासं स्त्री पुरुषो मासमेवं स्त्रीत्वं न्यवर्त्तत

पार्थिवेशाची समर्चना केल्याने तो पुन्हा उत्तम पुरुष झाला. एक महिना स्त्री, एक महिना पुरुष—अशा रीतीने स्त्रीत्व वारंवार निवर्तत असे.

Verse 42

ततो राज्यं परित्यज्य शिवधर्मपरायणः । शिववेषधरो भक्त्या दुर्लभं मोक्षमाप्तवान्

त्यानंतर त्याने राज्याचा त्याग केला; शिवधर्मात पूर्ण परायण होऊन, शैववेष धारण करून, भक्तीने दुर्लभ मोक्ष प्राप्त केला।

Verse 43

पुरूरवाश्च तत्पुत्रो महाराजस्तु पूजक । शिवस्य देवदेवस्य तत्सुतः शिवपूजकः

पुरूरवा आणि त्याचा पुत्र—तो महाराज—देवदेव महादेव शिवांचा भक्तिभावाने पूजक होता. त्याचा पुत्रही शिवपूजक झाला.

Verse 44

भरतस्तु महापूजां शिवस्यैव सदाकरोत् । नहुषश्च महा शैवः शिवपूजारतो ह्यभूत्

भरत नेहमीच भगवान शिवांची महापूजा करीत असे. आणि नहुषही महान शैव भक्त होऊन शिवपूजेत निरत झाला.

Verse 45

ययातिः शिवपूजातः सर्वान्कामानवाप्तवान् । अजीजनत्सुतान्पंच शिवधर्मपरायणान्

राजा ययातिने शिवपूजेमुळे सर्व इच्छित फल प्राप्त केले. आणि त्याने पाच पुत्र उत्पन्न केले, जे शिवधर्मात परायण होते.

Verse 46

तत्सुता यदुमुख्याश्च पंचापि शिवपूजकाः । शिवपूजाप्रभावेण सर्वान्कामांश्च लेभिरे

त्याचे पुत्र—यदूंमध्ये अग्रगण्य—ते पाचही शिवपूजक होते. शिवपूजेच्या प्रभावाने त्यांनी सर्व इच्छित फल मिळवले.

Verse 47

अन्येऽपि ये महाभागाः समानर्चुश्शिवं हि ते । तद्वंश्या अन्यवंश्याश्च भुक्तिमुक्तिप्रदं मुने

हे मुने, जे इतर महाभागही तसेच शिवाची आराधना करतात, त्यांच्या वंशजांना आणि इतर वंशांनाही तो भोग व मोक्ष प्रदान करतो.

Verse 48

कृष्णेन च कृतं नित्यं बदरीपर्वतोत्तमे । पूजनं तु शिवस्यैव सप्तमासावधि स्वयम्

उत्तम बदरी पर्वतावर श्रीकृष्णांनी स्वतः दररोज भगवान शिवाचे पूजन केले; ही भक्ती सात महिनेपर्यंत चालली.

Verse 49

प्रसन्नाद्भगवांस्तस्माद्वरान्दिव्यानने कशः । सम्प्राप्य च जगत्सर्वं वशेऽनयत शङ्करात्

भगवान शंकर प्रसन्न झाल्यावर त्यांनी अनेक दिव्य वर दिले. ते शंकराकडून प्राप्त करून त्याने सर्व जगत आपल्या वशात आणले.

Verse 50

प्रद्युम्नः तत्सुतस्तात शिवपूजाकरस्सदा । अन्ये च कार्ष्णिप्रवरास्साम्बाद्याश्शिवपूजकाः

हे प्रिय, प्रद्युम्न व त्याचा पुत्र सदैव भगवान शिवाच्या पूजेत तत्पर होते. तसेच साम्ब आदि कार्ष्णि वंशातील श्रेष्ठ वीरही शिवभक्त व शिवपूजक होते.

Verse 51

जरासंधो महाशैवस्तद्वंश्याश्च नृपास्तथा । निमिश्शैवश्च जनकस्तत्पुत्राश्शिवपूजकाः

जरासंध हा महान शैव होता आणि त्याच्या वंशातील राजेही तसेच होते. निमि देखील शैव होता, जनक राजा सुद्धा; आणि जनकाचे पुत्रही शिवपूजक होते.

Verse 52

नलेन च कृता पूजा वीरसेनसुतेन वै । पूर्वजन्मनि यो भिल्लो वने पान्थसुरक्षकः

तीच पूजा वीरसेनपुत्र नलाने केली. पूर्वजन्मी तो भिल्ल होता, वनात पांथस्थांचा रक्षक होता.

Verse 53

यतिश्च रक्षितस्तेन पुरा हरसमीपतः । स्वयंव्याघ्रादिभी रात्रौ भक्षितश्च मृतो वृषात्

पूर्वी हर (शिव) यांच्या सान्निध्यात त्या यतीचे रक्षण त्याने केले होते. पण रात्री तो स्वतः वाघ इत्यादींनी भक्षिला जाऊन मेला—वृष, म्हणजेच कर्म-भाग्याच्या बळामुळे।

Verse 54

तेन पुण्यप्रभावेण स भिल्लो हि नलोऽभवत् । चक्रवर्ती महाराजो दमयन्ती प्रियोऽभवत्

त्या पुण्यप्रभावाने तो भिल्ल नल झाला; पुढे तो चक्रवर्ती महाराज झाला आणि दमयंती त्याची प्रिया झाली.

Verse 55

इति ते कथितं तात यत्पृष्टं भवतानघ । शाङ्करं चरितं दिव्यं किमन्यत्प्रष्टुमिच्छसि

हे तात, हे निष्पाप! तू जे विचारलेस ते मी सांगितले. शंकर (भगवान शिव) यांचे हे दिव्य चरित्र कथन झाले; आता आणखी काय विचारू इच्छितोस?