Gautama–Ahalyā-Upākhyāna: Durbhikṣa, Tapas, and Varuṇa’s Boon (गौतमाहल्योपाख्यानम्)
अध्याय २४ मध्ये सूत परंपरागत निवेदनाने कथा आरंभ करतात व ही व्यास-गुरुपरंपरेतून प्राप्त पाप-प्रणाशिनी कथा आहे असे सांगतात. पुढे प्रसिद्ध ऋषी गौतम आणि त्यांची धर्मपत्नी अहल्या यांचा परिचय येतो. दक्षिण दिशेला ब्रह्म नावाच्या पर्वतावर गौतम दीर्घ तप करतात. तेव्हा शंभर वर्षे अनावृष्टी पडते; वनस्पती वाळतात, पाणी दुर्मिळ होते आणि प्राणी जीव वाचवण्यासाठी सर्व दिशांना विखुरतात. या संकटात गौतम वरुणदेवासाठी सहा महिने अखंड प्राणायामयुक्त तप करतात; इतर मुनीही योगधारणा व ध्यानस्थैर्याने काळ काढतात. अखेरीस वरुण प्रसन्न होऊन प्रकट होतात व वर देतात; गौतम पर्जन्यवृष्टीची याचना करतात—तप-योग, ऋताची पुनर्स्थापना आणि मानव-पर्यावरण परस्परसंबंध यांचा आदर्श येथे दृढ होतो।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । श्रूयतामृषयः श्रेष्ठाः कथां पापप्रणाशिनीम् । कथयामि यथा व्यासात्सद्गुरोश्च श्रुता मया
सूत म्हणाले—हे श्रेष्ठ ऋषींनो! पाप नष्ट करणारी ही कथा ऐका. मी ती जशी व्यासांकडून आणि सद्गुरूंकडून ऐकली, तशीच सांगतो।
Verse 2
पुरा ऋषिवरश्चासीद्गौतमो नाम विश्रुतः । अहल्या नाम तस्यासीत्पत्नी परमधार्मिकी
प्राचीन काळी गौतम नावाचे एक विख्यात ऋषिवर होते. त्यांच्या पत्नीचे नाव अहल्या; त्या परम धर्मनिष्ठ होत्या।
Verse 3
दक्षिणस्यां दिशि हि यो गिरिर्ब्रह्मेति संज्ञकः । तत्र तेन तपस्तप्तं वर्षाणाम युतं तथा
दक्षिण दिशेला ‘ब्रह्म’ नावाचा एक पर्वत आहे. तेथे त्याने दहा हजार वर्षे तपश्चर्या केली, असे सांगितले जाते।
Verse 4
कदाचिच्च ह्यनावृष्टिरभवत्तत्र सुव्रताः । वर्षाणां च शतं रौद्री लोका दुःखमुपागताः
कधीतरी, हे सुव्रतांनो, तेथे भयंकर अनावृष्टी झाली; आणि शंभर वर्षे लोक दुःखात बुडाले।
Verse 5
आर्द्रं च पल्लवं न स्म दृश्यते पृथिवीतले । कुतो जलं विदृश्येत जीवानां प्राणधारकम्
पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर ओलसर कोवळा अंकुरही दिसत नाही. मग जीवांचा प्राणधारक जल तरी कुठे दिसणार?
Verse 6
गौतमोऽपि स्वयं तत्र वरुणार्थे तपश्शुभम् । चकार चैव षण्मासं प्राणायामपरायणः
तेथे गौतमानेही स्वतः वरुणासाठी शुभ तप केले आणि सहा महिने प्राणायाम-साधनेत पूर्णतः तल्लीन राहिला।
Verse 7
तां दृष्ट्वा चर्षयो विप्राः प्राणायामपरायणाः । ध्यानेन च तदा केचित्कालं निन्युस्सुदारुणम्
ते (भयावह) दर्शन होताच प्राणायामपरायण ऋषि-ब्राह्मणांनी, आणि त्यांपैकी काहींनी ध्यानात लीन होऊन, शिवनिष्ठ चित्ताने तो अत्यंत दारुण काळ योगसमाधीत घालविला।
Verse 9
ततश्च वरुणस्तस्मै वरं दातुं समागताः । प्रसन्नोऽस्मि वरं ब्रूहि ददामि च वचोऽब्रवीत्
मग वरुण त्याला वर देण्यासाठी आला आणि म्हणाला—“मी प्रसन्न आहे; जो वर हवा तो सांग, मी देतो,” असे वचन त्याने उच्चारले।
Verse 10
ततश्च गौतमस्तं वै वृष्टिं च प्रार्थयत्तदा । ततस्स वरुणस्तं वै प्रत्युवाच मुनिं द्विजाः
तेव्हा गौतम मुनींनी त्यांच्याकडे पावसासाठी प्रार्थना केली. तेव्हा वरुणाने त्या ऋषीस उत्तर दिले—हे द्विजांनो—त्याच्या विनंतीस प्रत्युत्तर देत।
Verse 11
वरुण उवाच । देवाज्ञां च समुल्लंघ्य कथं कुर्यामहं च ताम् । अन्यत्प्रार्थय सुज्ञोऽसि यदहं करवाणि ते
वरुण म्हणाला—देवांची आज्ञा उल्लंघून मी ती वृष्टी कशी करू? दुसरे काही माग; तू सुज्ञ आहेस, मी तुझ्यासाठी काय करावे ते सांग.
Verse 12
सूत उवाच । इत्येतद्वचनं तस्य वरुणस्य महात्मनः । परोपकारी तच्छुत्वा गोतमो वाक्यमब्रवीत
सूत म्हणाला—महात्मा वरुणाचे हे वचन ऐकून, परोपकारी गौतम मुनींनी प्रत्युत्तर दिले।
Verse 13
गौतम उवाच । यदि प्रसन्नो देवेश यदि देयो वरो मम । यदहं प्रार्थयाम्यद्य कर्तव्यं हि त्वया तथा
गौतम म्हणाले—हे देवेश! आपण प्रसन्न असाल आणि मला वर द्यावयाचा असेल, तर आज मी जे प्रार्थितो तेच आपण तदनुसार करावे।
Verse 14
यतस्त्वं जलराशीशस्तस्माद्देयं जलं मम । अक्षयं सर्वदेवेश दिव्यं नित्यफलप्रदम्
आपण जलराशीचे अधीश्वर आहात, म्हणून हे जल मी आपणास अर्पण करीत आहे। हे सर्वदेवेश! हे दिव्य अर्पण अक्षय राहो व नित्य फल देओ।
Verse 15
सूत उवाच । इति संप्रार्थितस्तेन वरुणो गौतमेन वै । उवाच वचनं तस्मै गर्तश्च क्रियतां त्वया
सूत म्हणाले—गौतम मुनीने अशा प्रकारे विनयाने प्रार्थना केल्यावर देव वरुण त्यास म्हणाला—“म्हणून तू एक गर्त (खड्डा) कर।”
Verse 16
इत्युक्ते च कृतस्तेन गर्त्तो हस्तप्रमाणतः । जलेन पूरितस्तेन दिव्येन वरुणेन सः
असे सांगितल्यावर त्याने हात-प्रमाणाचा गर्त केला. मग देव वरुणाने पवित्र केलेल्या दिव्य जलाने तो भरला गेला.
Verse 17
अथोवाच मुनिं देवो वरुणो हि जलाधिपः । गौतमं मुनिशार्दूलं परोपकृतिशालिनम्
मग जलाधिपती देव वरुण परोपकारगुणाने युक्त, मुनींमध्ये श्रेष्ठ अशा मुनिशार्दूल गौतम ऋषींना संबोधून म्हणाला.
Verse 18
वरुण उवाच । अक्षय्यं च जलं तेऽस्तु तीर्थभूतं महामुने । तव नाम्ना च विख्यातं क्षितावेतद्भविष्यति
वरुण म्हणाला—हे महामुने, तुझे हे जल अक्षय राहो व तीर्थरूप होवो. पृथ्वीवर हे स्थान तुझ्याच नावाने प्रसिद्ध होईल.
Verse 19
अत्र दत्तं हुतं तप्तं सुराणां यजनं कृतम् । पितॄणां च कृतं श्राद्धं सर्वमेवाक्षयं भवेत्
येथे जे दान दिले जाते, जे हवनात आहुती दिली जाते, जे तप केले जाते, देवतांचे जे यजन होते आणि पितरांसाठी जे श्राद्ध केले जाते—त्या सर्वांचे पुण्य अक्षय होते.
Verse 20
सूत उवाच । इत्युक्तांतर्द्दधे देवस्स्तुतस्तेन महर्षिणा । गौतमोऽपि सुखं प्राप कृत्वान्योपकृतिं मुनिः
सूत म्हणाला—असे बोलून, त्या महर्षीने स्तुती केलेला देव अंतर्धान पावला. आणि मुनि गौतमही परोपकार करून सुखास प्राप्त झाला.
Verse 21
मद्दत्तो ह्याश्रयः पुंसां महत्त्वायोपजायते । महांतस्तत्स्वरूपं च पश्यंति नेतरेऽशुभाः
माझ्याकडून दिलेला आश्रय मनुष्यांना महत्त्व (महानता) प्राप्त करून देतो. महात्मे त्याचे खरे स्वरूप पाहतात; परंतु अशुभ वृत्तीचे इतर पाहत नाहीत.
Verse 22
यादृङ्नरं च सेवेत तादृशं फलमश्नुते । महतस्सेवयोच्च त्वं क्षुद्रस्य क्षुद्रतां तथा
ज्याची सेवा करतो, तसाच फलभोग मिळतो. महानांची सेवा केल्याने महानता येते; आणि क्षुद्रांची सेवा केल्याने क्षुद्रताच येते.
Verse 23
सिंहस्य मंदिरे सेवा मुक्ताफलकरी मता । शृगालमंदिरे सेवा त्वस्थिलाभकरी स्मृता
सिंहाच्या मंदिरात केलेली सेवा मोत्यांचे फळ देणारी मानली जाते; परंतु शृगाळाच्या मंदिरात केलेली सेवा केवळ हाडांचा लाभ देणारी असे स्मरणात आहे।
Verse 24
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसं हितायां त्र्यंबकेश्वरमाहात्म्ये गौतमप्रभाववर्णनं नाम चतुर्विशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील चतुर्थ कोटिरुद्रसंहितेत त्र्यंबकेश्वर-माहात्म्यात ‘गौतमप्रभाव व महिमावर्णन’ नामक चोवीसावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 25
वृक्षाश्च हाटकं चैव चंदनं चेक्षुकस्तथा । एते भुवि परार्थे च दक्षा एवं न केचन
वृक्ष, सुवर्ण, चंदन आणि ऊस—ही सर्व पृथ्वीवर परोपकारासाठी समर्थ आहेत; पण त्या निःस्वार्थ हेतूत दक्ष असे लोक फारच विरळा।
Verse 26
दयालुरमदस्पर्श उपकारी जितेन्द्रियः । एतैश्च पुण्यस्तम्भैस्तु चतुर्भिर्धार्य्यते मही
दयाळू, मद-गर्वस्पर्शरहित, उपकारी आणि जितेंद्रिय—या चार पुण्यस्तंभांनीच ही पृथ्वी धारण केली जाते।
Verse 27
ततश्च गौतमस्तत्र जलं प्राप्य सुदुर्लभम् । नित्यनैमित्तिकं कर्म चकार विधिवत्तदा
त्यानंतर गौतमांनी तेथे अत्यंत दुर्मिळ जल मिळवून, त्या वेळी विधिपूर्वक नित्य व नैमित्तिक कर्म केले.
Verse 28
ततो व्रीहीन्यवांश्चैव नीवारानप्यनेकधा । वापयामास तत्रैव हवनार्थं मुनीश्वरः
त्यानंतर त्या मुनीश्वरांनी हवनासाठी तेथेच तांदूळ, जव आणि अनेक प्रकारचे नीवार इत्यादी वन्य धान्य पेरले।
Verse 29
धान्यानि विविधानीह वृक्षाश्च विविधास्तथा । पुष्पाणि च फलान्येव ह्यासंस्तत्रायनेकशः
त्या पवित्र स्थानी विविध धान्ये, विविध प्रकारची झाडे, तसेच पुष्पे व फळेही सर्वत्र विपुल प्रमाणात होती।
Verse 30
तच्छुत्वा ऋषयश्चान्ये तत्राया तास्सहस्रशः । पशवः पक्षिणश्चान्ये जीवाश्च बहवोऽगमन्
हे ऐकून इतर ऋषीही हजारोंच्या संख्येने तेथे आले; पशु, पक्षी आणि अनेक अन्य जीवसुद्धा तेथे येऊन पोहोचले।
Verse 31
तद्वनं सुन्दरं ह्यासीत्पृथिव्यां मंडले परम् । तदक्षयकरायोगादनावृष्टिर्न दुःखदा
ते वन पृथ्वीमंडळात अत्यंत सुंदर व श्रेष्ठ होते; त्याच्या अक्षय कल्याणकारी सामर्थ्यामुळे तेथे अनावृष्टीही दुःखद ठरत नसे।
Verse 32
ऋषयोऽपि वने तत्र शुभकर्मपरायणाः । वासं चक्रुरनेके च शिष्यभार्य्यासुतान्विताः
त्या वनात शुभकर्म व साधनेत तत्पर ऋषींनीही वास केला। अनेक ऋषी शिष्य, पत्नी व पुत्रांसह तेथे राहू लागले।
Verse 33
धान्या नि वापयामासुः कालक्रमणहेतवे । आनंदस्तद्वने ह्यासीत्प्रभावाद्गौतमस्य च
काळाचा क्रम जाणण्यासाठी त्यांनी तेथे धान्य पेरले। त्या वनात गौतम ऋषींच्या प्रभावामुळेही खरोखर आनंद नांदत होता.
Frequently Asked Questions
A century-long drought (anāvṛṣṭi) devastates the world; ṛṣi Gautama responds with six months of prāṇāyāma-centered tapas directed to Varuṇa, who appears and offers a boon, leading to a petition for rainfall and restoration.
Drought functions as a narrative sign of disrupted ṛta (cosmic regularity), while rain represents the re-harmonization of cosmic and social order; the text encodes a principle that disciplined inner regulation (prāṇāyāma/tapas) can mediate outer-world stability through divine sanction.
In the provided portion of Adhyāya 24, no explicit Śiva/Gaurī form is foregrounded; instead, the chapter advances Śaiva-typical praxis-theology indirectly by showcasing tapas and yogic discipline as the operative bridge to grace, here mediated through Varuṇa’s boon.