Kedāreśvara-pratiṣṭhā: Nara-Nārāyaṇa’s Worship and Śiva’s Abiding as Jyoti

Verse 1

सूत उवाच । नरनारायणाख्यौ याववतारौ हरेर्द्विजाः । तेपाते भारते खण्डे बदर्याश्रम एव हि

सूत म्हणाले—हे द्विज ऋषींनो, हरि यांचे नर-नारायण नामक दोन अवतार भारतखंडात, निश्चयच बदरी आश्रमात तप करीत होते.

Verse 2

ताभ्यां संप्रार्थितश्शंभुः पार्थिवे पूजनाय वै । आयाति नित्यं तल्लिंगे भक्ताधीनतया शिव

त्या भक्तांनी कळकळीने प्रार्थना केल्यावर शंभू पार्थिव लिंगात पूजेसाठी नित्य येतात; कारण शिव भक्तिभावाने भक्ताधीन होतात.

Verse 3

एवं पूजयतोश्शंभुं तयोर्विष्ण्ववतारयोः । चिरकालो व्यतीताय शैवयोर्धर्मपुत्रयोः

अशा रीतीने विष्णूचे ते दोन्ही अवतार, शैवधर्मनिष्ठ धर्मपुत्र, शंभूची पूजा करीत राहिले; आणि फार दीर्घ काळ लोटला।

Verse 4

एकस्मिन्समये तत्र प्रसन्नः परमेश्वरः । प्रत्युवाच प्रसन्नोस्मि वरो मे व्रियतामिति

एकदा तेथे परमेश्वर प्रसन्न झाले आणि म्हणाले— “मी संतुष्ट आहे; माझ्याकडून वर मागा।”

Verse 5

इत्युक्ते च तदा । तेन नरो नारायणस्स्वयम् । ऊचतुर्वचनं तत्र लोकानां हितकाम्यया

हे ऐकून तेव्हा नर आणि नारायण स्वतः, लोकांच्या हिताची इच्छा धरून, तेथे वचन बोलले।

Verse 6

नरनारायणावूचतुः । यदि प्रसन्नो देवेश यदि देयो वरस्त्वया । स्थीयतां स्वेन रूपेण पूजार्थं शंकरस्स्वयम्

नर-नारायण म्हणाले— “हे देवेश! आपण प्रसन्न असाल आणि वर द्यावयाचा असेल, तर पूजेसाठी स्वयं शंकर आपल्या स्वरूपाने येथे स्थिर राहो।”

Verse 7

सूत उवाच । इत्युक्तस्तु तदा ताभ्यां केदारे हिमसंश्रये । स्वयं च शंकरस्तस्थौ ज्योतीरूपो महेश्वरः

सूत म्हणाले—त्यांनी दोघांनी असे म्हटल्यावर, हिमाच्छादित केदारात, स्वयं शंकर महेश्वर ज्योतीरूपाने तेथे प्रकट होऊन स्थित राहिले.

Verse 8

ताभ्यां च पूजितश्चैव सर्वदुःखभयापहः । लोकानामुपकारार्थं भक्तानां दर्शनाय वै

त्या दोघांनी पूजिलेला प्रभु शंभू, सर्व दुःख व भय हरिणारा, लोकांच्या कल्याणासाठी आणि भक्तांना दिव्य दर्शन देण्यासाठी प्रकट झाला।

Verse 9

स्वयं स्थितस्तदा शंभुः केदारेश्वरसंज्ञकः । भक्ताभीष्टप्रदो नित्यं दर्शनादर्चनादपि

तेव्हा स्वयं शंभू तेथे ‘केदारेश्वर’ या नावाने विराजमान झाले; ते नित्य भक्तांच्या अभिष्टांची पूर्ती केवळ दर्शनाने आणि पूजनानेही करतात।

Verse 10

देवाश्च पूजयंतीह ऋषयश्च पुरातनाः । मनोभीष्ट फलं तेते सुप्रसन्नान्महेश्वरात्

येथे देव आणि प्राचीन ऋषीही पूजन करतात; अत्यंत प्रसन्न महेश्वराकडून ते सर्वजण आपल्या मनोइच्छित फळांची प्राप्ती करतात।

Verse 11

भवस्य पूजनान्नित्यं बदर्याश्रमवासिनः । प्राप्नुवन्ति यतः सोऽसौ भक्ताभी ष्टप्रदः सदा

भव (शिव) यांची नित्य पूजा केल्याने बदरी-आश्रमवासी सतत आपले अभिलषित फळ प्राप्त करतात; कारण ते सदैव भक्ताभीष्ट देणारे आहेत।

Verse 12

तद्दिनं हि समारभ्य केदारेश्वर एव च । पूजितो येन भक्त्या वै दुःखं स्वप्नेऽति दुर्लभम्

त्या दिवसापासून जो भक्तिभावाने केदारेश्वराची पूजा करतो, त्याच्यासाठी दुःख स्वप्नातही अत्यंत दुर्मिळ होते।

Verse 13

यो वै हि पाण्डवान्दृष्ट्वा माहिषं रूपमास्थितः । मायामास्थाय तत्रैव पलायनपरोऽभवत्

पांडवांना पाहताच त्याने म्हशीचे रूप धारण केले; तेथेच मायेला आश्रय देऊन तो फक्त पळून जाण्यास तत्पर झाला।

Verse 14

धृतश्च पाण्डवैस्तत्र ह्यवाङ्मुखतया स्थितः । पुच्छ चैव धृतं तैस्तु प्रार्थितश्च पुनःपुनः

तेथे पांडवांनी त्याला आवरले, कारण तो मुख खाली करून उभा होता. त्यांनी त्याची शेपटीही धरली आणि पुन्हा पुन्हा त्याची विनंती केली।

Verse 15

तद्रूपेण स्थितस्तत्र भक्तवत्सलनामभाक् । नयपाले शिरोभागो गतस्तद्रूपतः स्थितः

त्याच रूपात तेथे स्थित राहून शिव ‘भक्तवत्सल’ या नावाने प्रसिद्ध झाले. त्याच रूपात त्यांच्या शिराचा एक भाग नयपाल येथे येऊन प्रतिष्ठित झाला।

Verse 16

स वै व पूजनान्नित्यमाज्ञां चैवाप्यदात्तथा । पूजितश्च स्वयं शंभुस्तत्र तस्थौ वरानदात्

त्याने नित्य पूजन केले आणि त्याच प्रकारे प्रभूची आज्ञाही प्राप्त केली. विधिपूर्वक पूजिलेले स्वयं शंभू तेथेच स्थिर राहून वरदान देऊ लागले।

Verse 17

पूजयित्वा गतास्ते तु पाण्डवा मुदितास्तदा । लब्ध्वा चित्तेप्सितं सर्वं विमुक्तास्सर्वदुःखतः

तेव्हा पांडवांनी शिवाची विधिवत पूजा करून आनंदाने प्रस्थान केले। मनोइच्छित सर्व काही मिळवून ते सर्व दुःखांतून मुक्त झाले।

Verse 18

तत्र नित्यं हस्साक्षात्क्षेत्रे केदारसंज्ञके । भारतीभिः प्रजाभिश्च तथेव परिपूज्यते

तेथे केदार नावाच्या साक्षात् प्रकट पवित्र क्षेत्रात भगवान् शिवाची नित्य श्रद्धेने यथाविधी पूजा होते—भारती (विद्वान भक्त) आणि सामान्य प्रजाही त्यांची परिपूजा करतात।

Verse 19

इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां केदारेश्वरज्योतिर्लिगमा हात्म्यवर्णनं नामैकोनविंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या चतुर्थ ‘कोटिरुद्रसंहिता’ भागात ‘केदारेश्वर ज्योतिर्लिंग-माहात्म्यवर्णन’ नावाचा एकोणिसावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 20

तथैव रूपं दृष्ट्वा च सर्वपापैः प्रमुच्यते । जीवन्मुक्तो भवेत्सोपि यो गतो बदरीवने

त्या दिव्य रूपाचे दर्शन घेतल्याने सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते। जो बदरीवनात जातो तोही जिवंतपणीच मुक्त—जीवनमुक्त—होतो।

Verse 21

दृष्ट्वा रूपं नरस्यैव तथा नारायणस्य हि । केदारेश्वरशंभोश्च मुक्तभागी न संशयः

नर व नारायण यांचे स्वरूप तसेच केदारेश्वर शंभू यांचे दर्शन घेतल्याने मनुष्य मुक्तीचा भागीदार होतो—यात संशय नाही.

Verse 22

केदारेशस्य भक्ता ये मार्गस्थास्तस्य वै मृता । गतेऽपि मुक्ता भवंत्येव नात्र कार्य्या विचारणा

केदारेशाचे जे भक्त त्यांच्याकडे जाताना मार्गातच मृत्युमुखी पडतात, तेही निश्चयाने मुक्त होतात; याबाबत विचार करण्याची गरज नाही.

Verse 23

गत्वा तत्र प्रीतियुक्तः केदारेशं प्रपूज्य च । तत्रत्यमुदकं पीत्वा पुन र्जन्म न विन्दति

तेथे भक्तिप्रीतीने युक्त होऊन केदारेशाचे विधिपूर्वक पूजन करून, त्या स्थळाचे पवित्र तीर्थजल पिणारा पुन्हा जन्म घेत नाही।

Verse 24

खण्डेस्मिन्भारते विप्रा नरनारायणेश्वरः । केदारेशः प्रपूज्यश्च सर्वैर्जीवैस्सुभक्तितः

हे विप्रहो! याच भारतखंडात नर-नारायणेश्वर म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या केदारेशाचे सर्व जीवांनी उत्तम भक्तीने पूजन करावे।

Verse 25

अस्य खण्डस्य स स्वामी सर्वेशोपि विशेषतः । सर्वकामप्रदश्शंभुः केदाराख्यो न संशय

या पवित्र खंडाचा तो स्वामी आहे—विशेषतः सर्वेश्वर. सर्व कामना प्रदान करणारा तो शंभू ‘केदार’ नावाने प्रसिद्ध आहे; यात संशय नाही.

Verse 26

एतद्वचस्समाख्यातं यत्पृष्टमृषिसत्तमाः । श्रुत्वा पापं हरेत्सर्वं नात्र कार्या विचारणा

हे ऋषिश्रेष्ठांनो, जे विचारले होते तेच वचन मी सांगितले. केवळ ऐकण्याने सर्व पाप नष्ट होते—यात विचार करण्याची गरज नाही.