रावणस्य तपः-शिवानुग्रहः — Rāvaṇa’s Austerity and Śiva’s Bestowal of Grace
या अध्यायात सूत पौराणिक वृत्तांतशैलीत रावणाचे तप व शिवानुग्रह वर्णितात. गर्विष्ठ पण पराक्रमी भक्त रावण कैलासावर, नंतर हिमवंताच्या दक्षिण भागातील एका सिद्धिस्थानी साधना करतो. तो गर्त तयार करून अग्नी प्रतिष्ठापित करतो, जवळ शिवसन्निधी ठेवून विधिपूर्वक हवन करतो—तपश्चर्या व वैदिक यज्ञक्रम यांचा संगम. ग्रीष्मात पंचाग्नी, पावसाळ्यात भूमिशयन, हिवाळ्यात जलनिमज्जन असे कठोर तप करूनही महादेव ‘दुराराध्य’ असल्याने प्रसन्न होत नाहीत. मग रावण भयावह आत्मार्पणाची पूजा करतो—विधीने एकेक शिर कापून अर्पण करतो; नऊ शिरे अर्पित होतात. एकच शिर उरल्यावर भक्तवत्सल शंकर प्रकट होऊन सर्व शिरे पूर्ववत करतात व अतुल बलाचा वर देतात; भक्तीतून मिळालेल्या शक्तीची नैतिक संदिग्धता सूचित राहते.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । रावणः राक्षसश्रेष्ठो मानी मानपरायणः । आरराध हरं भक्त्या कैलासे पर्वतोत्तमे
सूत म्हणाले—राक्षसश्रेष्ठ, अभिमानी व मानास आसक्त असा रावण पर्वतोत्तम कैलासावर भक्तिभावाने हर (भगवान शिव) याची आराधना करू लागला।
Verse 2
आराधितः कियत्कालं न प्रसन्नो हरो यदा । तदा चान्यत्तपश्चक्रे प्रासादार्थे शिवस्य सः
काही काळ आराधना करूनही जेव्हा हर (शिव) प्रसन्न झाले नाहीत, तेव्हा त्याने शिवाच्या प्रासाद-निर्मितीसाठी दुसरे तप आरंभिले।
Verse 3
नतश्चायं हिमवतस्सिद्धिस्थानस्य वै गिरेः । पौलस्त्यो रावणश्श्रीमान्दक्षिणे वृक्षखंडके
नमस्कार करून, सिद्धिस्थान म्हणून प्रसिद्ध अशा हिमवत् गिरिच्या दक्षिणेकडील वृक्षखंडात पौलस्त्यवंशी श्रीमान रावण उभा राहिला।
Verse 4
भूमौ गर्तं वर कृत्वा तत्राग्निं स्थाप्य स द्विजाः । तत्सन्निधौ शिवं स्थाप्य हवनं स चकार ह
भूमीत शुभ हवनकुंड करून त्या द्विजाने तेथे अग्नीची स्थापना केली. मग त्याच सन्निधानी भगवान् शिवाची प्रतिष्ठा करून विधिपूर्वक हवन केले.
Verse 5
ग्रीष्मे पंचाग्निमध्यस्थो वर्षासु स्थंडिलेशयः । शीते जलांतरस्थो हि त्रिधा चक्रे तपश्च सः
उन्हाळ्यात तो पंचाग्नीच्या मध्यभागी उभा राहून तप करी; पावसाळ्यात उघड्या जमिनीवर शय्या करी; आणि हिवाळ्यात पाण्यातच राहे—अशा रीतीने त्याने त्रिविध कठोर तप केले।
Verse 6
एकैकं च शिरश्छिन्नं विधिना शिवपूजने । एवं सत्क्रमतस्तेन च्छिन्नानि नव वै यदा
विधिपूर्वक शिवपूजन करताना त्याने एकेक करून आपले शिर छेदले. अशा योग्य क्रमाने, जेव्हा त्याने नऊ शिरे छेदली…
Verse 7
ततश्शिरांसि छित्त्वा च पूजनं शंकरस्य वै । प्रारब्धं दैत्यपतिना रावणेन महात्मना
त्यानंतर आपली शिरे छेदून, दैत्यांचा स्वामी महात्मा रावणाने खरोखरच शंकराची (भगवान शिवाची) पूजा आरंभ केली।
Verse 9
एकस्मिन्नवशिष्टे तु प्रसन्नश्शंकरस्तदा । आविर्बभूव तत्रैव संतुष्टो भक्तवत्सलः
जेव्हा फक्त एकच उरला, तेव्हा प्रसन्न शंकर तेथेच त्या ठिकाणी प्रकट झाले—संतुष्ट आणि भक्तवत्सल।
Verse 10
शिरांसि पूर्ववत्कृत्वा नीरुजानि तथा प्रभुः । मनोरथं ददौ तस्मादतुलं बलमुत्तमम्
मग प्रभूंनी त्यांची शिरे पूर्वीप्रमाणे करून त्यांना वेदनामुक्त केले. आणि त्या भक्ताला इच्छित वर—अतुल व उत्तम बल—प्रदान केले.
Verse 11
प्रसादं तस्य संप्राप्य रावणस्स च राक्षसः । प्रत्युवाच शिवं शम्भुं नतस्कंधः कृतांजलिः
त्याचा प्रसाद प्राप्त करून राक्षसाधिपती रावण खांदे नम्र करून, हात जोडून, शुभ शंभु शिवास प्रत्युत्तर देऊ लागला।
Verse 12
रावण उवाच । प्रसन्नो भव देवेश लंकां च त्वां नयाम्यहम् । सफलं कुरु मे कामं त्वामहं शरणं गतः
रावण म्हणाला—हे देवेश, प्रसन्न व्हा; मी तुम्हाला लंकेस नेईन। माझी इच्छा सफल करा; मी तुमच्या शरण आलो आहे।
Verse 13
सूत उवाच । इत्युक्तश्च तदा तेन शंभुर्वै रावणेन सः । प्रत्युवाच विचेतस्कः संकटं परमं गतः
सूत म्हणाले—तेव्हा रावणाने असे म्हटल्यावर शंभूचे चित्त क्षणभर विचलित झाले; परम संकटात पडून त्यांनी प्रत्युत्तर दिले।
Verse 14
शिव उवाच । श्रूयतां राक्षसश्रेष्ठ वचो मे सारवत्तया । नीयतां स्वगृहे मे हि सद्भक्त्या लिंगमुत्तमम्
शिव म्हणाले—हे राक्षसश्रेष्ठ, माझे सारयुक्त वचन ऐक. तो उत्तम लिंग तू आपल्या घरी ने आणि सद्भक्तीने त्याची पूजा कर.
Verse 15
भूमौ लिंगं यदा त्वं च स्थापयिष्यसि तत्र वै । स्थास्यत्यत्र न संदेहो यथेच्छसि तथा कुरु
जेव्हा तू त्या ठिकाणी भूमीवर लिंग स्थापशील, तेव्हा ते निःसंशय येथेच स्थिर राहील. जशी तुझी इच्छा, तसे कर.
Verse 16
सूत उवाच । इत्युक्तश्शंभुना तेन रावणो राक्षसेश्वरः । तथेति तत्समादाय जगाम भवनं निजम्
सूत म्हणाले—शंभूने असे सांगितल्यावर राक्षसांचा स्वामी रावण ‘तथास्तु’ असे म्हणाला; ते मनात धारण करून तो आपल्या निज भवनास गेला.
Verse 17
आसीन्मूत्रोत्सर्गकामो मार्गे हि शिवमायया । तत्स्तंभितुं न शक्तोभूत्पौलस्त्यो रावणः प्रभुः
शिवमायेने मार्गातच पौलस्त्यवंशज प्रभू रावणास मूत्रोत्सर्गाची तीव्र इच्छा झाली; पण तो वेग तो आवरू शकला नाही.
Verse 18
दृष्ट्वैकं तत्र वै गोपं प्रार्थ्य लिंगं ददौ च तत् । मुहूर्तके ह्यतिक्रांते गोपोभूद्विकलस्तदा
तेथे एक गोप पाहून त्याने विनंती करून तेच शिवलिंग त्याच्या हाती दिले. पण एक मुहूर्त होताच तो गोप व्याकुळ व अस्थिर झाला.
Verse 19
भूमौ संस्थापयामास तद्भारेणातिपीडितः । तत्रैव तत्स्थितं लिंगं वजसारसमुद्भवम् । सर्वकामप्रदं चैव दर्शनात्पापहारकम्
त्याच्या भाराने अतिशय पीडित होऊन त्याने ते भूमीवर स्थापिले. तेथेच वज्रसारसमुद्भव लिंग स्थिर राहिले—सर्वकामप्रद आणि दर्शनमात्रे पापहरण करणारे.
Verse 20
वैद्यनाथेश्वरं नाम्ना तल्लिंगमभवन्मुने । प्रसिद्धं त्रिषु लोकेषु भुक्तिमुक्तिप्रदं सताम्
हे मुने, ते लिंग ‘वैद्यनाथेश्वर’ या नावाने प्रसिद्ध झाले. त्रैलोक्यात विख्यात ते सत्भक्तांना भोग व मोक्ष दोन्ही देणारे आहे.
Verse 21
ज्योतिर्लिंगमिदं श्रेष्ठं दर्शनात्पूजनादपि । सर्वपापहरं दिव्यं भुक्तिवर्द्धनमुत्तमम्
हे ज्योतिर्लिंग श्रेष्ठ आहे. केवळ दर्शनाने—आणि पूजनानेही—ते दिव्य रीतीने सर्व पापांचा नाश करते व उत्तम भोग तसेच शुभ समृद्धी वाढवते.
Verse 22
तस्मिंलिंगे स्थिते तत्र सर्वलोकहिताय वै । रावणः स्वगृहं गत्वा वरं प्राप्य महोत्तमम् । प्रियायै सर्वमाचख्यौ सुखेनाति महासुरः
ते लिंग सर्वलोकहितासाठी तेथे स्थापित झाल्यावर रावण आपल्या गृहात परत गेला. अत्युत्तम वर मिळवून तो महाबली असुर आनंदाने प्रियेला सर्व वृत्तांत सांगू लागला.
Verse 23
तच्छ्रुत्वा सकला देवाश्शक्राद्या मुनयस्तथा । परस्परं समामन्त्र्य शिवासक्तधियोऽमलाः
हे ऐकून शक्र (इंद्र) आदी सर्व देव आणि मुनिगणही, शिवभक्तीने निर्मळ मनाचे होऊन, परस्पर सल्लामसलत करून एकत्र विचार करू लागले.
Verse 24
तस्मिन्काले सुरास्सर्वे हरिब्रह्मादयो मुने । आजग्मुस्तत्र सुप्रीत्या पूजां चक्रुर्विशेषतः
हे मुने, त्या वेळी हरि (विष्णू) व ब्रह्मा इत्यादी सर्व देव अत्यंत आनंदाने तेथे आले आणि विशेष प्रकारे भगवान् शिवांची पूजा केली।
Verse 25
प्रत्यक्षं तं तदा दृष्ट्वा प्रतिष्ठाप्य च ते सुराः । वैद्यनाथेति संप्रोच्य नत्वा नुत्वा दिवं ययुः
तेव्हा त्यांना प्रत्यक्ष पाहून देवांनी विधिपूर्वक तेथे त्यांची प्रतिष्ठापना केली. “हे वैद्यनाथ आहेत” असे म्हणत त्यांनी नमस्कार व स्तुती केली आणि मग स्वर्गास गेले.
Verse 26
ऋषय ऊचुः । तस्मिंल्लिंगे स्थिते तत्र रावणे च गृहं गते । किं कि चरित्रमभूत्तात ततस्तद्वद विस्तरात्
ऋषी म्हणाले—हे प्रिय, ते लिंग तेथेच प्रतिष्ठित राहिले आणि रावण आपल्या घरी परतला; त्यानंतर कोणते कोणते चरित्र घडले? ते सर्व आम्हांस विस्ताराने सांग.
Verse 27
सूत उवाच । रावणोपि गृहं गत्वा वरं प्राप्य महोत्तमम् । प्रियायै सर्वमाचख्यौ मुमोदाति महासुरः
सूत म्हणाले—रावणही घरी जाऊन तो परम उत्तम वर प्राप्त करून, सर्व वृत्तांत आपल्या प्रियेला सांगितला; आणि तो महाबली असुर अतिशय आनंदित झाला.
Verse 28
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां वैद्यनाथेश्वरज्योतिर्लिंगमाहात्म्यवर्णनं नामाष्टाविंशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या चतुर्थ कोटिरुद्रसंहितेत ‘वैद्यनाथेश्वर ज्योतिर्लिंग-माहात्म्यवर्णन’ नावाचा अठ्ठाविसावा अध्याय समाप्त झाला.
Verse 29
देवादय ऊचुः । रावणोयं दुरात्मा हि देवद्रोही खलः कुधीः । शिवाद्वरं च संप्राप्य दुःखं दास्यति नोऽपि सः
देव व इतर म्हणाले—हा रावण खरोखर दुरात्मा, देवद्रोही, खल आणि कुटिलबुद्धी आहे. शिवांकडून वर मिळवून तो आम्हालाही नक्की दुःख देईल.
Verse 30
किं कुर्मः क्व च गच्छामः किं भविष्यति वा पुनः । दुष्टश्च दक्षतां प्राप्तः किंकिं नो साधयिष्यति
आपण काय करावे आणि कुठे जावे? पुढे पुन्हा काय होईल? हा दुष्ट आता सामर्थ्यवान झाला आहे—तो आमच्याविरुद्ध काय काय करील?
Verse 31
इति दुःखं समापन्नाश्शक्राद्या मुनयस्सुराः । नारदं च समाहूय पप्रच्छुर्विकलास्तदा
अशा रीतीने दुःखाने व्याकुळ झालेले इंद्रादी देव व मुनी, तेव्हा नारदांना बोलावून, अत्यंत विव्हळ होऊन विचारू लागले.
Verse 32
देवा ऊचुः । सर्वं कार्य्यं समर्थोसि कर्तुं त्वं मुनिसत्तम । उपायं कुरु देवर्षे देवानां दुःखनाशने
देव म्हणाले—हे मुनिश्रेष्ठा, तू सर्व कार्ये साध्य करण्यास समर्थ आहेस। म्हणून हे देवर्षे, देवांच्या दुःखाचा नाश होईल असा उपाय कर॥
Verse 33
रावणोयं महादुष्टः किंकि नैव करिष्यति । क्व यास्यामो वयं चात्र दुष्टेनापीडिता वयम्
हा रावण महादुष्ट आहे—तो कोणते पाप करणार नाही? आपण इथून कुठे जावे? त्या दुष्टाने आम्ही पीडित झालो आहोत॥
Verse 34
नारद उवाच । दुःखं त्यजत भो देवा युक्तिं कृत्वा च याम्यहम् । देवकार्यं करिष्यामि कृपया शंकरस्य वै
नारद म्हणाले— हे देवांनो, दुःख सोडा। योग्य उपाय करून मी निघतो; शंकरांच्या कृपेने देवकार्य नक्कीच पूर्ण करीन।
Verse 35
सूत उवाच । इत्युक्त्वा स तु देवर्षिरगमद्रावणालयम् । सत्कारं समनुप्राप्य प्रीत्योवाचाखिलं च तत्
सूत म्हणाले— असे बोलून तो देवर्षी रावणाच्या निवासस्थानी गेला। तेथे योग्य सत्कार व मान मिळाल्यावर, आनंदाने त्याला सर्व काही सांगितले।
Verse 36
नारद उवाच । राक्षसोत्तम धन्यस्त्वं शैववर्य्यस्तपोमनाः । त्वां दृष्ट्वा च मनो मेद्य प्रसन्नमति रावण
नारद म्हणाले— हे राक्षसश्रेष्ठ, तू धन्य आहेस— शैवभक्तांमध्ये अग्रगण्य, तपश्चर्येत रमलेले मन असलेला। आज तुला पाहून माझे हृदय प्रसन्न व शांत झाले आहे, हे रावण।
Verse 37
स्ववृत्तं ब्रूह्यशेषेण शिवाराधनसंभवम् । इति पृष्टस्तदा तेन रावणो वाक्यमब्रवीत्
तो म्हणाला— “शिवाराधनेतून उत्पन्न झालेला तुझा स्वतःचा वृत्तांत संपूर्ण सांग.” असे विचारल्यावर, त्या वेळी रावण बोलू लागला।
Verse 38
रावण उवाच । गत्वा मया तु कैलासे तपोर्थं च महामुने । तत्रैव बहुकालं वै तपस्तप्तं सुदारुणम्
रावण म्हणाला: हे महामुनी, मी तपश्चर्येसाठी कैलासाला गेलो होतो. तिथे मी दीर्घकाळ अत्यंत कठोर तप केले.
Verse 39
यदा न शंकरस्तुष्टस्ततश्च परिवर्तितम् । आगत्य वृक्षखंडे वै पुनस्तप्तं मया मुने
जेव्हा शंकर प्रसन्न झाले नाहीत, तेव्हा मी त्यानुसार मार्ग बदलला; आणि पुन्हा परत येऊन, हे मुने, एका काष्ठखंडाजवळ मी पुन्हा तप केले।
Verse 40
ग्रीष्मे पंचाग्निमध्ये तु वर्षासु स्थंडिलेशयः । शीते जलांतरस्थो हि कृतं चैव त्रिधा तपः
ग्रीष्मात पंचाग्नीच्या मध्ये राहतो, वर्षाकाळी उघड्या भूमीवर शयन करतो, आणि हिवाळ्यात पाण्यात अंतःस्थित राहतो—अशा रीतीने त्रिविध तप केले जाते।
Verse 41
एवं मया कृतं तत्र तपोत्युग्रं मुनीश्वर । तथापि शंकरो मह्यं न प्रसन्नोऽभवन्मनाक्
अशा प्रकारे, हे मुनीश्वर, मी तेथे अत्यंत उग्र तप केले; तरीही शंकर माझ्यावर किंचितही प्रसन्न झाले नाहीत।
Verse 42
तदा मया तु क्रुद्धेन भूमौ गर्तं विधाय च । तत्राग्निं समाधाय पार्थिवं च प्रकल्प्य च
तेव्हा क्रोधाने उद्विग्न होऊन मी भूमीत गर्त केला; तेथे अग्नी प्रज्वलित करून पार्थिव लिंग सिद्ध करून विधिपूर्वक पूजाकर्म प्रवर्तिले।
Verse 43
गंधैश्च चंदनैश्चैव धूपैश्च विविधैस्तदा । नैवेद्यैः पूजितश्शम्भुरारार्तिकविधानतः
तेव्हा सुगंध, चंदन, विविध धूप व नैवेद्य यांनी—आरार्तिकविधानाप्रमाणे—शंभूची पूजा करण्यात आली।
Verse 44
प्रणिपातैः स्तवैः पुण्यैस्तोषितश्शंकरो मया । गीतैर्नृत्यैश्च वाद्यैश्च मुखांगुलिसमर्पणैः
माझ्या प्रणिपातांनी व पुण्य स्तोत्रांनी मी शंकरांना संतुष्ट केले; तसेच गीत, नृत्य, वाद्य आणि मुख व बोटांनी केलेल्या सेवामय अर्पणांनीही.
Verse 45
एतैश्च विविधैश्चान्यैरुपायैर्भूरिभिर्मुने । शास्त्रोक्तेन विधानेन पूजितो भगवान् हरः
हे मुने! या आणि इतर अनेक विविध उपायांनी, शास्त्रोक्त विधीनुसार, भगवान हरांची विधिवत पूजा करण्यात आली.
Verse 46
न तुष्टः सन्मुखो जातो यदा च भगवान्हरः । तदाहं दुःखितोभूवं तपसोऽप्राप्य सत्फलम्
जेव्हा भगवान हर ना प्रसन्न झाले, ना कृपापूर्वक माझ्याकडे वळले, तेव्हा तपाचे सत्फळ न मिळाल्याने मी दुःखी झालो.
Verse 47
धिक् शरीरं बलं चैव धिक् तपः करणं मम । इत्युक्त्वा तु मया तत्र स्थापितेग्नौ हुतं बहु
“धिक् हा देह आणि धिक् हे बळ; धिक् माझे तप करण्याचे साधन!” असे म्हणून मी तेथे स्थापलेल्या अग्नीत पुष्कळ आहुती अर्पण केल्या.
Verse 48
पुनश्चेति विचार्यैव त्वक्षाम्यग्नौ निजां तनुम् । संछिन्नानि शिरांस्येव तस्मिन् प्रज्वलिते शुचौ
पुन्हा विचार करून तिने निश्चय केला—“असेच होवो; मी माझे देह अग्नीत अर्पण करीन।” त्या प्रज्वलित, पवित्र ज्वाळेत छिन्न शिरे जणू नुकतीच कापली गेली आहेत असे पडले होते।
Verse 49
सुच्छित्वैकैकशस्तानि कृत्वा शुद्धानि सर्वशः । शंकरायार्पितान्येव नवसंख्यानि वै मया
मी ती एकेक करून नीट निवडून, सर्व प्रकारे शुद्ध करून, नऊ संख्येने शंकराला अर्पण केली।
Verse 50
यावच्च दशमं छेत्तुं प्रारब्धमृषिसत्तम । तावदाविरभूत्तत्र ज्योतीरूपो हरस्स्वयम्
हे ऋषिश्रेष्ठ! जसा तो दहावा कापू लागला, तसाच त्या क्षणी तेथे स्वयं हर ज्योतीरूपाने प्रकट झाला।
Verse 51
मामेति व्याहरत् प्रीत्या द्रुतं वै भक्तवत्सलः । प्रसन्नश्च वरं ब्रूहि ददामि मनसेप्सितम्
भक्तवत्सल प्रभूने प्रेमाने त्वरेने म्हटले—“माझा!” मग प्रसन्न होऊन तो म्हणाला—“वर माग; तुझ्या मनास हवे ते मी देईन।”
Verse 52
इत्युक्ते च तदा तेन मया दृष्टो महेश्वरः । प्राणतस्संस्तुतश्चैव करौ बद्ध्वा सुभक्तितः
त्याने असे म्हटल्यावर त्या क्षणी मी महेश्वराचे दर्शन घेतले. अतिभक्तीने मी नमस्कार केला, प्राणांतिक स्तुती केली आणि हात जोडून वंदन केले।
Verse 53
तदा वृतं मयैतच्च देहि मे ह्यतुलं बलम् । यदि प्रसन्नो देवेश दुर्ल्लभं किं भवेन्मम
तेव्हा मी हाच वर निवडला—“मला अतुल बल द्या. हे देवेश! आपण प्रसन्न असाल तर माझ्यासाठी कोणती गोष्ट दुर्लभ राहील?”
Verse 54
शिवेन परितुष्टेन सर्वं दत्तं कृपालुना । मह्यं मनोभिलषितं गिरा प्रोच्य तथास्त्विति
कृपाळू शिव पूर्ण संतुष्ट झाल्यावर त्यांनी सर्व काही दिले। माझ्या मनातील अभिलाषा वाणीने सांगून म्हणाले—“तथास्तु।”
Verse 55
अमोघया सुदृष्ट्या वै वैद्यवद्योजितानि मे । शिरांसि संधयित्वा तु दृष्टानि परमात्मना
त्यांच्या अमोघ, शुभ दृष्टीने माझी तुटलेली शिरे वैद्याप्रमाणे कुशलतेने जोडली गेली; परमात्मा शिवाच्या कृपादृष्टीने मी पुनः पूर्ण झालो।
Verse 56
एवंकृते तदा तत्र शरीरं पूर्ववन्मम । जातं तस्य प्रसादाच्च सर्वं प्राप्तं फलं मया
असे झाल्यावर तेथेच तेव्हा माझे शरीर पूर्वीसारखे झाले। त्याच्या प्रसादाने मी वचन दिलेले सर्व फल पूर्णपणे प्राप्त केले.
Verse 57
तदा च प्रार्थितो मे संस्थितोसौ वृषभध्वजः । वैद्यनाथेश्वरो नाम्ना प्रसिद्धोभूज्जगत्त्रये
तेव्हा माझ्या प्रार्थनेने वृषभध्वज भगवान शिव तेथे प्रतिष्ठित झाले; आणि “वैद्यनाथेश्वर” या नावाने ते त्रैलोक्यात प्रसिद्ध झाले.
Verse 58
दर्शनात्पूजनाज्ज्योतिर्लिंगरूपो महेश्वरः । भुक्तिमुक्तिप्रदो लोके सर्वेषां हितकारकः
केवळ दर्शन व पूजनाने ज्योतिर्लिंग-स्वरूप महेश्वर या लोकी भुक्ती व मुक्ती दोन्ही देतात आणि सर्वांचे हितकर्ते आहेत।
Verse 59
ज्योतिर्लिंगमहं तद्वै पूजयित्वा विशेषतः । प्रणिपत्यागतश्चात्र विजेतुं भुवनत्रयम्
त्या ज्योतिर्लिंगाची मी विशेष रीतीने पूजा केली; आणि प्रणाम करून येथे आलो आहे, त्रिभुवन जिंकण्यासाठी।
Verse 60
सूत उवाच । तदीयं तद्वचः श्रुत्वा देवर्षिर्जातसंभ्रमः । विहस्य च मनस्येव रावणं नारदोऽब्रवीत्
सूत म्हणाले—त्याचे ते वचन ऐकून देवर्षी नारद क्षणभर चकित झाले. मनातल्या मनात हसून नारदांनी रावणास म्हटले।
Verse 61
नारद उवाच । श्रूयतां राक्षसश्रेष्ठ कथयामि हितं तव । त्वया तदेव कर्त्तव्यं मदुक्तं नान्यथा क्वचित्
नारद म्हणाले—हे राक्षसश्रेष्ठ, ऐक; मी तुझ्या हिताचे वचन सांगतो. मी जे सांगितले तेच कर; कधीही त्याविरुद्ध वागू नकोस।
Verse 62
त्वयोक्तं यच्छिवेनैव हितं दत्तं ममाधुना । तत्सर्वं च त्वया सत्यं न मन्तव्यं कदाचन
तू जे हितवचन बोललास, ते खरेच आता मला स्वयं शिवांनी दिले आहे. म्हणून ते सर्व सत्य मान; कधीही संशय धरू नकोस.
Verse 63
अयं वै विकृतिं प्राप्तः किं किं नैव ब्रवीति च । सत्यं नैव भवेत्तद्वै कथं ज्ञेयं प्रियोस्ति मे
हा नक्कीच विकृत अवस्थेला गेला आहे; काय काय बोलतो आहे. हे सत्य असू शकत नाही; मग तो मला प्रिय आहे हे मी कसे जाणू?
Verse 64
इति गत्वा पुनः कार्य्यं कुरु त्वं ह्यहिताय वै । कैलासोद्धरणे यत्नः कर्तव्यश्च त्वया पुनः
असे जाऊन पुन्हा तेच कार्य कर—ते खरोखर तुझ्या अहितासाठीच आहे. कैलास उचलण्याचा प्रयत्न तुला पुन्हा करावाच लागेल.
Verse 65
यदि चैवोद्धृतश्चायं कैलासो हि भविष्यति । तदैव सफलं सर्वं भविष्यति न संशयः
जर हा पवित्र कैलास खरोखर उचलला (किंवा पुनःस्थापित) झाला, तर त्याच क्षणी सर्व काही सफल व फलदायी होईल—यात संशय नाही.
Verse 66
पूर्ववत्स्थापयित्वा त्वं पुनरागच्छ वै सुखम् । निश्चयं परमं गत्वा यथेच्छसि तथा कुरु
सर्व काही पूर्ववत् स्थापन करून तू पुन्हा सुखाने परत ये. परम निश्चयाला पोहोचून, जशी तुझी इच्छा तशीच कृती कर.
Verse 67
सूत उवाच । इत्युक्तस्स हितं मेने रावणो विधिमोहित । सत्यं मत्वा मुनेर्वाक्यं कैलासमगमत्तदा
सूत म्हणाले—असे सांगितल्यावर, विधीच्या मोहाने रावणाने ते आपले हित मानले. मुनींचे वचन सत्य समजून तो तेव्हा कैलासाकडे निघाला.
Verse 68
गत्वा तत्र समुद्धारं चक्रे तस्य गिरेस्स च । तत्रस्थं चैव तत्सर्वं विपर्यस्तं परस्परम्
तेथे जाऊन त्याने त्या पर्वताचाही उद्धार केला. तेथील सर्व वस्तू परस्पर उलटसुलट होऊन गोंधळलेल्या व मिसळलेल्या होत्या.
Verse 69
गिरीशोपि तदा दृष्ट्वा किं जातमिति सोब्रवीत् । गिरिजा च तदा शंभुं प्रत्युवाच विहस्य तम्
तेव्हा गिरीश (भगवान शिव) ते पाहून म्हणाले, “हे काय घडले?” तेव्हा गिरिजा (पार्वती) हसत शंभूंना उत्तर देऊ लागली।
Verse 70
गिरिजोवाच । सच्छिश्यस्य फलं जातं सम्यग्जातं तु शिष्यतः । शान्तात्मने सुवीराय दत्तं यदतुलं बलम्
गिरिजा म्हणाली—“सच्च्या शिष्याचे फळ प्रकट झाले; शिष्यत्व पूर्णपणे परिपक्व झाले आहे. शांतचित्त त्या श्रेष्ठ वीराला जे अतुल बल दिले होते, तेच आता सिद्ध झाले आहे।”
Verse 71
सूत उवाच । गिरिजायाश्च साकूतं वचः श्रुत्वा महेश्वरः । कृतघ्नं रावणं मत्वा शशाप बलदर्पितम्
सूत म्हणाले—गिरिजेचे सूचक व अर्थगर्भ वचन ऐकून महेश्वरांनी रावणाला कृतघ्न व बलाच्या गर्वाने मत्त मानून त्याला शाप दिला।
Verse 72
महादेव उवाच । रे रे रावण दुर्भक्त मा गर्वं वह दुर्मते । शीघ्रं च तव हस्तानां दर्पघ्नश्च भवेदिह
महादेव म्हणाले— अरे अरे रावण, हे दुर्भक्त दुर्मते! गर्व वाहू नकोस. इथेच लवकरच तुझ्या हातांचा दर्प (हिंसक बळ) नष्ट होईल.
Verse 73
सूत उवाव । इति तत्र च यज्जातं नारदः श्रुतवांस्तदा । रावणोपि प्रसन्नात्माऽगात्स्वधाम यथागतम्
सूत म्हणाले— तेथे जे काही घडले ते नारदांनी तेव्हा ऐकले. आणि रावणही प्रसन्नचित्त होऊन, जसा आला तसाच आपल्या धामास निघून गेला.
Verse 74
निश्चयं परमं कृत्वा बली बलविमोहितः । जगद्वशं हि कृतवान्रावणः परदर्पहा
परम निश्चय करून तो बलवान आपल्या बळानेच मोहित झाला; परांचा दर्प नाश करणारा रावण खरोखर जगताला आपल्या वशात आणून बसला।
Verse 75
शिवाज्ञया च प्राप्तेन दिव्यास्त्रेण महौजसा । रावणस्य प्रति भटो नालं कश्चिदभूत्तदा
तेव्हा शिवाज्ञेने प्राप्त झालेल्या त्या महातेजस्वी दिव्यास्त्रामुळे रावणासमोर कोणताही योद्धा तग धरू शकला नाही।
Verse 76
इत्येतच्च समाख्यातं वैद्यनाथेश्वरस्य च । माहात्म्यं शृण्वतां पापं नृणां भवति भस्मसात्
अशा रीतीने वैद्यनाथेश्वराचे माहात्म्य सांगितले; जे भक्तिभावाने हे ऐकतात, त्या मनुष्यांची पापे भस्म होतात।
Frequently Asked Questions
Rāvaṇa performs escalating tapas and a fire-ritualized worship, ultimately severing nine heads as offerings; when the tenth remains, Śiva appears, restores him, and grants a boon of extraordinary strength—demonstrating that grace manifests when devotion becomes total surrender rather than mere endurance.
The garta–agni–havana sequence encodes ‘inner yajña’ (self-offering) through outward ritual form, while the severed heads symbolize progressive dismantling of ego/identity layers; Śiva’s restoration signifies that authentic surrender does not annihilate the self but reconstitutes it under divine order (anugraha).
Śiva is emphasized as Hara/Maheśāna/Śaṅkara—Paramātmā who is ‘durārādhya’ for the impure-minded, yet ‘bhaktavatsala’ once devotion reaches sincerity and completeness, revealing a theology of conditional accessibility grounded in inner transformation.