महाकालज्योतिर्लिङ्गमाहात्म्ये चन्द्रसेन-चिन्तामणि-प्रसङ्गः (Mahākāla Jyotirliṅga Māhātmya: The Episode of King Candrasena and the Cintāmaṇi)
या अध्यायात ऋषी सूतांना विचारतात—महाकाल-संज्ञक ज्योतिर्लिंगाशी संबंधित रक्षकाची महिमा व भक्तांची कीर्ती पुन्हा सांगा. सूत उज्जयिनीतील राजा चंद्रसेनाची कथा सांगतात—तो शास्त्रज्ञ, संयमी आणि दृढ शिवभक्त होता. गिरीशाचा प्रमुख गण मणिभद्र त्याला चिंतामणी देतो; ती सूर्यप्रभेसारखी तेजस्वी असून स्मरण, दर्शन किंवा श्रवणानेही मंगल फल देते, आणि तिच्या तेजाने तुच्छ पदार्थ सुवर्ण होतात असे वर्णन येते. राजाचे वैभव लोकांत उजळल्याने इतर राजांत मत्सर व लोभ उत्पन्न होतो; ते विविध युक्त्यांनी ते दिव्य रत्न मिळवू पाहतात. अध्याय सूचित करतो की सांसारिक तेज, धन व प्रतिष्ठा वैर वाढवतात; खरी सुरक्षा महाकालातील शिवरक्षणात व अचल भक्तीत आहे, फिरत्या ताईतामध्ये नाही.
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । महाकालसमाह्वस्थज्योतिर्लिंगस्य रक्षिणः । भक्तानां महिमानं च पुनर्ब्रूहि महामते
ऋषी म्हणाले: हे महामते, महाकाल नामक ज्योतिर्लिंगाशी संबंधित रक्षणशक्तीचा आणि भक्तांच्या महिमेचाही पुन्हा वर्णन करा.
Verse 2
सूत उवाच । शृणुतादरतो विप्रो भक्तरक्षाविधायिनः । महाकालस्य लिंगस्य माहात्म्यं भक्तिवर्द्धनम्
सूत म्हणाले: हे विप्र ऋषींनो, आदराने ऐका—भक्तांचे रक्षण करणाऱ्या महाकालाच्या लिंगाचे हे माहात्म्य भक्ती वाढविणारे आहे.
Verse 3
उज्जयिन्यामभूद्राजा चन्द्रसेनाह्वयो महान् । सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञश्शिवभक्तो जितेन्द्रियः
उज्जयिनीमध्ये चंद्रसेन नावाचा एक महान राजा होता. तो सर्व शास्त्रांचा तत्त्वार्थ जाणणारा, भगवान शिवाचा भक्त आणि इंद्रियजयी होता.
Verse 4
तस्याभवत्सखा राज्ञो मणिभद्रो गणो द्विजाः । गिरीशगणमुख्यश्च सर्वलोकनमस्कृतः
हे द्विजांनो, त्या राजाचा मित्र मणिभद्र नावाचा गण होता. तो गिरीश (भगवान शिव) यांच्या गणांचा प्रमुख आणि सर्व लोकांनी नमस्कार केलेला होता.
Verse 5
एकदा स गणेन्द्रो हि प्रसन्नास्यो महामणिम् । मणिभद्रो ददौ तस्मै चिंतामणिमुदारधीः
एकदा तो गणेंद्र प्रसन्न मुखाने त्याला एक महान मणी देऊ लागला. उदारबुद्धी मणिभद्राने त्याला श्रेष्ठ चिंतामणी प्रदान केली.
Verse 6
स वै मणिः कौस्तुभवद्द्योतमानोर्कसन्निभः । ध्यातो दृष्टः श्रुतो वापि मंगलं यच्छति ध्रुवम्
तो मणी कौस्तुभासारखा दीप्तिमान आणि सूर्याप्रमाणे तेजस्वी होता. त्याचे ध्यान केले, पाहिले किंवा केवळ ऐकले तरी तो निश्चयच मंगल देतो.
Verse 7
तस्य कांतितलस्पृष्टं कांस्यं ताम्रमयं त्रपु । पाषाणादिकमन्यद्वा द्रुतं भवति हाटकम्
त्याच्या कांतिच्या स्पर्शाने कांस्य, तांबे, त्रपु (टिन) किंवा दगड इत्यादी जे काही असेल ते त्वरेने सुवर्ण होते.
Verse 8
स तु चिन्तामणिं कंठे बिभ्रद्राजा शिवाश्रयः । चन्द्रसेनो रराजाति देवमध्येव भानुमान्
शिवाश्रय घेतलेला तो राजा चंद्रसेन कंठी चिंतामणी धारण करून देवांमध्ये जणू सूर्याप्रमाणे तेजस्वी होऊन शोभला.
Verse 9
श्रुत्वा चिन्तामणिग्रीवं चन्द्रसेनं नृपोत्तमम् । निखिलाः क्षितिराजानस्तृष्णाक्षुब्धहृदोऽभवन्
‘चिंतामणिग्रीव’ म्हणून प्रसिद्ध नृपोत्तम चंद्रसेनाची वार्ता ऐकून, सर्व क्षितिराजांचे हृदय तृष्णेने व्याकुळ झाले.
Verse 10
नृपा मत्सरिणस्सर्वे तं मणिं चन्द्रसेनतः । नानोपायैरयाचंत देवलब्धमबुद्धयः
मत्सराने भरलेले सर्व राजे, त्या मणीसाठी चंद्रसेनाकडे नानोपायांनी याचना करू लागले—अविवेकी, कारण तो देवकृपेने मिळालेला होता.
Verse 11
सर्वेषां भूभृतां याञ्चा चन्द्रसेनेन तेन वै । व्यर्थीकृता महाकालदृढभक्तेन भूसुराः
हे ब्राह्मणांनो! महाकाळाचा दृढ भक्त असलेल्या चंद्रसेनाने सर्व राजांच्या विनंत्या व्यर्थ ठरवल्या।
Verse 12
ते कदर्थीकृतास्सर्वे चन्द्रसेनेन भूभृता । राजानस्सर्वदेशानां संरम्भं चक्रिरे तदा
चंद्रसेनाने अपमानित केलेले ते सर्व राजे—विविध देशांचे नरेश—तेव्हा क्रोधाने पेटून वैरभाव उभा करू लागले।
Verse 13
अथ ते सर्वराजानश्चतुरंगबलान्विताः । चन्द्रसेनं रणे जेतुं संबभूवुः किलोद्यताः
मग ते सर्व राजे चतुरंगिणी सेनेने युक्त होऊन, रणांगणात चंद्रसेनाला जिंकण्यासाठी पूर्णतः उद्यत झाले.
Verse 14
ते तु सर्वे समेता वै कृतसंकेतसंविदः । उज्जयिन्याश्चतुर्द्वारं रुरुधुर्बहुसैनिकाः
ते सर्वजण परस्पर संकेतानुसार एकत्र झाले; अनेक सैन्यांसह त्यांनी उज्जयिनीचे चारही द्वार रोखून धरले।
Verse 15
संरुध्यमानां स्वपुरीं दृष्ट्वा निखिल राजभिः । तमेव शरणं राजा महाकालेश्वरं ययौ
सर्व राजांनी आपली नगरी वेढलेली पाहून राजा केवळ महाकालेश्वरालाच शरण गेला आणि रक्षणासाठी त्यांच्याकडे धावला।
Verse 16
निर्विकल्पो निराहारस्स नृपो दृढनिश्चयः । समानर्च महाकालं दिवा नक्तमनन्यधीः
तो राजा विकल्परहित, निराहार व दृढनिश्चयी होऊन, अनन्य बुद्धीने दिवसरात्र महाकालाची सम्यक् आराधना करू लागला।
Verse 17
ततस्स भगवाञ्छंभुर्महाकालः प्रसन्नधीः । तं रक्षितुमुपायं वै चक्रे तं शृणुतादरात्
तेव्हा प्रसन्न बुद्धी असलेल्या भगवान शंभू—महाकालांनी त्याच्या रक्षणाचा उपाय योजला. तो उपाय तुम्ही आदराने ऐका.
Verse 18
तदैव समये गोपि काचित्तत्र पुरोत्तमे । चरंती सशिशुर्विप्रा महाकालांतिकं ययौ
त्याच वेळी, त्या उत्तम नगरात, कोणी एक गोपी—जी ब्राह्मण स्त्री देखील होती—आपल्या लहान मुलासह फिरत असताना महाकालाच्या जवळ गेली.
Verse 19
पञ्चाब्दवयसं बालं वहन्ती गतभर्तृका । राज्ञा कृतां महाकालपूजां सापश्यदादरात्
ती विधवा, आपल्या पाच वर्षांच्या मुलाला घेऊन, राजाने केलेली महाकालाची पूजा आदराने पाहू लागली.
Verse 20
सा दृष्ट्वा सुमहाश्चर्यां शिवपूजां च तत्कृताम् । प्रणिपत्य स्वशिविरं पुनरेवाभ्यपद्यत
त्यांनी केलेली ती अत्यंत आश्चर्यकारक शिवपूजा पाहून, तिने नमस्कार केला आणि पुन्हा आपल्या शिबिरात परतली.
Verse 21
तत्सर्वमशेषेण स दृष्ट्वा बल्लवीसुतः । कुतूहलेन तां कर्त्तुं शिवपूजां मनोदधे
ते सर्व काही पूर्णपणे पाहून गवळिणीचा पुत्र कुतूहलाने भगवान् शिवांची ती पूजा करण्याचा संकल्प मनात करू लागला.
Verse 22
आनीय हृद्यं पाषाणं शून्ये तु शिविरांतरे । अविदूरे स्वशिबिराच्छिवलिगं स भक्तितः
मनास भावणारा दगड आणून त्याने छावणीतील मोकळ्या जागेत, आपल्या तंबूपासून फार दूर नाही अशा ठिकाणी, भक्तिभावाने शिवलिंग स्थापिले।
Verse 23
गन्धालंकारवासोभिर्धूपदीपाक्षतादिभिः । विधाय कृत्रिमैर्द्रव्यैर्नैवेद्यं चाप्यकल्पयत्
सुगंध, अलंकार व वस्त्रे—धूप, दीप, अक्षता इत्यादींसह—त्याने पूजेची व्यवस्था केली; आणि कृत्रिमरीत्या तयार केलेल्या द्रव्यांनी नैवेद्यही सिद्ध केला।
Verse 24
भूयोभूयस्समभ्यर्च्य पत्रैः पुष्पैर्मनोरमैः । नृत्यं च विविधं कृत्वा प्रणनाम पुनःपुनः
पुन्हा पुन्हा मनोहर पाने व रम्य पुष्पांनी त्याने (शिवाची) पूजा केली; आणि विविध नृत्य करून तो वारंवार प्रणाम करू लागला।
Verse 25
एतस्मिन्समये पुत्रं शिवासक्तसुचेतसम् । प्रणयाद्गोपिका सा तं भोजनाय समाह्वयत्
त्याच वेळी त्या गोपिकेने प्रेमाने, शिवभक्तीत आसक्त चित्त असलेल्या आपल्या पुत्राला भोजनासाठी स्नेहपूर्वक बोलाविले।
Verse 26
यदाहूतोऽपि बहुशश्शिवपूजाक्तमानसः । बालश्च भोजनं नैच्छत्तदा तत्र ययौ प्रसूः
पुन्हा पुन्हा बोलावले तरी शिवपूजेत तन्मय झालेला तो बालक भोजनास इच्छित नव्हता; तेव्हा त्याची माता त्याच्याकडे तिथे गेली।
Verse 27
तं विलोक्य शिवस्याग्रे निषण्णं मीलितेक्षणम् । चकर्ष पाणिं संगृह्य कोपेन समताडयत्
त्याला भगवान शिवांच्या समोर डोळे मिटून बसलेला पाहून, दुसऱ्याने त्याचा हात धरून ओढले आणि क्रोधाने त्याला मारले।
Verse 28
आकृष्टस्ताडितश्चापि नागच्छत्स्वसुतो यदा । तां पूजां नाशयामास क्षिप्त्वा लिंगं च दूरतः
जेव्हा त्याचा स्वतःचा मुलगा ओढून नेले व मारले तरीही आला नाही, तेव्हा त्याने ती पूजा नष्ट केली आणि शिवलिंग दूर फेकून दिले।
Verse 29
हाहेति दूयमानं तं निर्भर्त्स्य स्वसुतं च सा । पुनर्विवेश स्वगृहं गोपी क्रोधसमन्विता
“हाय! हाय!” असे म्हणत दुःखाने व्याकुळ होऊन तिने आपल्या मुलाला झिडकारले; आणि क्रोधाने भरलेली ती गोपी पुन्हा घरात गेली।
Verse 30
मात्रा विनाशितां पूजां दृष्ट्वा देवस्य शूलिनः । देवदेवेति चुक्रोश निपपात स बालकः
आईने शूलधारी देवाची पूजा नष्ट केली हे पाहून तो बालक व्याकुळ होऊन “देवदेवा!” अशी हाक मारून दुःखाने भूमीवर कोसळला।
Verse 31
प्रनष्टसंज्ञः सहसा स बभूव शुचाकुलः । लब्धसंज्ञो मुहूर्तेन चक्षुषी उदमीलयत्
अचानक तो शुद्ध हरपून शोकाने व्याकुळ झाला. मग थोड्याच वेळात शुद्धीवर येऊन त्याने डोळे उघडले।
Verse 32
तदैव जातं शिबिरं महाकालस्य सुन्दरम् । ददर्श स शिशुस्तत्र शिवानुग्रहतोऽचिरात्
त्याच क्षणी महाकालाचे सुंदर शिबिर प्रकट झाले; तेथे त्या बालकाने शिवाच्या अनुग्रहकृपेने लवकरच ते पाहिले।
Verse 33
हिरण्मयबृहद्द्वारं कपाटवरतोरणम् । महार्हनीलविमलवज्रवेदीविराजितम्
त्यात सुवर्णप्रभ विशाल द्वार, उत्तम कपाट व श्रेष्ठ तोरण होते; आणि ते बहुमूल्य गडद-निळ्या, निर्मळ वज्रसम वेदीने शोभत होते।
Verse 34
संतप्तहेमकलशैर्विचित्रैर्बहुभिर्युतम् । प्रोद्भासितमणिस्तंभैर्बद्धस्फटिकभूतलैः
ते परिशोधित तप्त सुवर्णाच्या अनेक विचित्र कलशांनी युक्त होते; आणि तेजस्वी मणिस्तंभ व स्फटिकफलकांनी जडविलेल्या भूतलाने प्रकाशमान होते।
Verse 35
तन्मध्ये रत्नलिंगं हि शंकरस्य कृपानिधे । स्वकृतार्चनसंयुक्तमपश्यद्गोपिकासुतः
त्याच्या मध्यभागी, हे शंकराच्या करुणानिधे, गोपिकासुताने शंकराचे रत्नमय लिंग पाहिले—जे त्याने स्वतः केलेल्या अर्चनाने संयुक्त होते।
Verse 36
स दृष्ट्वा सहसोत्थाय शिशुर्विस्मितमानसः । संनिमग्न इवासीद्वै परमानंदसागरे
त्याला पाहताच बालक ताबडतोब उठून उभा राहिला; त्याचे मन विस्मयाने भरून गेले। तो जणू परम आनंदाच्या सागरात निमग्न झाल्यासारखा स्थिर राहिला।
Verse 37
ततः स्तुत्वा स गिरिशं भूयोभूयः प्रणम्य च । सूर्ये चास्तं गते बालो निर्जगाम शिवालयात्
मग गिरिश (भगवान शिव) यांची स्तुती करून आणि पुन्हा पुन्हा नमस्कार करून, सूर्यास्त झाल्यावर तो बालक शिवालयातून बाहेर पडला.
Verse 38
अथापश्यत्स्वशिबिरं पुरंदरपुरोपमम् । सद्यो हिरण्मयीभूतं विचित्रं परमोज्ज्वलम्
मग त्याने आपले शिबिर पाहिले, जे पुरंदर (इंद्र) यांच्या पुरीसारखे होते. क्षणार्धात ते सुवर्णमय झाले होते—विचित्र आणि परम तेजस्वी.
Verse 39
सोन्तर्विवेश भवनं सर्वशोभासमन्वितम् । मणिहेमगणाकीर्ण मोदमानो निशामुखे
रात्रीच्या प्रारंभी तो त्या भवनात प्रवेशला, जे सर्व शोभांनी युक्त होते; मणी व सुवर्णाच्या राशींनी भरलेले, तो आतून आनंदित झाला.
Verse 40
तत्रापश्यत्स्वजननीं स्वपंतीं दिव्यलक्षणाम् । रत्नालंकारदीप्तांगीं साक्षात्सुरवधूमिव
तेथे त्याने आपली जननी निद्रिस्त, दिव्य शुभलक्षणांनी युक्त अशी पाहिली। रत्नजडित अलंकारांनी तिचे अंग तेजस्वी झाले होते; जणू साक्षात् देवांगना।
Verse 41
अथो स तनयो विप्राश्शिवानुग्रहभाजनम् । जवेनोत्थापयामास मातरं सुखविह्वलः
मग, हे विप्रहो, शिवकृपेचा पात्र झालेला तो पुत्र आनंदाने विह्वल होऊन वेगाने आपल्या मातेला उठवू लागला।
Verse 42
सोत्थिताद्भुतमालक्ष्यापूर्वं सर्वमिवाभवत् । महानंदसुमग्ना हि सस्वजे स्वसुतं च तम्
आताच उद्भवलेल्या त्या अद्भुत घटनेचे दर्शन होताच सर्व काही जणू सर्वथा अपूर्व भासले. महान आनंदात निमग्न होऊन तिने आपल्या त्या पुत्राला प्रेमाने आलिंगन दिले.
Verse 43
श्रुत्वा पुत्रमुखात्सर्वं प्रसादं गिरिजापतेः । प्रभुं विज्ञापयामास यो भजत्यनिशं शिवम्
पुत्राच्या मुखातून गिरिजापती शिवांच्या प्रसादाचा सर्व वृत्तांत ऐकून त्याने प्रभूस निवेदन केले—जो निरंतर शिवभजन करतो, तो त्यांच्या कृपेला पात्र होतो.
Verse 44
स राजा सहसागत्य समाप्तनियमो निशि । ददर्श गोपिकासूनोः प्रभावं शिवतोषणम्
तो राजा रात्री नियम-व्रत पूर्ण करून सहसा तेथे आला आणि गोपिकापुत्राचा तो प्रभाव पाहिला, जो भगवान शिवांना तुष्ट करणारा होता.
Verse 45
दृष्ट्वा महीपतिस्सर्वं तत्सामात्यपुरोहितः । आसीन्निमग्नो विधृतिः परमानंदसागरे
हे सर्व पाहून तो महीपति आपल्या मंत्र्यांसह व पुरोहितासह परमानंदसागरात जणू बुडून पूर्ण तन्मय झाला.
Verse 46
प्रेम्णा वाष्पजलं मुञ्चञ्चन्द्रसेनो नृपो हि सः । शिवनामोच्चरन्प्रीत्या परिरेभे तमर्भकम्
तो राजा चंद्रसेन प्रेमाने अश्रू ढाळीत, आनंदाने शिवनाम उच्चारीत, त्या बालकाला स्नेहाने आलिंगन देऊ लागला.
Verse 47
महामहोत्सवस्तत्र प्रबभूवाद्भुतो द्विजाः । महेशकीर्तनं चक्रुस्सर्वे च सुखविह्वलाः
हे द्विजांनो, तेथे अद्भुत असा महामहोत्सव प्रकट झाला. सर्वजण आनंदाने विह्वळ होऊन महेश्वराचे कीर्तन करू लागले.
Verse 48
एवमत्यद्भुताचाराच्छिवमाहात्म्यदर्शनात् । पौराणां सम्भ्रमाच्चैव सा रात्रिः क्षणतामगात्
अशा त्या परम अद्भुत आचरणामुळे, शिवमहात्म्याचे प्रत्यक्ष दर्शन झाल्यामुळे आणि नगरवासीयांच्या विस्मययुक्त उत्साहामुळे ती रात्र क्षणात निघून गेली.
Verse 49
अथ प्रभाते युद्धाय पुरं संरुध्य संस्थिताः । राजानश्चारवक्त्रेभ्यश्शुश्रुवुश्चरितं च तत्
मग प्रभात होताच ते युद्धासाठी नगराला वेढा घालून अडवून उभे राहिले. आणि राजांनी हेर व दूत यांच्या मुखातून ते सर्व चरित्र ऐकले.
Verse 50
ते समेताश्च राजानः सर्वे येये समागताः । परस्परमिति प्रोचुस्तच्छ्रुत्वा चकित अति
तेथे जे जे राजे जमले होते ते सर्व एकत्र येऊन परस्परांशी असे बोलू लागले; आणि ते ऐकून ते अत्यंत चकित झाले.
Verse 51
राजान ऊचुः । अयं राजा चन्द्रसेनश्शिवभक्तोति दुर्जयः । उज्जयिन्या महाकालपुर्याः पतिरनाकुलः
राजे म्हणाले—हा राजा चंद्रसेन शिवभक्त आहे, म्हणून तो अत्यंत दुर्जेय आहे. तो उज्जयिनी, महाकालपुरीचा निश्चिंत अधिपती आहे.
Verse 52
ईदृशाश्शिशवो यस्य पुर्य्यां संति शिवव्रताः । स राजा चन्द्रसेनस्तु महाशंकरसेवकः
ज्याच्या नगरीत बालकेसुद्धा अशी—शिवव्रतपरायण—आहेत, तोच राजा चंद्रसेन; महाशंकराचा महान सेवक व भक्त आहे।
Verse 53
नूनमस्य विरोधेन शिवः क्रोधं करिष्यति । तत्क्रोधाद्धि वयं सर्वे भविष्यामो विनष्टकाः
खचितच, याचा विरोध केल्यास भगवान शिव क्रोध करतील; आणि त्या क्रोधामुळे आपण सर्वजण पूर्णतः नष्ट होऊ।
Verse 54
तस्मादनेन राज्ञा वै मिलापः कार्य एव हि । एवं सति महेशानः करिष्यति कृपां पराम्
म्हणून या राजाशी नक्कीच भेट घडविली पाहिजे; असे झाल्यास महेशान (शिव) परम कृपा करतील।
Verse 55
सूत उवाच । इति निश्चित्य ते भूपास्त्यक्तवैरास्सदाशयाः । सर्वे बभूवुस्सुप्रीता न्यस्तशस्त्रास्त्रपाणयः
सूत म्हणाले—असा निर्णय करून ते राजे वैर सोडून सद्भावाने युक्त झाले. सर्वजण अतिशय प्रसन्न झाले आणि शस्त्रास्त्रे खाली ठेवून, निरस्त्र हातांनी उभे राहिले।
Verse 56
विविशुस्ते पुरीं रम्यां महाकालस्य भूभृतः । महाकालं समानर्चुश्चंद्रसेनानुमोदिताः
ते राजे महाकालाच्या रम्य पुरीत प्रविष्ट झाले. चंद्रसेन राजाच्या अनुमतीने त्यांनी कालमहेश्वर महाकाल-शिवाची विधिपूर्वक पूजा केली.
Verse 57
ततस्ते गोपवनिता गेहं जग्मुर्महीभृतः । प्रसंशंतश्च तद्भाग्यं सर्वे दिव्यमहोदयम्
त्यानंतर त्या गोपवनिता राजांसह आपल्या घरी गेल्या; सर्वांनी त्या अद्भुत सौभाग्याची—दिव्य व मंगल उदयाची—प्रशंसा केली।
Verse 58
ते तत्र चन्द्रसेनेन प्रत्युद्गम्याभिपूजिताः । महार्हविष्टरगताः प्रत्यनंदन्सुविस्मिताः
तेथे चंद्रसेन पुढे येऊन त्यांचे स्वागत करून यथाविधी पूजन-सन्मान केला। अत्यंत मौल्यवान आसनांवर बसून ते विस्मयाने भरून आनंदित झाले।
Verse 59
गोपसूनोः प्रसादात्तत्प्रादुर्भूतं शिवालयम् । संवीक्ष्य शिवलिंगं च शिवे चकुः परां मतिम्
गोपपुत्राच्या कृपेने ते शिवालय प्रकट झाले। शिवलिंगाचे दर्शन घेऊन त्यांनी शिवामध्येच परम निष्ठा दृढ केली।
Verse 60
ततस्ते गोपशिशवे प्रीता निखिलभूभुजः । ददुर्बहूनि वस्तूनि तस्मै शिवकृपार्थिनः
त्यानंतर सर्व राजे त्या गोपशिशूवर प्रसन्न झाले; शिवकृपेची याचना करीत त्यांनी त्याला अनेक वस्तू अर्पण केल्या।
Verse 61
येये सर्वेषु देशेषु गोपास्तिष्ठंति भूरिशः । तेषां तमेव राजानं चक्रिरे सर्वपार्थिवाः
सर्व देशांत जिथे जिथे अनेक गोपाळ राहात होते, तेथील सर्व पार्थिव राजांनी त्यांच्यातील त्याच एकास निवडून राजा करून सिंहासनावर प्रतिष्ठित केले।
Verse 62
अथास्मिन्नन्तरे सर्वैस्त्रिदशैरभिपूजितः । प्रादुर्बभूव तेजस्वी हनूमान्वानरेश्वरः
तेव्हाच त्या क्षणी, सर्व त्रिदशांनी विधिवत् पूजिलेला तेजस्वी वानरेश्वर हनुमान प्रकट झाला.
Verse 63
ते तस्याभिगमादेव राजानो जातसंभ्रमाः । प्रत्युत्थाय नमश्चकुर्भक्तिनम्रात्ममूर्तयः
त्यांच्या आगमनानेच राजे श्रद्धायुक्त विस्मयाने भरून गेले. उठून स्वागत करून त्यांनी नमस्कार केला—भक्तीने नम्र झालेली विनयमूर्तीच जणू.
Verse 64
तेषां मध्ये समासीनः पूजितः प्लवगेश्वरः । गोपात्मजं तमालिंग्य राज्ञो वीक्ष्येदमब्रवीत्
त्यांच्या मध्ये आसनस्थ होऊन, पूजित वानरेश्वराने त्या गोपपुत्राला आलिंगन दिले; मग राजाकडे पाहून हे वचन बोलला.
Verse 65
हनूमानुवाच । सर्वे शृण्वन्तु भद्रं वो राजानो ये च देहिनः । ऋते शिवं नान्यतमो गतिरस्ति शरीरिणाम्
हनुमान म्हणाले—हे राजांनो आणि सर्व देहधारी जनांनो, तुम्ही सर्व ऐका; तुमचे कल्याण होवो। शिवांशिवाय शरीरधाऱ्यांना दुसरी कोणतीही परम गती वा आश्रय नाही।
Verse 66
एवं गोपसुतो दिष्ट्या शिवपूजां विलोक्य च । अमंत्रेणापि संपूज्य शिवं शिवमवाप्तवान्
अशा रीतीने गोपपुत्राने दैवयोगाने शिवपूजा पाहिली; आणि मंत्र नसतानाही शिवाची सम्यक् पूजा करून त्याने शिवत्व—मंगल व मोक्ष—प्राप्त केले।
Verse 67
एष भक्तवरश्शंभोर्गोपानां कीर्तिवर्द्धनः । इह भुक्त्वाखिलान्भोगानंते मोक्षमवाप्स्यति
हा शंभूचा श्रेष्ठ भक्त, जो गोपांची कीर्ती वाढवितो, इहलोकी सर्व भोग भोगून, शेवटी मोक्ष प्राप्त करील।
Verse 68
अस्य वंशेऽष्टमो भावी नन्दो नाम महायशाः । प्राप्स्यते तस्य पुत्रत्वं कृष्णो नारायणस्स्वयम्
या वंशात आठव्या क्रमाने ‘नंद’ नावाचा महायशस्वी पुरुष होईल. स्वयं नारायण भगवान कृष्णरूपाने त्याच्या पुत्रत्वास प्राप्त होतील.
Verse 69
अद्यप्रभृति लोकेस्मिन्नेष गोप कुमारकः । नाम्ना श्रीकर इत्युच्चैर्लोकख्यातिं गमिष्यति
आजपासून या लोकी हा गोपकुमार ‘श्रीकर’ या नावाने ओळखला जाईल आणि लोकांत महान कीर्ती प्राप्त करील.
Verse 70
सूत उवाच । एवमुक्त्वाञ्जनीसूनुः शिवरूपो हरीश्वरः । सर्वान्राज्ञश्चन्द्रसेनं कृपादृष्ट्या ददर्श ह
सूत म्हणाले—असे बोलून अंजनीसुत हरिश्वर, जो शिवरूप होता, त्याने सर्वांना आणि राजा चंद्रसेनालाही करुणादृष्टीने पाहिले.
Verse 71
अथ तस्मै श्रीकराय गोपपुत्राय धीमते । उपादिदेश सुप्रीत्या शिवाचारं शिवप्रियम्
मग त्यांनी त्या बुद्धिमान गोपपुत्र श्रीकराला अत्यंत प्रेमाने शिवाचार—शिवाला प्रिय असलेले आचार-नियम—उपदेशिले.
Verse 72
हनूमानथ सुप्रीतः सर्वेषां पश्यतां द्विजः । चन्द्रसेनं श्रीकरं च तत्रैवान्तरधी यत
तेव्हा हनुमान अत्यंत प्रसन्न होऊन सर्वांच्या पाहता-पाहता तेथेच अंतर्धान पावला; आणि तो द्विजही चंद्रसेन व श्रीकर यांच्यासह तेथेच अदृश्य झाला।
Verse 73
तं सर्वे च महीपालास्संहृष्टाः प्रतिपूजिताः । चन्द्रसेनं समामंत्र्य प्रतिजग्मुर्यथागतम्
ते सर्व महीपाल आनंदित होऊन, यथोचित सत्कार मिळवून, चंद्रसेनाची रजा घेऊन जसे आले तसेच आपल्या-आपल्या स्थानी परत गेले।
Verse 74
श्रीकरोपि महातेजा उपदिष्टो हनूमता । ब्राह्मणैस्सहधर्मज्ञैश्चक्रे शम्भोस्समर्हणम्
महातेजस्वी श्रीकरानेही हनुमानाच्या उपदेशाने, धर्मज्ञ ब्राह्मणांसह, भगवान शंभूची यथाविधी पूजा व समर्हण केले।
Verse 75
चन्द्रसेनो महाराजः श्रीकरो गोपबालकः । उभावपि परप्रीत्या महाकालं च भेजतुः
महाराज चंद्रसेन आणि गोपबालक श्रीकर—दोघांनीही परम प्रीती-भक्तीने भगवान महाकाळाचा आश्रय घेतला व त्याची सेवा-पूजा केली।
Verse 76
कालेन श्रीकरस्सोपि चन्द्रसेनश्च भूपतिः । समाराध्य महाकालं भेजतुः परमं पदम्
काळाच्या ओघात श्रीकर आणि राजा चंद्रसेन यांनी महाकाल (भगवान् शिव) यांची विधिवत् आराधना करून परम पद प्राप्त केले।
Verse 77
एवंविधो महाकालश्शिवलिंगस्सतां गतिः । सर्वथा दुष्टहंता च शंकरो भक्तवत्सलः
असा हा महाकाल-शिवलिंग सत्पुरुषांची शरण व परम गती आहे. तो सर्वथा दुष्टांचा संहारक; शंकर भक्तांवर सदैव वात्सल्य करणारा आहे।
Verse 78
इदं पवित्रं परमं रहस्यं सर्वसौख्यदम् । आख्यानं कथितं स्वर्ग्यं शिवभक्तिविवर्द्धनम्
हे पवित्र आख्यान परम रहस्य असून सर्व सुख देणारे आहे. हे स्वर्गप्रद कथन सांगितले गेले आहे आणि शिवभक्ती वाढविणारे आहे।
Frequently Asked Questions
It presents a Mahākāla-centered exemplum: Candrasena receives the Cintāmaṇi from Maṇibhadra, after which rival kings—stirred by envy—seek to seize it, setting up a theological lesson that Śiva’s protection and devotion outweigh unstable political power.
The Cintāmaṇi symbolizes condensed ‘auspicious power’ (maṅgala/tejas) that can transmute conditions, yet also exposes the bearer to the karmic-social forces of craving and jealousy; the jyotirliṅga context implies that enduring safety and liberation are grounded in Śiva’s presence and bhakti, not in externalized magical capital.
Śiva is highlighted as Mahākāla associated with a jyotirliṅga (a localized, luminous manifestation), and his gaṇa Maṇibhadra functions as an extension of Śiva’s protective agency within the narrative economy.