Śiva-nāma-smaraṇa and Śambhu’s Protective Manifestation (Dāruka Episode)

Verse 1

सूत उवाच । कदाचित्सेवकस्तस्य राक्षसस्य दुरात्मनः । तदग्रे सुंदरं रूपं शंकरस्य ददर्श ह

सूत म्हणाले—एकदा त्या दुरात्मा राक्षसाच्या सेवकाने आपल्या समोरच शंकर भगवानांचे अत्यंत सुंदर रूप पाहिले.

Verse 2

तस्मै निवेदितं राज्ञे राक्षसानां यथार्थकम् । सर्वं तच्चरितं तेन सकौतुकमथाद्भुतम्

मग त्या सेवकाने त्या राजाला राक्षसांचा यथार्थ वृत्तांत—त्यांचे सर्व चरित्र—कौतुकाने व अद्भुत भावाने सांगितले.

Verse 3

राजापि तत्र चागत्य राक्षसानां स दारुकः । विह्वलस्सबलश्शीघ्रं पर्यपृच्छच्च तं शिवम्

तेव्हा राक्षसांचा राजा दारुकही तेथे आला। व्याकुळ होऊन, सैन्यासह, त्याने शीघ्रच भगवान् शिवांना शरणभावाने विचारणा केली।

Verse 4

दारुक उवाच । किं ध्यायसि हि वैश्य त्वं सत्यं वद ममाग्रतः । एवं सति न मृत्युस्ते मम वाक्यं च नान्यथा

दारुक म्हणाला—हे वैश्य, तू कशाचे ध्यान करीत आहेस? माझ्यासमोर सत्य सांग. तसे असल्यास तुझा मृत्यू होणार नाही; माझे वचन अन्यथा होणार नाही.

Verse 5

सूत उवाच । तेनोक्तं च न जानामि तच्छ्रुत्वा कुपितस्य वै । राक्षसान्प्रेरयामास हन्यतां राक्षसा अयम्

सूत म्हणाला—त्याने काय बोलले ते मला माहीत नाही; पण ते ऐकताच तो क्रोधित झाला. त्याने राक्षसांना चिथावले—“हे राक्षसा, याला ठार करा!”

Verse 6

तदुक्तास्ते तदा हंतुं नानायुधधरा गताः । द्रुतं तं वैश्यशार्दूलं शंकरासक्तचेतसम्

असा आदेश मिळताच ते नानाविध शस्त्रे धारण करून त्याला मारायला निघाले. शंकरावर दृढ आसक्त चित्त असलेल्या त्या ‘वैश्यशार्दूल’कडे ते वेगाने धावले.

Verse 7

तानागतांस्तदा दृष्ट्वा भयवित्रस्तलोचनः । शिवं सस्मार सुप्रीत्या तन्नामानि जगौ मुहुः

ते येताना दिसताच भयाने त्याचे डोळे थरथरले. तेव्हा त्याने अत्यंत प्रीतीने शिवाचे स्मरण केले आणि वारंवार त्यांची नावे जपली.

Verse 8

वैश्यपतिरुवाच । पाहि शंकर देवेश पाहि शंभो शिवेति च । दुष्टादस्मात्त्रिलोकेश खलहन्भक्तवत्सल

वैश्यपति म्हणाला— हे शंकर, देवेश्वर, माझे रक्षण कर. हे शंभो, हे कल्याणमय शिवा, माझे रक्षण कर. हे त्रिलोकेश, दुष्टसंहारक, भक्तवत्सल—या दुष्टापासून मला वाचव.

Verse 9

सर्वस्वं च भवानद्य मम देव त्वमेव हि । त्वदधीनस्त्वदीयोऽहं त्वत्प्राणस्सर्वदा प्रभो

हे देव, खरेच तूच माझे सर्वस्व आहेस। मी पूर्णपणे तुझ्या अधीन, तुझाच आहे; हे प्रभो, माझा प्राणही सदैव तुझ्यातच स्थित आहे।

Verse 10

सूत उवाच । इति संप्रार्थितश्शंभुर्विवरान्निर्गतस्तदा । भवनेनोत्तमेनाथ चतुर्द्वारयुतेन च

सूत म्हणाले—अशी प्रार्थना झाल्यावर शंभू तेव्हा त्या विवरातून प्रकट झाले; आणि चार द्वारांनी युक्त उत्तम दिव्य भवनासह नाथ दिसून आले।

Verse 11

मध्यज्योतिस्स्वरूपं च शिवरूपं तदद्भुतम् । परिवारसमायुक्तं दृष्ट्वा चापूजयत्स वै

मध्यभागी ज्योतीस्वरूप असे ते अद्भुत शिवरूप, आणि परिवारासह युक्त रूप पाहून त्याने निश्चयच पूजन केले।

Verse 12

पूजितश्च तदा शंभुः प्रसन्नो ह्यभवत्स्वयम् । अस्त्रं पाशुपतं नाम दत्त्वा राक्षसपुंगवान्

तेव्हा विधिपूर्वक पूजिला गेलेला शंभू स्वतःहून प्रसन्न झाला आणि राक्षसांतील श्रेष्ठास ‘पाशुपत’ नावाचे अस्त्र प्रदान केले।

Verse 13

जघान सोपकरणांस्तान्सर्वान्सगणान्द्रुतम् । अरक्षच्च स्वभक्तं वै दुष्टहा स हि शंकरः

दुष्टांचा संहार करणाऱ्या शंकरांनी त्या सर्व गणांना त्यांच्या शस्त्रांसह त्वरेने ठार केले आणि खरोखरच आपल्या भक्ताचे रक्षण केले।

Verse 14

सर्वांस्तांश्च तदा हत्वा वरं प्रादाद्वनस्य च । अत्यद्भुतकरश्शंभुस्स्वलीलात्तसुविग्रहः

मग त्या सर्वांना वध करून, स्वदिव्य लीलेने रूप धारण करणारा, अत्यंत अद्भुत कर्ता शंभूने त्या वनालाही वरदान दिले।

Verse 15

अस्मिन्वने सदा वर्णधर्मा वै संभवंतु च । ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां हि तथैव च

“या वनात सदा वर्णधर्म नांदोत; ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य तसेच शूद्र यांचे नियत आचरणही निरंतर प्रतिष्ठित राहो।”

Verse 16

भवत्वत्र मुनिश्रेष्ठास्तामसा न कदाचन । शिवधर्मप्रवक्तारश्शिवधर्मप्रवर्तकाः

“हे मुनिश्रेष्ठांनो, येथे तुम्ही कधीही तमसात पडू नका; तुम्ही शिवधर्माचे प्रवक्ते व शिवमार्गाचे प्रवर्तक व्हा।”

Verse 17

सूत उवाच । एतस्मिन्समये सा वै राक्षसी दारुकाह्वया । देव्याः स्तुतिं चकारासौ पार्वत्या दीनमानसा

सूत म्हणाले—त्या वेळी दारुका नावाची ती राक्षसी, दीन व व्याकुळ मनाने, देवी पार्वतीची स्तुती करू लागली।

Verse 18

प्रसन्ना च तदा देवी किं करोमीत्युवाच हि । साप्युवाच पुनस्तत्र वंशो मे रक्ष्यतां त्वया

तेव्हा देवी प्रसन्न होऊन म्हणाली— “मी काय करू?” मग ती पुन्हा तेथे म्हणाली— “तू माझ्या वंशाचे रक्षण कर.”

Verse 19

रक्षयिष्यामि ते वंशं सत्यं च कथ्यते मया । इत्युक्त्वा च शिवेनैव विग्रहं सा चकार ह

“मी तुझ्या वंशाचे रक्षण करीन—हे सत्य मी सांगतो.” असे म्हणून, शिवाच्या इच्छेने तिने देहस्वरूप धारण केले।

Verse 20

शिवोपि कुपितां देवीं दृष्ट्वा वरवशः प्रभुः । प्रत्युवाचेति सुप्रीत्या यथेच्छसि तथा कुरु

देवी क्रुद्ध झालेली पाहूनही, वराच्या बंधनात असलेल्या परम प्रभू शिवांनी प्रेमाने उत्तर दिले: “जसे तुला हवे तसे कर.”

Verse 21

सूत् उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य स्वपतेश्शंकरस्य वै । सुप्रसन्ना विहस्याशु पार्वती वाक्यमब्रवीत्

सूत म्हणाले—स्वपती शंकराचे वचन असे ऐकून परम प्रसन्न झालेली पार्वती तत्क्षणी हसली आणि प्रत्युत्तर देऊ लागली।

Verse 22

पार्वत्युवाच । भवदीयं वचस्तथ्यं युगांते संभविष्यति । तावच्च तामसी सृष्टिर्भवत्विति मतं मम

पार्वती म्हणाली—तुमचे वचन सत्य आहे; युगांती ते नक्कीच घडेल. तोपर्यंत सृष्टी तामसी अवस्थेतच राहो—हा माझा निश्चय आहे।

Verse 23

अन्यथा प्रलयस्स्याद्वै सत्यं मे व्याहृतं शिव । प्रमाणीक्रियतां नाथ त्वदीयास्मि त्वदाश्रया

नाहीतर निश्चयच प्रलय झाला असता. हे शिव, मी जे बोलले ते सत्य आहे. हे नाथ, ते प्रमाण मानावे; मी तुमचीच आहे, तुमच्याच आश्रयाला आहे।

Verse 24

इयं च दारुका देवी राक्षसी शक्तिका मम । बलिष्ठा राक्षसीनां च रक्षोराज्यं प्रशास्तु च

आणि ही दारुका देवी माझी शक्तिसंपन्न राक्षसी पत्नी आहे. राक्षसींमध्ये ही सर्वात बलवान आहे; म्हणून हिने राक्षस-राज्याचे शासन करावे.

Verse 25

इमा राक्षसपत्न्यस्तु प्रसविष्यंति पुत्रकान् । ते सर्वे मिलिताश्चैव वने वासाय मे मताः

या राक्षसांच्या पत्नी पुत्रांना जन्म देतील. ते सर्व पुत्र एकत्र होऊन—माझ्या निश्चयानुसार—वनात वास करतील.

Verse 26

सूत उवाच । इत्येवं वचनं श्रुत्वा पार्वत्यास्स्वस्त्रियाः प्रभुः । प्रसन्नमानसो भूत्वा शंकरो वाक्यमब्रवीत्

सूत म्हणाले: पार्वतीच्या स्वतःच्या सखीचे असे वचन ऐकून प्रभू शंकर प्रसन्नचित्त झाले आणि प्रत्युत्तर देऊ लागले.

Verse 27

शङ्कर उवाच । इति ब्रवीषि त्वं वै चेच्छृणु मद्वचनं प्रिये । स्थास्याम्यस्मिन्वने प्रीत्या भक्तानां पालनाय च

शंकर म्हणाले: प्रिये, तू असे म्हणत असशील तर माझे वचन ऐक. मी प्रेमाने याच वनात राहीन आणि भक्तांचे रक्षण व पालन करीन.

Verse 28

अत्र मे वर्णधर्मस्थो दर्शनं प्रीतिसंयुतम् । करिष्यति च यो वै स चक्रवर्ती भविष्यति

जो आपल्या वर्ण-आश्रमधर्मात निष्ठावान राहून येथे प्रेमभक्तीने माझे दर्शन करील, तो निश्चयच चक्रवर्ती सम्राट होईल.

Verse 29

अन्यथा कलिपर्याये सत्यस्यादौ नृपेश्वर । महासेनसुतो यो वै वीरसेनेति विश्रुतः

हे नृपश्रेष्ठ! कलियुगाच्या परिभ्रमणात गोष्ट वेगळी असते; परंतु सत्ययुगाच्या आरंभी महासेनाचा पुत्र ‘वीरसेन’ या नावाने प्रसिद्ध होता।

Verse 30

इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां नागेश्वरज्योतिर्लिंगोद्भवमाहात्म्यवर्णनं नाम त्रिंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या चतुर्थ भागातील—कोटिरुद्रसंहितेत—‘नागेश्वर ज्योतिर्लिंगाच्या उद्भव-माहात्म्याचे वर्णन’ नामक त्रिंश अध्याय समाप्त झाला।

Verse 31

सूत उवाच । इत्येवं दंपती तौ च कृत्वा हास्यं परस्परम् । स्थितौ तत्र स्वयं साक्षान्महत्त्वकारकौ द्विजाः

सूत म्हणाले—अशा रीतीने ते पती-पत्नी परस्पर हास्य-विनोद करून तेथेच राहिले; ते दोघे द्विज प्रत्यक्षपणे महत्त्व (आध्यात्मिक महिमा) निर्माण करणारे ठरले।

Verse 33

ऋषय ऊचुः । वीरसेनः कथं तत्र यास्यते दारुकावने । कथमर्चिष्यति शिवं त्वं तद्वद महामते

ऋषी म्हणाले—वीरसेन तेथे दारुकावनात कसा जाईल? आणि तेथे भगवान शिवांची पूजा कशी करील? हे महामते, ते आम्हांस सांगा।

Verse 34

सूत उवाच । निषधे सुंदरे देशे क्षत्रियाणां कुले च सः । महासेनसुतो वीरसेनश्चैव शिवप्रियः

सूत म्हणाले—सुंदर निषध देशात क्षत्रियांच्या कुळात महासेनाचा पुत्र वीरसेन नावाचा एक पुरुष होता; तो भगवान शिवाचा अत्यंत प्रिय, म्हणजेच शिवभक्त होता।

Verse 35

पार्थिवेशार्चनं कृत्वा तपः परमदुष्करम् । चकार वीरसेनो वै वर्षाणां द्वादशावधिः

पार्थिवलिंगेश्वराचे पूजन करून वीरसेनाने अत्यंत दुष्कर तप केले आणि तो निश्चयाने बारा वर्षेपर्यंत ते आचरित राहिला।

Verse 36

ततः प्रसन्नो देवेशः प्रत्यक्षं प्राह शंकरः । काष्ठस्य मत्स्यिकां कृत्वा त्रपुधातु विलेपनाम्

मग देवांचा ईश्वर शंकर प्रसन्न होऊन प्रत्यक्ष म्हणाला— “लाकडापासून लहान माशासारखी आकृती कर आणि तिला तीन धातूंच्या मिश्रधातूचा लेप दे।”

Verse 37

विधाय योगमायां च दास्यामि वीरसेनक । तां गृहीत्वा प्रविश्यैतं नृभिस्सह व्रजाधुना

“योगमाया रचून मी ती तुला देईन, हे वीरसेन! तिला घेऊन पुरुषांसह आत्ताच त्वरेने या स्थानी प्रवेश कर।”

Verse 38

ततस्त्वं तत्र गत्वा च विवरे च कृते मया । प्रविश्य च तदा पूजां कृत्वा नागेश्वरस्य च

“मग तू तिथे जा; माझ्याकडून केलेले विवर तयार झाल्यावर त्यात प्रवेश करून त्या वेळी नागेश्वर (शिव) यांचीही पूजा कर।”

Verse 39

ततः पाशुपतं प्राप्य हत्वा च राक्षसीमुखान् । मयि दृष्टे तदा किंचिन्न्यूनं ते न भविष्यति

त्यानंतर पाशुपत अस्त्र प्राप्त करून आणि राक्षसीमुख शत्रूंचा संहार करून, जेव्हा तू माझे दर्शन करशील, तेव्हा तुझ्यासाठी काहीही न्यून राहणार नाही।

Verse 40

पार्वत्याश्च बलं चैव संपूर्णं वै भविष्यति । अन्ये च म्लेच्छरूपा ये भविष्यंति वने शुभाः

आणि पार्वतीचे बलही निश्चयच पूर्ण होईल। तसेच इतरही—जे म्लेच्छरूपाने असतील—त्या शुभ वनात प्रकट होतील।

Verse 41

सूत उवाच । इत्युक्त्वा शंकरस्तत्र वीरसेनं हि दुःखह । कृत्वा कृपां च महतीं तत्रैवांतर्द्दधे प्रभुः

सूत म्हणाले—असे बोलून दुःखह शंकरांनी तेथे वीरसेनावर महान कृपा केली आणि प्रभू त्याच ठिकाणी अंतर्धान पावले।

Verse 42

इति दत्तवरस्सोऽपि शिवेन परमात्मना । शक्तस्स वै तदा कर्तुं संबभूव न संशयः

अशा प्रकारे परमात्मा शिवाकडून वर मिळाल्याने तो त्या वेळी कार्य करण्यास समर्थ झाला—यात संशय नाही।

Verse 43

एवं नागेश्वरो देव उत्पन्नो ज्योतिषां पतिः । लिंगरूपस्त्रिलोकस्य सर्वकामप्रदस्सदा

अशा प्रकारे देव नागेश्वर—ज्योतींचे अधिपती—प्रकट झाले. त्रिलोकासाठी लिंगरूपाने ते सदैव सर्व कामना प्रदान करतात।

Verse 44

एतद्यश्शृणुयान्नित्यं नागेशोद्भवमादरात् । सर्वान्कामानियाद्धीमान्महापातकनाशनान्

जो बुद्धिमान भक्त आदराने नागेश्वराच्या उद्भवाची ही कथा नित्य ऐकतो, तो सर्व अभिष्ट प्राप्त करतो आणि त्याची महापातके नष्ट होतात।

Verse 352

ज्योतिर्लिंगस्वरूपो हि नाम्ना नागेश्वरश्शिवः । नागेश्वरी शिवा देवी बभूव च सतां प्रियौ

ज्योतिर्लिंगस्वरूप भगवान् शिव ‘नागेश्वर’ या नामाने प्रसिद्ध झाले. तेथेच ‘नागेश्वरी’ नावाची शिवा देवीही प्रकट झाली; दोघेही सत्पुरुष व भक्तांना अत्यंत प्रिय झाले.