रामेश्वरलिङ्गप्रादुर्भावः (The Manifestation/Origin of the Rāmeśvara Liṅga)

Verse 1

सूत उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि लिंगं रामेश्वराभिधम् । उत्पन्नं च यथा पूर्वमृषयश्शृणुतादरात्

सूत म्हणाले—आता मी ‘रामेश्वर’ नावाच्या लिंगाचे वर्णन करतो; ते प्राचीन काळी जसे प्रकट झाले, हे ऋषींनो, ते आदराने ऐका.

Verse 2

पुरा विष्णुः पृथिव्यां चावततार सतां प्रियः

प्राचीन काळी सत्पुरुषांना प्रिय असा विष्णु पृथ्वीवर अवतरला.

Verse 3

तत्र सीता हृता विप्रा रावणेनोरुमायिना । प्रापिता स्वगृहं सा हि लंकायां जनकात्मजा

तेथे, हे विप्रांनो, जनकनंदिनी सीतेचे उरुमायावी रावणाने अपहरण केले आणि तिला लंकेत आपल्या घरात नेले.

Verse 4

अन्वेषणपरस्तस्याः किष्किन्धाख्यां पुरीमगात् । सुग्रीवहितकृद्भूत्वा वालिनं संजघान ह

तिचा शोध घेण्यास तत्पर होऊन तो ‘किष्किन्धा’ नावाच्या पुरीस गेला. सुग्रीवाचा हितकर्ता होऊन त्याने वालिनाचा वध केला.

Verse 5

तत्र स्थित्वा कियत्कालं तदन्वेषणतत्परः । सुग्रीवाद्यैर्लक्ष्मणेन विचारं कृतवान्स वै

तेथे काही काळ राहून, त्या शोधात पूर्ण तत्पर होऊन, त्याने लक्ष्मण व सुग्रीव आदींसह विचार-विनिमय केला.

Verse 6

कपीन्संप्रेषयामास चतुर्दिक्षु नृपात्मजः । हनुमत्प्रमुखान्रामस्तदन्वेषणहेतवे

राजपुत्र रामाने चारही दिशांना वानरांना पाठविले—हनुमान आदींना अग्रणी करून—तिच्या शोधासाठी.

Verse 7

अथ ज्ञात्वा गतां लंकां सीतां कपिवराननात् । सीताचूडामणिं प्राप्य मुमुदे सोऽति राघवः

मग कपिश्रेष्ठाच्या मुखातून सीता लंकेस गेली आहे हे जाणून, आणि सीतेचा चूडामणी मिळवून, राघव अत्यंत आनंदित झाला.

Verse 8

सकपीशस्तदा रामो लक्ष्मणेन युतो द्विजाः । सुग्रीवप्रमुखैः पुण्यैर्वानरैर्बलवत्तरैः

हे द्विज ऋषींनो, त्या वेळी लक्ष्मणासह श्रीराम कपिराजाच्या साहाय्याने सुग्रीव-प्रमुख पुण्यवान व अत्यंत बलवान वानरांनी वेढलेला होता।

Verse 9

पद्मैरष्टादशाख्यैश्च ययौ तीरं पयोनिधेः । दक्षिणे सागरे यो वै दृश्यते लवणाकरः

अठरा नावांनी प्रसिद्ध पद्म-आसनांसह तो पयोनिधीच्या तीरावर गेला—जो दक्षिण दिशेला दिसणारा लवणाकर सागर आहे.

Verse 10

तत्रागत्य स्वयं रामो वेलायां संस्थितो हि सः । वानरैस्सेव्यमानस्तु लक्ष्मणेन शिवप्रियः

तेथे येऊन स्वयं राम समुद्रकिनारी उभा राहिला. वानरांनी सेवित आणि लक्ष्मणासह, शिवप्रिय भक्त, तो तेथेच थांबला.

Verse 11

हा जानकि कुतो याता कदा चेयं मिलिष्यति । अगाधस्सागरश्चैवातार्या सेना च वानरी

“हाय जानकी! तू कुठे गेलीस? मी तिला कधी भेटेन? सागर अगाध आहे आणि ही वानरसेना पार जाऊ शकत नाही.”

Verse 12

राक्षसो गिरिधर्त्ता च महाबलपराक्रमः । लंकाख्यो दुर्गमो दुर्ग इंद्रजित्तनयोस्य वै

तो ‘गिरिधर्ता’ नावाचा राक्षस, महाबलवान व पराक्रमी होता. ‘लंका’ नावाचा दुर्गम किल्ला; आणि तो इंद्रजिताचा पुत्र होता.

Verse 13

इत्येवं स विचार्यैव तटे स्थित्वा सलक्ष्मणः । आश्वासितो वनौकोभिरंगदादिपुरस्सरैः

अशा प्रकारे विचार करून तो लक्ष्मणासह नदीकाठी उभा राहिला; आणि अंगद आदींच्या नेतृत्वाखाली वनवासी त्याला धीर देऊ लागले.

Verse 14

एतस्मिन्नंतरे तत्र राघवश्शैवसत्तमः । उवाच भ्रातरं प्रीत्या जलार्थी लक्ष्मणाभिधम्

त्याच वेळी तेथे राघव—शिवभक्तांमध्ये श्रेष्ठ—याने जलासाठी गेलेल्या लक्ष्मण नावाच्या भावाला प्रेमाने सांगितले।

Verse 15

राम उवाच । भ्रातर्लक्ष्मण वीरेशाहं जलार्थी पिपासितः । तदानय द्रुतं पाथो वानरैः कैश्चिदेव हि

राम म्हणाले—भाऊ लक्ष्मणा, हे वीरश्रेष्ठा! मला पाणी हवे आहे, तहान लागली आहे। म्हणून लवकर पाणी आण; काही वानरांनाही पाठव.

Verse 16

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा वानरास्तत्र ह्यधावंत दिशो दश । नीत्वा जलं च ते प्रोचुः प्रणिपत्य पुरः स्थिताः

सूत म्हणाले—हे ऐकून तेथील वानर दहा दिशांना धावले। पाणी आणून त्यांनी नमस्कार करून समोर उभे राहून निवेदन केले।

Verse 17

वानरा ऊचुः । जलं च गृह्यतां स्वामिन्नानीतं तत्त्वदाज्ञया । महोत्तमं च सुस्वादु शीतलं प्राणतर्पणम्

वानर म्हणाले—स्वामी, हे पाणी स्वीकारा; तत्त्व (धर्म) आज्ञेप्रमाणे आम्ही आणले आहे। हे अत्युत्तम, रुचकर, शीतल आणि प्राणांना तृप्त करणारे आहे।

Verse 18

सूत उवाच । सुप्रसन्नतरो भूत्वा कृपादृष्ट्या विलोक्य तान् । तच्छ्रुत्वा रामचन्द्रोऽसौ स्वयं जग्राह तज्जलम्

सूत म्हणाले—अतिशय प्रसन्न होऊन आणि करुणादृष्टीने त्यांना पाहून, ते वचन ऐकून श्रीरामचंद्रांनी स्वतः ते जल स्वीकारले।

Verse 19

स शैवस्तज्जलं नीत्वा पातुमारब्धवान्यदा । तदा च स्मरणं जातमित्थमस्य शिवेच्छया

तो शैवभक्त ते जल घेऊन जेव्हा पिण्यास आरंभ करू लागला, तेव्हाच शिवेच्छेने त्याच्या अंतःकरणात स्मरण जागे झाले.

Verse 20

न कृतं दर्शनं शंभोर्गृह्यते च जलं कथम् । स्वस्वामिनः परेशस्य सर्वानंदप्रदस्य वै

शंभूचे दर्शन झाले नाही तर पूजेचे जल कसे स्वीकारले जाईल? तोच आपला स्वामी, परेश परमेश्वर, जो खरोखर सर्व आनंद देणारा आहे।

Verse 21

इत्युक्त्वा च जलं पीतं तदा रघुवरेण च । पश्चाच्च पार्थिवीं पूजां चकार रघुनंदनः

असे बोलून रघुवंशश्रेष्ठाने ते जल तेव्हा प्राशन केले; त्यानंतर रघुनंदनाने पार्थिव (मृत्तिकेची) पूजा केली।

Verse 22

आवाहनादिकांश्चैव ह्युपचारान्प्रकल्प्य वै । विधिवत्षोडश प्रीत्या देवमानर्च शङ्करम्

आवाहन इत्यादी सर्व उपचारांची रचना करून, विधिपूर्वक षोडशोपचारांनी प्रीतिपूर्वक त्याने भगवान शंकरांची अर्चना केली।

Verse 23

प्रणिपातैस्स्तवैर्दिव्यैश्शिवं संतोष्य यत्नतः । प्रार्थयामास सद्भक्त्या स रामश्शंकरं मुदा

प्रणाम व दिव्य स्तोत्रांनी यत्नपूर्वक शिवांना संतुष्ट करून, तो राम सद्भक्तीने आनंदित होऊन शंकरांची प्रार्थना करू लागला।

Verse 24

राम उवाच । स्वामिञ्छंभो महादेव सर्वदा भक्तवत्सल । पाहि मां शरणापन्नं त्वद्भक्तं दीनमानसम्

राम म्हणाला—हे स्वामी शंभो, हे महादेव, तुम्ही सदैव भक्तवत्सल आहात। शरण आलेल्या मला—तुमच्या भक्ताला, दीन मनाच्या मला—रक्षा करा।

Verse 25

एतज्जलमगाधं च वारिधेर्भवतारण । रावणाख्यो महावीरो राक्षसो बलवत्तरः

ही जलराशी अगाध आहे; हे भवतारण, तू हा समुद्र कसा पार करशील? रावण नावाचा एक महावीर राक्षस आहे, तो अत्यंत बलवान आहे.

Verse 26

वानराणां बलं ह्येतच्चंचलं युद्धसाधनम् । ममकार्यं कथं सिद्धं भविष्यति प्रियाप्तये

वानरांचे हे बळ खरोखर चंचल आहे—युद्धासाठी अस्थिर साधन. मग प्रियप्राप्तीसाठी माझे कार्य कसे सिद्ध होईल?

Verse 27

तस्मिन्देव त्वया कार्यं साहाय्यं मम सुव्रत । साहाय्यं ते विना नाथ मम कार्य्यं हि दुर्लभम्

म्हणून हे देव, हे सुव्रत, मला साहाय्य करा. हे नाथ, तुमच्या साहाय्याविना माझे कार्य खरोखरच दुर्लभ आहे.

Verse 28

त्वदीयो रावणोऽपीह दुर्ज्जयस्सर्वथाखिलैः । त्वद्दत्तवरदृप्तश्च महावीरस्त्रिलोकजित्

इथे तुमचाच रावणही सर्व प्रकारे सर्वांसाठी अजेय आहे. तुमच्या दिलेल्या वराने दर्पित तो महावीर त्रिलोकजयी आहे.

Verse 29

अप्यहं तव दासोऽस्मि त्वदधीनश्च सर्वथा । विचार्येति त्वया कार्यः पक्षपातस्सदाशिव

मी तर तुझा दास आहे आणि सर्वथा तुझ्याच अधीन आहे. म्हणून हे सदाशिव, विचार करून तूच माझ्यावर कृपापक्ष कर.

Verse 30

सूत उवाच । इत्येवं स च संप्रार्थ्य नमस्कृत्य पुनःपुनः । तदा जयजयेत्युच्चैरुद्धोषैश्शंकरेति च

सूत म्हणाला—अशा प्रकारे प्रार्थना करून आणि वारंवार नमस्कार करून, तेव्हा त्याने मोठ्याने ‘जय जय’ असा जयघोष केला आणि ‘शंकर!’ असेही पुकारले.

Verse 31

इति स्तुत्वा शिवं तत्र मंत्रध्यानपरायणः । पुनः पूजां ततः कृत्वा स्वाम्यग्रे स ननर्त ह

अशा रीतीने तेथे शिवाची स्तुती करून, मंत्र-ध्यानात पूर्ण तल्लीन होऊन, त्याने पुन्हा पूजा केली; आणि मग स्वामीसमोर नृत्य केले।

Verse 32

प्रेमी विक्लिन्नहृदयो गल्लनादं यदाकरोत् । तदा च शंकरो देवस्सुप्रसन्नो बभूव ह

प्रेमाने वितळलेल्या हृदयाचा भक्त जेव्हा गळा दाटून थरथरत्या स्वरात आर्त नाद करू लागला, तेव्हा देव शंकर अत्यंत प्रसन्न झाले।

Verse 33

सांगस्सपरिवारश्च ज्योतीरूपो महेश्वरः । यथोक्तरूपममलं कृत्वाविरभवद्द्रुतम्

मग महेश्वर—ज्योतीरूपाने, आपल्या अंग-शक्ती व परिवारासह—जसे वर्णिले होते तसे निर्मळ रूप धारण करून त्वरेने प्रकट झाले.

Verse 34

ततस्संतुष्टहृदयो रामभक्त्या महेश्वरः । शिवमस्तु वरं ब्रूहि रामेति स तदाब्रवीत्

मग रामभक्तीने हृदय संतुष्ट झालेल्या महेश्वरांनी त्या क्षणी म्हटले—“शिवमस्तु, कल्याण होवो. वर माग; ‘राम’ नामी निष्ठा ठेव.”

Verse 35

तद्रूपं च तदा दृष्ट्वा सर्वे पूतास्ततस्स्वयम् । कृतवान्राघवः पूजां शिवधर्मपरायणः

ते दिव्य रूप त्या क्षणी पाहताच सर्वे आपोआप पवित्र झाले. मग शिवधर्मपरायण राघवाने भगवान शिवाची पूजा केली.

Verse 36

स्तुतिं च विविधां कृत्वा प्रणिपत्य शिवं मुदा । जयं च प्रार्थयामास रावणाजौ तदात्मनः

नाना प्रकारची स्तुती करून, आनंदाने शिवाला प्रणाम करून, त्याने रावणासोबतच्या युद्धात स्वतःसाठी विजयाची प्रार्थना केली.

Verse 37

ततः प्रसन्नहृदयो रामभक्त्या महेश्वरः । जयोस्तु ते महाराज प्रीत्या स पुनरब्रवीत्

तेव्हा रामभक्तीने हृदय प्रसन्न झालेला महेश्वर प्रेमाने भरून पुन्हा म्हणाला— “हे महाराज, तुझा जय असो!”

Verse 38

शिवदत्तं जयं प्राप्य ह्यनुज्ञां समवाप्य च । पुनश्च प्रार्थयामास सांजलिर्नतमस्तकः

शिवाने दिलेला विजय प्राप्त करून आणि त्यांची कृपामय आज्ञा मिळवून, तो पुन्हा हात जोडून मस्तक नमवून प्रार्थना करू लागला।

Verse 39

राम उवाच । त्वया स्थेयमिह स्वामिंल्लोकानां पावनाय च । परेषामुपकारार्थं यदि तुष्टोऽसि शंकर

राम म्हणाला—हे स्वामी शंकर! आपण प्रसन्न असाल तर लोकांच्या पावनतेसाठी आणि परोपकारासाठी येथेच निवास करा।

Verse 40

सूत उवाच । इत्युक्तस्तु शिवस्तत्र लिंगरूपोऽभवत्तदा । रामेश्वरश्च नाम्ना वै प्रसिद्धो जगतीतले

सूत म्हणाले—असे म्हटल्यावर शिव त्या ठिकाणी लिंगरूपाने प्रकट झाले. आणि ‘रामेश्वर’ या नावाने ते पृथ्वीवर प्रसिद्ध झाले।

Verse 41

रामस्तु तत्प्रभावाद्वै सिन्धुमुत्तीर्य चांजसा । रावणादीन्निहत्याशु राक्षसान्प्राप तां प्रियाम्

त्या पावन शैव-प्रभावाने राम सहजच समुद्र पार गेला। मग रावणादी राक्षसांचा शीघ्र संहार करून त्याने आपली प्रिया सीता पुन्हा प्राप्त केली।

Verse 42

रामेश्वरस्य महिमाद्भुतोऽभूद्भुवि चातुलः । भुक्तिमुक्तिप्रदश्चैव सर्वदा भक्तकामदः

पृथ्वीवर रामेश्वराची अद्भुत व अतुल महिमा प्रकट झाली। तो भोग व मोक्ष दोन्ही देणारा असून सदैव भक्तांच्या अभिलाषा पूर्ण करतो।

Verse 43

दिव्यगंगाजलेनैव स्नापयिष्यति यश्शिवम् । रामेश्वरं च सद्भक्त्या स जीवन्मुक्त एव हि

जो दिव्य गंगाजलाने सद्भक्तीने शिव—रामेश्वर—यांचे स्नान घालतो, तो खरोखरच जीवन्मुक्त होतो।

Verse 44

इह भुक्त्वाखिलान्भोगान्देवानां दुर्लभानपि । अंते प्राप्य परं ज्ञानं कैवल्यं प्राप्नुयाद्ध्रुवम्

इथे देवांनाही दुर्लभ असे सर्व भोग भोगून, शेवटी परम ज्ञान प्राप्त करून तो निश्चयाने कैवल्य-मोक्ष पावतो।

Verse 45

इति वश्च समाख्यातं ज्योतिर्लिगं शिवस्य तु । रामेश्वराभिधं दिव्यं शृण्वतां पापहारकम्

अशा रीतीने तुम्हाला शिवाचे दिव्य ज्योतिर्लिंग ‘रामेश्वर’ सांगितले; याचे केवळ श्रवणही श्रोत्यांची पापे नष्ट करते।