Viṣṇoḥ Sahasranāma-stotreṇa Śiva-prasādaḥ (Vishnu’s Thousand-Name Hymn and Shiva’s Grace)

Verse 1

सूत उवाच । श्रुत्वा विष्णुकृतं दिव्यं परनामविभूषितम् । सहस्रनामस्वस्तोत्रं प्रसन्नोऽभून्महेश्वरः

सूत म्हणाले—विष्णूंनी रचलेले, परम नामांनी विभूषित असे सहस्रनाम-स्वस्तिस्तोत्र ऐकून महेश्वर प्रसन्न झाले.

Verse 2

परीक्षार्थं हरेरीशः कमलेषु महेश्वरः । गोपयामास कमलं तदैकं भुवनेश्वरः

हरीची परीक्षा घेण्यासाठी, कमळांमध्ये भुवनेश्वर महेश्वरांनी एक कमळ लपविले।

Verse 3

पंकजेषु तदा तेषु सहस्रेषु बभूव च । न्यूनमेकं तदा विष्णुर्विह्वलश्शिवपूजने

तेव्हा त्या सहस्र कमळांमध्ये एक कमळ कमी आढळले. त्या क्षणी विष्णू भगवान शिवपूजेत अत्यंत व्याकुळ झाले.

Verse 4

हृदा विचारितं तेन कुतो वै कमलं गतम् । यातं यातु सुखेनैव मन्नेत्रं कमलं न किम्

मग त्यांनी अंतःकरणात विचार केला—“कमळ कुठे गेले? जाऊ दे, ते सुखाने जाऊ दे. माझे स्वतःचे नेत्रच काय कमळ नाही का?”

Verse 5

ज्ञात्वेति नेत्रमुद्धृत्य सर्वसत्त्वावलम्बनात् । पूजयामास भावेन स्तवयामास तेन च

असे जाणून त्यांनी नेत्र अर्पण करण्याचा निश्चय केला व सर्वसत्त्वांचा आधार असलेल्या शिवाचा आश्रय घेतला. भावपूर्ण रीतीने त्यांनी पूजा केली आणि त्याच भावाने स्तुतीही केली.

Verse 6

ततः स्तुतमथो दृष्ट्वा तथाभूतं हरो हरिम् । मा मेति व्याहरन्नेव प्रादुरासीज्जगद्गुरुः

तेव्हा हर (शिव) यांनी हरि (विष्णू) यांना अशा प्रकारे स्तुतीत नतमस्तक पाहून “मा, मा” (शोक करू नकोस) असे म्हणताच जगद्गुरु शिव स्वतः प्रकट झाले.

Verse 7

तस्मादवतताराशु मण्डलात्पार्थिवस्य च । प्रतिष्ठितस्य हरिणा स्वलिंगस्य महेश्वरः

म्हणून महादेव महेश्वर त्या पार्थिव मण्डलातून शीघ्र अवतरले, हरि (विष्णु) यांनी विधिपूर्वक प्रतिष्ठित केलेल्या आपल्या स्वलिंगावर अनुग्रह करण्यासाठी.

Verse 8

यथोक्तरूपिणं शम्भुं तेजोराशिसमुत्थितम् । नमस्कृत्य पुरः स्थित्वा स तुष्टाव विशेषतः

यथोक्त रूपाने तेजोराशीतून प्रकट झालेल्या शंभूचे दर्शन घेऊन त्याने नमस्कार केला; समोर उभा राहून विशेष भक्तीने स्तुती केली.

Verse 9

तदा प्राह महादेवः प्रसन्नः प्रहसन्निव । सम्प्रेक्ष्य कृपया विष्णुं कृतांजलिपुटं स्थितम्

तेव्हा प्रसन्न महादेव जणू मंद हसत, कृपेने कृतांजली होऊन उभ्या असलेल्या विष्णूकडे पाहून बोलले.

Verse 10

शङ्कर उवाच । ज्ञातं मयेदं सकलं तव चित्तेप्सितं हरे । देवकार्यं विशेषेण देवकार्य्यरतात्मनः

शंकर म्हणाले—हे हरे! तुझ्या चित्तातील सर्व अभिप्राय मला ज्ञात आहे; विशेषतः देवकार्य, कारण तुझे अंतःकरण देवकार्यांतच रत आहे.

Verse 11

देवकार्य्यस्य सिद्ध्यर्थं दैत्यनाशाय चाश्रमम् । सुदर्शनाख्यं चक्रं च ददामि तव शोभनम्

देवकार्य सिद्ध व्हावे व दैत्यांचा नाश व्हावा म्हणून मी तुला एक पवित्र आश्रम आणि ‘सुदर्शन’ नावाचे हे शोभन चक्र देत आहे.

Verse 12

यद्रूपं भवता दृष्टं सर्वलोकसुखावहम् । हिताय तव देवेश धृतं भावय तद्ध्रुवम्

तुम्ही जे रूप पाहिले आहे, जे सर्व लोकांना सुख देणारे आहे—ते देवेश्वराने तुमच्या हितासाठी धारण केले आहे; म्हणून त्या रूपाचे दृढ निश्चयाने चिंतन करा।

Verse 13

रणाजिरे स्मृतं तद्वै देवानां दुःखनाशनम् । इदं चक्रमिदं रूपमिदं नामसहस्रकम्

रणांगणात याचे स्मरण केले असता, हे खरोखर देवतांचे दुःख नाश करणारे ठरते—“हे चक्र, हे रूप, आणि हे सहस्रनाम आहे।”

Verse 14

ये शृण्वन्ति सदा भक्त्या सिद्धि स्यादनपायिनी । कामानां सकलानां च प्रसादान्मम सुव्रत

हे सुव्रत, जे लोक सदैव भक्तीने हे ऐकतात, त्यांना अविचल सिद्धी प्राप्त होते; आणि माझ्या प्रसादाने त्यांच्या सर्व योग्य इच्छा पूर्ण होतात।

Verse 15

सूत उवाच । एवमुक्त्वा ददौ चक्रं सूर्यायुतसमप्रभम् । सुदर्शनं स्वपादोत्थं सर्वशत्रुविनाशनम्

सूत म्हणाले—असे बोलून त्यांनी सूर्याला सुदर्शन चक्र दिले; ते आपल्या चरणातून उत्पन्न, दहा हजार सूर्यांसारखे तेजस्वी आणि सर्व शत्रूंचा नाश करणारे होते।

Verse 16

विष्णुश्चापि सुसंस्कृत्य जग्राहोदङ्मुखस्तदा । नमस्कृत्य महादेवं विष्णुर्वचनमब्रवीत्

तेव्हा विष्णूंनीही विधिपूर्वक स्वतःला शुद्ध करून उत्तराभिमुख होऊन आसन घेतले. महादेवांना नमस्कार करून विष्णूंनी हे वचन उच्चारले.

Verse 17

विष्णुरुवाच । शृणु देव मया ध्येयं पठनीयं च किं प्रभो । दुःखानां नाशनार्थं हि वद त्वं लोकशंकर

विष्णू म्हणाले—हे देव, माझे ऐक. हे प्रभो, मी कशाचे ध्यान करावे आणि काय पठण करावे? दुःखांचा नाश व्हावा म्हणून, हे लोकशंकर, तूच सांग.

Verse 18

सूत उवाच । इति पृष्टस्तदा तेन सन्तुष्टस्तु शिवोऽब्रवीत् । प्रसन्नमानसो भूत्वा विष्णुं देवसहायकम्

सूत म्हणाले—असे विचारले असता भगवान् शिव संतुष्ट होऊन बोलले. प्रसन्न मनाने त्यांनी देवांचे सहाय्यक विष्णूंना संबोधिले.

Verse 19

शिव उवाच । रूपं ध्येयं हरे मे हि सर्वानर्थप्रशान्तये । अनेकदुःखनाशार्थं पठ नामसहस्रकम्

शिव म्हणाले—हे हरी! सर्व अनर्थ शांत व्हावेत म्हणून माझ्या रूपाचे ध्यान कर. अनेक दुःखांचा नाश व्हावा म्हणून सहस्रनामाचे पठण कर.

Verse 20

धार्य्यं चक्रं सदा मे हि सवार्भीष्टस्य सिद्धये । त्वया विष्णो प्रयत्नेन सर्वचक्रवरं त्विदम्

हे चक्र मला सदैव धारण करावे, ज्यामुळे माझे सर्व अभीष्ट सिद्ध होतील. हे विष्णो! तुझ्या प्रयत्नाने हे सर्व चक्रांमध्ये श्रेष्ठ झाले आहे.

Verse 21

अन्ये च ये पठिष्यन्ति पाठयिष्यन्ति नित्यशः । तेषां दुःखं न स्वप्नेऽपि जायते नात्र संशयः

आणि जे इतर लोक याचे नित्य पठण करतील किंवा दररोज पठण करवतील, त्यांना स्वप्नातही दुःख उत्पन्न होत नाही—यात संशय नाही.

Verse 22

राज्ञा च संकटे प्राप्ते शतावृत्तिं चरेद्यदा । साङ्गः च विधिसंयुक्तं कल्याणं लभते नरः

राजा संकटात सापडला असता, त्या आपत्तीकाळी जो पुरुष विधिसंयुक्त व साङ्ग शतावृत्ती-व्रत आचरतो, तो निश्चितच कल्याण व मंगल प्राप्त करतो.

Verse 23

रोगनाशकरं ह्येतद्विद्यावित्तदमुत्तमम् । सर्वकामप्रदं पुण्यं शिवभक्तिप्रदं सदा

हे निश्चयच रोगनाशक, विद्या व संपत्ती देणारे परम उत्तम आहे। हे सर्व शुभ कामना पूर्ण करणारे, पुण्यदायक आणि सदैव भगवान शिवांची भक्ती देणारे आहे।

Verse 24

यदुद्दिश्य फलं श्रेष्ठं पठिष्यन्ति नरास्त्विह । सप्स्यन्ते नात्र संदेहः फलं तत्सत्यमुत्तमम्

त्या परम श्रेष्ठ फळाचा उद्देश ठेवूनच या लोकी लोक याचे पठण करतील. ते निश्चयच ते फळ प्राप्त करतील—यात संशय नाही. ते प्रतिज्ञात फळ सत्य व अत्युत्तम आहे।

Verse 25

यश्च प्रातस्समुत्थाय पूजां कृत्वा मदीयिकाम् । पठते मत्समक्षं वै नित्यं सिद्धिर्न दूरतः

जो पहाटे उठून माझी पूजा करतो आणि मग जणू माझ्या साक्षात् समोरच नित्य याचे पठण करतो—त्याची सिद्धी दूर राहत नाही।

Verse 26

ऐहिकीं सिद्धिमाप्नोति निखिलां सर्वकामिकाम् । अन्ते सायुज्यमुक्तिं वै प्राप्नोत्यत्र न संशयः

तो याच लोकी सर्व शुभ कामना पूर्ण करणारी संपूर्ण सिद्धी प्राप्त करतो. आणि शेवटी तो निश्चयच सायुज्य-मुक्ती—भगवान शिवांशी एकत्व—प्राप्त करतो; यात संशय नाही।

Verse 27

सूत उवाच । एवमुक्त्वा तदा विष्णुं शंकरः प्रीतमानसः । उपस्पृश्य कराभ्यां तमुवाच गिरिशः पुनः

सूत म्हणाले—असे विष्णूस सांगून, प्रसन्नचित्त शंकरांनी दोन्ही हातांनी त्यांना स्पर्श केला आणि गिरिश्वरांनी पुन्हा त्यांना संबोधिले।

Verse 28

शिव उवाच । वरदोऽस्मि सुरश्रेष्ठ वरान्वृणु यथेप्सितान् । भक्त्या वशीकृतो नूनं स्तवेनानेन सुव्रतः

शिव म्हणाले—हे देवश्रेष्ठ! मी वरदाता आहे; तुला जसे अभिप्रेत तसे वर माग. हे सुव्रत! या स्तोत्रातील भक्तीने मी निश्चयच वशीभूत झालो आहे।

Verse 29

सूत उवाच । इत्युक्तो देवदेवेन देवदेवं प्रणम्य तम् । सुप्रसन्नतरो विष्णुस्सांजलिर्वाक्यमब्रवीत्

सूत म्हणाले—देवदेवांनी असे म्हटल्यावर, विष्णूंनी त्या देवदेवाला नमस्कार केला. अधिकच प्रसन्न होऊन, हात जोडून त्यांनी हे वचन सांगितले।

Verse 30

विष्णुरुवाच । यथेदानीं कृपानाथ क्रियते चान्यतः परा । कार्य्या चैव विशेषेण कृपालुत्वात्त्वया प्रभो

विष्णू म्हणाले—हे कृपानाथ! जसा हा परम (उद्धारक) कार्य आता होत आहे, तसाच तो अन्यत्रही व्हावा; आणि हे प्रभो, कृपालुत्वामुळे तो विशेषतः तुमच्याच हातून व्हावा।

Verse 31

त्वयि भक्तिर्महादेव प्रसीद वरमुत्तमम् । नान्यमिच्छामि भक्तानामार्त्तयो नैव यत्प्रभो

हे महादेव! माझी भक्ती तुमच्यातच स्थिर राहो—प्रसन्न होऊन मला उत्तम वर द्या. हे प्रभो, मला दुसरे काही नको; कारण ज्यांचा आधार तुम्ही आहात त्या भक्तांना कधीही आर्तता राहत नाही।

Verse 32

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य दया वान्सुतरां भवः । पस्पर्श च तदंगं वै प्राह शीतांशुशेखरः

सूत म्हणाले—त्याचे वचन ऐकून दयाळू भव अधिकच करुणामय झाले; त्यांनी त्याच्या अंगाला स्पर्श केला, तेव्हा शीतांशुशेखर बोलले.

Verse 33

शिव उवाच । मयि भक्तिस्सदा ते तु हरे स्यादनपायिनी । सदा वन्द्यश्च पूज्यश्च लोके भव सुरैरपि

शिव म्हणाले— हे हरे, माझ्याविषयी तुझी भक्ती सदैव स्थिर व कधीही न ढळणारी होवो. लोकांत तू सदैव वंद्य व पूज्य हो—देवांनीही.

Verse 34

विष्वंभरेति ते नाम सर्वपापहरं परम् । भविष्यति न संदेहो मत्प्रसादात्सुरोत्तम

‘विष्वंभर’ हे तुझे नाम होईल; ते परम व सर्व पापांचे हरण करणारे ठरेल. हे सुरोत्तम, माझ्या प्रसादाने यात संशय नाही.

Verse 35

सूत उवाच । इत्युक्त्वांतर्दधे रुद्रस्सर्वदेवेश्वरः प्रभुः । पश्यतस्तस्य विष्णोस्तु तत्रैव च मुनीश्वराः

सूत म्हणाले— असे बोलून सर्वदेवेश्वर प्रभू रुद्र तेथेच अंतर्धान पावले. विष्णू पाहत असतानाच मुनीश्वरही तेथेच अदृश्य झाले.

Verse 36

जनार्दनोऽपि भगवान्वचनाच्छङ्करस्य च । प्राप्य चक्रं शुभं तद्वै जहर्षाति स्वचेतसि

भगवान जनार्दनही शंकराच्या वचनानुसार ते शुभ चक्र प्राप्त करून अंतःकरणात अत्यंत हर्षित झाले.

Verse 37

कृत्वा ध्यानं च तच्छम्भोः स्तोत्रमेतन्निरन्तरम् । पपाठाध्यापयामास भक्तेभ्यस्तदुपादिशत्

त्या शुभ शंभूचे ध्यान करून त्याने हे स्तोत्र निरंतर पठण केले; इतरांना ते शिकविले आणि भक्तांना त्याचा उपदेश केला।

Verse 38

इति पृष्टं मयाख्यातं शृण्वताम्पापहारकम् । अतःपरं च किं श्रेष्ठाः प्रष्टुमिच्छथ वै पुनः

अशा रीतीने तुम्ही जे विचारले ते मी सांगितले; हे ऐकणाऱ्यांचे पाप नष्ट होते. आता हे श्रेष्ठ जनांनो, पुढे पुन्हा काय विचारू इच्छिता?