Gaṅgā-Avataraṇa and the Naming of Gaṅgādvāra (गङ्गावतरणम्—गङ्गाद्वारप्रसिद्धिः)
अध्याय २७ प्रश्नोत्तररूप आहे. ऋषी गंगेचा जलरूपातील उगम आणि गौतमाला त्रास देणाऱ्या ब्राह्मणांना भोगावे लागलेले परिणाम विचारतात. सूत सांगतात—गौतमाच्या आवाहनाने गंगा ब्रह्माच्या पर्वतीय प्रदेशातून वेगाने अवतरते व उडुंबराच्या फांदीतून प्रवाहरूपाने प्रकट होते. गौतम शिष्य व अन्य मुनींसह आनंदाने स्नान करतो; ते स्थान ‘गंगाद्वार’ म्हणून प्रसिद्ध होते—दर्शनमात्रानेही पापनाशक व रमणीय. गौतमाशी स्पर्धा करणारे काही ऋषी स्नानासाठी येतात; त्यांना पाहताच गंगा अंतर्धान पावते. गौतम हात जोडून वारंवार स्तुती व प्रार्थना करतो. तेव्हा आकाशात गंगेतून दिव्य वाणी होते, जी तीर्थदर्शनाची महिमा आणि साधु-असाधु वृत्तीचे उपदेश देऊन अध्यायाचा आशय स्पष्ट करते.
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । गंगा च जलरूपेण कुतो जाता वद प्रभो । तन्माहात्म्यं विशेषेण कुतो जात वद प्रभो
ऋषी म्हणाले—हे प्रभो! गंगा जलरूपाने कुठून उत्पन्न झाली? सांगा. तसेच तिचे विशेष माहात्म्य कुठून प्रकट झाले, हेही सांगा प्रभो.
Verse 2
यैर्विप्रैर्गौतमायेव दुःखं दत्तं दुरात्मभिः । तेषां किंच ततो जातमुच्यतां व्यास सद्गुरो
हे सद्गुरु व्यास! ज्या दुरात्मा ब्राह्मणांनी गौतमाला दुःख दिले, त्यांच्याबाबत पुढे काय परिणाम झाला ते कृपया सांगा.
Verse 3
सूत उवाच । एवं संप्रार्थिता गंगा गौतमेन तदा स्वयम् । ब्रह्मणश्च गिरेर्विप्रा द्रुतं तस्मादवातरत्
सूत म्हणाला—हे विप्रांनो! त्या वेळी गौतमाने स्वतः विनविल्यावर गंगा ब्रह्माच्या पर्वतावरून शीघ्र अवतरली.
Verse 4
औदुंबरस्य शाखायास्तत्प्रवाहो विनिस्सृतः । तत्र स्नानं मुदा चक्रे गौतमो विश्रुतो मुनिः
उदुंबर वृक्षाच्या एका फांदीतून पवित्र प्रवाह प्रकट झाला. तेथे विख्यात मुनी गौतमांनी आनंदाने विधिपूर्वक स्नान केले.
Verse 5
गौतमस्य च ये शिष्या अन्ये चैव महर्षयः । समागताश्च ते तत्र स्नानं चक्रुर्मुदान्विताः
गौतमांचे शिष्य आणि इतर महर्षीही तेथे येऊन जमले. त्यांनी सर्वांनी आनंदाने त्या पवित्र स्थानी स्नान केले.
Verse 6
गंगाद्वारं च तन्नाम प्रसिद्धमभवत्तदा । सर्वपापहरं रम्यं दर्शनान्मुनिसत्तमः
तेव्हापासून त्या स्थानाचे नाव “गंगाद्वार” असे प्रसिद्ध झाले. हे मुनिश्रेष्ठा, ते रम्य तीर्थ केवळ दर्शनानेच सर्व पापांचे हरण करणारे आहे.
Verse 7
गौतमस्पर्द्धिनस्ते च ऋषयस्तत्र चागताः । स्नानार्थं तांश्च सा दृष्ट्वा ह्यंतर्धानं गता द्रुतम्
गौतमाचे प्रतिस्पर्धी ते ऋषीही तेथे आले. त्यांना स्नानासाठी येताना पाहून ती (देवी) त्वरित अंतर्धान पावली.
Verse 8
मामेति गौतमस्तत्र व्याजहार वचो द्रुतम् । मुहुर्मुहुः स्तुवन् गंगां सांजलिर्नतमस्तकः
तेथे गौतमाने त्वरेने म्हटले—“माझ्याकडे ये.” मग तो वारंवार गंगा देवीची स्तुती करू लागला, हात जोडून व मस्तक नमवून.
Verse 9
गौतम उवाच । इमे च श्रीमदांधाश्च साधवो वाप्यसाधवः । एतत्पुण्यप्रभावेण दर्शनं दीयतां त्वया
गौतम म्हणाले—हे लोकही श्रीमंत असून अंध आहेत; ते साधू असोत वा असाधू, या पुण्याच्या प्रभावाने तुम्ही त्यांना आपले दिव्य दर्शन द्यावे।
Verse 10
सूत उवाच । ततो वाणी समुत्पन्ना गंगाया व्योममंडलात् । तच्छृणुध्वमृषिश्रेष्ठा गंगावचनमुत्तमम्
सूत म्हणाले—त्यानंतर व्योममंडलात असलेल्या गंगेतून एक वाणी उत्पन्न झाली. हे ऋषिश्रेष्ठांनो, गंगेचे ते उत्तम वचन ऐका।
Verse 11
एते दुष्टतमाश्चैव कृतघ्नाः स्वामिद्रोहिणः । जाल्माः पाखंडिनश्चैव द्रष्टुं वर्ज्याश्च सर्वदा
हे लोक खरोखर अत्यंत दुष्ट, कृतघ्न, आपल्या स्वामीशी द्रोह करणारे, नीच आणि पाखंडी आहेत; त्यांना पाहणे देखील नेहमी टाळले पाहिजे.
Verse 12
गौतम उवाच । मातश्च श्रूयतामेतन्महता गिर एव च । तस्मात्त्वया च कर्त्तव्यं सत्यं च भगवद्वचः
गौतम म्हणाला: हे माते, अत्यंत गांभीर्याने सांगितलेले हे ऐक. म्हणून, तू त्यानुसार वागले पाहिजे आणि भगवंताचे वचन सत्य मानले पाहिजे.
Verse 13
अपकारिषु यो लोक उपकारं करोति वै । तेन पूतो भवाम्यत्र भगवद्वचनं त्विदम्
जो मनुष्य अपकार करणाऱ्यांवर देखील उपकार करतो, तो त्या परोपकारानेच येथे पवित्र होतो. हे खरोखर भगवंताचे वचन आहे.
Verse 14
सूत उवाच । इति श्रुत्वा मुनेर्वाक्यं गौतमस्य महात्मनः । पुनर्वाणी समुत्पन्ना गंगाया व्योममंडलात्
सूत म्हणाले: महात्मा मुनी गौतमांचे हे वचन ऐकून, आकाशमंडळातून गंगा देवीची वाणी पुन्हा प्रकट झाली.
Verse 15
कथ्यते हि त्वया सत्यं गौतमर्षे शिवं वचः । तथापि संग्रहार्थ च प्रायश्चितं चरंतु वै
हे गौतमऋषी, तू जे बोललास ते सत्य असून शिववचनास अनुरूप आहे. तरीही व्यवस्था व आदर्शासाठी त्यांनी निश्चितच विहित प्रायश्चित्त आचरावे.
Verse 16
शतमेकोत्तरं चात्र कार्य्यं प्रक्रमणं गिरेः । भवच्छासनतस्त्वेतैस्त्वदधीनैर्विशेषतः
येथे पर्वताची प्रदक्षिणा एकशे एक वेळा करावी. आणि हा विधी विशेषतः तुझ्या आज्ञेनुसार, तुझ्या अधीन असणाऱ्यांनीच करावा.
Verse 17
ततश्चैवाधिकारश्च जायते दुष्टकारिणाम् । मद्दर्शने विशेषेण सत्यमुक्तं मया मुने
त्यानंतर दुष्कर्म करणाऱ्यांनाही अधिकार (शुद्धी व सदाचाराचा) प्राप्त होतो. विशेषतः माझ्या दर्शनाने—हे मुने—हे सत्य मी सांगितले आहे.
Verse 18
सूत उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्याश्चक्रुर्वै ते तथाऽखिलाः । संप्रार्थ्य गौतमं दीनाः क्षंतव्यो नोऽपराधकः
सूत म्हणाले—तिचे वचन ऐकून त्या सर्वांनी तसेच केले. मग दीन होऊन त्यांनी गौतमांना विनविले—“आम्ही अपराधी आहोत; आम्हांला क्षमा करा.”
Verse 19
एवं कृते तदा तेन गौतमेन तदाज्ञया । कुशावर्तं नाम चक्रे गङ्गाद्वारादधोगतम्
असे झाल्यावर, त्या आज्ञेनुसार गौतमांनी गंगाद्वार (हरिद्वार) येथून खाली वाहणारा ‘कुशावर्त’ नावाचा पवित्र आवर्त-प्रवाह निर्माण केला.
Verse 20
ततः प्रादुरभूत्तत्र सा तस्य प्रीतये पुनः । कुशावर्तं च विख्यातं तीर्थमासीत्तदुत्तमम्
त्यानंतर ती देवी तेथे पुन्हा प्रकट झाली, त्याच्या प्रीत्यर्थ. ते परम उत्तम तीर्थ ‘कुशावर्त तीर्थ’ म्हणून विख्यात झाले.
Verse 21
तत्र स्नातो नरो यस्तु मोक्षाय परिकल्पते । त्यक्त्वा सर्वानघान्सद्यो विज्ञानं प्राप्य दुर्लभम्
जो मनुष्य तेथे स्नान करून मोक्षासाठी संकल्प करतो, तो तत्क्षणी सर्व पापे टाकून दुर्लभ विज्ञान (आत्मबोध) प्राप्त करतो।
Verse 22
गौतमो ऋषयश्चान्ये मिलिताश्च परस्परम् । लज्जितास्ते तदा ये च कृतघ्ना ह्यभवन्पुरा
तेव्हा गौतम आणि इतर ऋषी परस्पर एकत्र जमले. जे पूर्वी कृतघ्न होते ते त्या वेळी लज्जित झाले.
Verse 23
ऋषय ऊचुः । अस्माभिरन्यथा सूत श्रुतं तद्वर्णयामहे । गौतमस्तान्द्विजान् क्रुद्धश्शशापेति प्रबुध्यताम्
ऋषी म्हणाले—हे सूत, आम्ही हा वृत्तांत वेगळ्या प्रकारे ऐकला आहे, म्हणून तसा वर्णन करीत आहोत. हे नीट समजावे की क्रुद्ध गौतमांनी त्या द्विजांना शाप दिला.
Verse 24
सूत उवाच । द्विजास्तदपि सत्यं वै कल्पभेदसमाश्रयात् । वर्णयामि विशेषेण तां कथामपि सुव्रता
सूत म्हणाला—हे द्विजांनो, तेही खरेच आहे, कारण कल्पभेदामुळे भिन्नता येते. म्हणून हे सुव्रतांनो, मी ती कथाही विशेष रीतीने स्पष्ट सांगतो.
Verse 25
गौतमोपि ऋषीन्दृष्ट्वा तदा दुर्भिक्षपीडितान् । तपश्चकार सुमहद्वरुणस्य महात्मनः
तेव्हा गौतमांनी दुष्काळाने पीडित ऋषींना पाहून, धर्माची पुनर्स्थापना व शांतीसाठी महात्मा वरुणदेवांच्या प्रसन्नतेकरिता अतिमहान तप केले।
Verse 26
अक्षय्यं कल्पयामास जलं वरुणदां यया । ततो व्रीहीन्यवांश्चैव वापयामास भूरिशः
त्या भक्तिशक्तीने त्याने वरुणाने दिलेले जल अक्षय केले. मग त्या उदार प्रभूंनी तांदूळ व ज्वारी/यवही पेरण्यास लावले.
Verse 27
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां त्र्यंबकेश्वरज्योतिर्लिंग माहात्म्यवर्णनं नाम सप्तविंशोध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या चतुर्थ भागातील कोटिरुद्रसंहितेत ‘त्र्यंबकेश्वर ज्योतिर्लिंग माहात्म्यवर्णन’ नावाचा सत्ताविसावा अध्याय समाप्त झाला.
Verse 28
कदाचित्तत्स्त्रियो दुष्टा जलार्थमपमानिताः । ऊचु पतिभ्यस्ताः क्रुद्धा गौतमेर्ष्याकरं वचः
एकदा पाणी आणायला गेल्यावर अपमानित झालेल्या त्या दुष्ट स्त्रिया क्रोधाने आपल्या पतींना गौतमाविषयी ईर्ष्या उत्पन्न करणारे शब्द बोलल्या.
Verse 29
ततस्ते भिन्नमतयो गां कृत्वा कृत्रिमां द्विजाः । तद्धान्यभक्षणासक्तां चक्रुस्तां कुटिलाशयाः
मग मतभेदाने विभागलेले व कुटिल मनाचे ते द्विज एक कृत्रिम गाय बनवून तिला त्या धान्याचे भक्षण करण्यास आसक्त करून ठेवू लागले.
Verse 30
स्वधान्यभक्षणासक्तां गां दृष्ट्वा गौतमस्तदा । तृणेन ताडयामास शनैस्तां संनिवारयन्
स्वतःच्या धान्याचे भक्षण करण्यास आसक्त गाय पाहून गौतमांनी तेव्हा तिला तृणाने हळूहळू स्पर्शताडन केले, तिला आवरू पाहत.
Verse 31
तृणसंस्पर्शमात्रेण सा भूमौ पतिता च गौः । मृता ह्यभूत्क्षणं विप्रा भाविकर्मवशात्तदा
तृणाच्या केवळ स्पर्शाने ती गाय भूमीवर पडली आणि—हे विप्रहो—क्षणातच मरण पावली; तेव्हा भावी कर्माच्या वशाने असे झाले.
Verse 32
गौर्हता गौतमेनेति तदा ते कुटिलाशयाः । एकत्रीभूय तत्रत्यैः सकला ऋषयोऽवदन्
तेव्हा कुटिलाशय लोक म्हणाले—“गाय गौतमाने मारली!” तेथील सर्व ऋषी एकत्र होऊन तसा आरोप करू लागले.
Verse 33
ततस्स गौतमो भीतो गौर्हतेति बभूव ह । चकार विस्मयं नार्यहल्याशिष्यैश्शिवानुगः
तेव्हा गौतम भयभीत झाला—मनात म्हणाला, “गौहत्या झाली!” आणि अहल्या देवीच्या उपदेशाने शिक्षित तो शिवभक्त अत्यंत विस्मयाने भरून गेला।
Verse 34
ततस्स गौतमो ज्ञात्वा तां गां क्रोधसमाकुलः । शशाप तानृषीन् सर्वान् गौतमो मुनिसत्तमः
मग गौतमाने त्या गायीचे सत्य जाणून क्रोधाने व्याकुळ झाला. मुनिश्रेष्ठ गौतमाने त्या सर्व ऋषींना शाप दिला.
Verse 35
गौतम उवाच । यूयं सर्वे दुरात्मानो दुःखदा मे विशेषतः । शिवभक्तस्य सततं स्युर्वेदविमुखास्सदा
गौतम म्हणाले—तुम्ही सर्व दुरात्मे आहात आणि मला विशेषतः दुःख देणारे आहात। शिवभक्ताच्या बाबतीत तुम्ही सदैव वेदविमुखच राहता.
Verse 36
अद्यप्रभृति वेदोक्ते सत्कर्मणि विशेषतः । मा भूयाद्भवतां श्रद्धा शैवमार्गे विमुक्तिदे
आजपासून तुमची श्रद्धा विशेषतः केवळ वेदोक्त सत्कर्मांतच न राहो; मुक्तिदायक शैवमार्गात तुमची भक्ती जागृत होवो.
Verse 37
अद्यप्रभृति दुर्मार्गे तत्र श्रद्धा भवेत्तु वः । मोक्षमार्गविहीने हि सदा श्रुतिबहिर्मुखे
आजपासून त्या कुमार्गात तुमची श्रद्धा राहू नये; तो मोक्षमार्गविहीन असून सदा श्रुतीपासून बहिर्मुख आहे।
Verse 38
अद्यप्रभृति भालानि मृल्लिप्तानि भवन्तु वः । स्रसध्वं नरके यूयं भालमृल्लेपनाद्द्विजाः
आजपासून तुमची भाळे मातीने लिप्त होवोत. हे द्विजांनो, या भाळ-मृल्लेपणामुळे तुम्ही नरकात पडाल।
Verse 39
भवंतो मा भविष्यंतु शिवैक परदैवताः । अन्यदेवसमत्वेन जानंतु शिवमद्वयम्
तुम्ही केवळ शिवालाच परमदैवत मानणारे इतकेच राहू नका; शिवाला अद्वय तत्त्व जाणून सर्व देवांत त्याचेच समस्वरूप जाणावे।
Verse 40
मा भूयाद्भवतां प्रीतिश्शिवपूजादिकर्मणि । शिवनिष्ठेषु भक्तेषु शिवपर्वसु सर्वदा
शिवपूजा इत्यादी कर्मांत तुमची प्रीती सदैव वाढत राहो—शिवनिष्ठ भक्तांच्या संगतीत आणि शिवपर्वांवरही सर्वदा.
Verse 41
अद्य दत्ता मया शापा यावंतो दुःखदायकाः । तावंतस्संतु भवतां संततावपि सर्वदा
आज माझ्याकडून दिलेले जितके दुःखदायक शाप आहेत, तितकेच सदा तुमच्यावर आणि तुमच्या संततीवरही राहोत.
Verse 42
अशैवास्संतु भवतां पुत्रपौत्रादयो द्विजाः । पुत्रैस्सहैव तिष्ठंतु भवंतो नरके ध्रुवम्
हे द्विजांनो, तुमचे पुत्र-पौत्रादी सर्व अशैव होवोत; आणि तुम्हीही पुत्रांसह निश्चयाने नरकातच राहोत।
Verse 43
ततो भवंतु चण्डाला दुःखदारिद्र्यपीडिताः । शठा निन्दाकरास्सर्वे तप्तमुद्रांकितास्सदा
म्हणून ते चांडाळ होवोत, दुःख व दारिद्र्याने पीडित होवोत; कपटी, सर्व निंदक होवोत आणि सदैव दग्ध-मुद्रेच्या खुणांनी अंकित राहोत।
Verse 44
सूत उवाच । इति शप्त्वा मुनीन् सर्वान् गौतमस्स्वाश्रमं ययौ । शिवभक्तिं चकाराति स बभूव सुपावनः
सूत म्हणाले—अशा रीतीने सर्व मुनींना शाप देऊन गौतम आपल्या आश्रमास गेला. तेथे त्याने भगवान् शिवांची अतिशय भक्ती केली आणि त्या भक्तीने तो अत्यंत पावन झाला।
Verse 45
ततस्तैः खिन्नहृदया ऋषयस्तेखिला द्विजाः । कांच्यां चक्रुर्निवासं हि शैवधर्मबहिष्कृताः
त्यानंतर ते सर्व ऋषी—सर्व द्विज—हृदयाने खिन्न झाले; शैवधर्मातून बहिष्कृत होऊन त्यांनी कांची येथे निवास केला।
Verse 46
तत्पुत्राश्चाभवन्सर्वे शैवधर्मबहिष्कृताः । अग्रे तद्वद्भविष्यंति कलौ बहुजनाः खलाः
आणि त्याचे सर्व पुत्रही शैवधर्मातून बहिष्कृत झाले. पुढे कलियुगातही अनेक लोक तसेच दुष्ट होऊन शिवभक्ती व सदाचाराच्या मार्गापासून दूर जातील।
Verse 47
इति प्रोक्तमशेषेण तद्वृत्तं मुनिसत्तमाः । पूर्ववृत्तमपि प्राज्ञाः श्रुतं सर्वैस्तु चादरात्
अशा प्रकारे, हे मुनिश्रेष्ठांनो, तो सर्व वृत्तांत पूर्णपणे सांगितला गेला. आणि पूर्वीचा प्रसंगही, हे प्राज्ञांनो, सर्वांनी आदराने ऐकला आहे।
Verse 48
इति वश्च समाख्यातो गौतम्याश्च समुद्भवः । माहात्म्यमुत्तमं चैव सर्वपापहरं परम्
अशा प्रकारे मी तुम्हांला गौतमीचा उद्भव आणि तिचे परम उत्तम माहात्म्य सांगितले आहे; ते सर्व पापांचे परम निवारण करणारे आहे।
Verse 49
त्र्यंबकस्य च माहात्म्यं ज्योतिर्लिंगस्य कीर्तितम् । यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः
त्र्यंबक ज्योतिर्लिंगाचे हे पावन माहात्म्य सांगितले आहे; ते ऐकल्याने सर्व पापांतून मुक्ती मिळते—यात संशय नाही।
Verse 50
अतः परं प्रवक्ष्यामि वैद्यनाथेश्वरस्य हि । ज्योतिर्लिंगस्य माहात्म्यं श्रूयतां पापहारकम्
आता पुढे मी वैद्यनाथेश्वर—ज्योतिर्लिंग—याचे माहात्म्य सांगतो; ऐका, ते पापांचे हरण करणारे आहे।
Frequently Asked Questions
The chapter narrates Gaṅgā’s responsive descent upon Gautama’s invocation, the establishment of Gaṅgādvāra as a recognized tīrtha, and the theological claim that darśana/snānā at such a locus is intrinsically pāpa-hara (sin-removing), while divine presence may withdraw in response to contentious or impure intent.
Gaṅgā’s emergence from an udumbara branch encodes the idea that sanctity can localize through a living axis (tree/branch as a conduit), while her disappearance before rival sages dramatizes a Purāṇic principle: tīrtha is not merely physical water but a moral-ritual field where intention and humility condition access to grace.
No distinct Śiva or Gaurī form is foregrounded in the sampled verses; instead, the chapter centers Gaṅgā as a sacral power whose authority is articulated through a celestial voice, functioning as a Shaiva-aligned tīrtha medium rather than an iconographic manifestation.