ज्योतिर्लिङ्गमाहात्म्य-प्रस्तावना तथा सोमनाथ-प्रसङ्गः (Prologue to the Glory and Origin of the Jyotirliṅgas; Somnātha Episode Begins)
अध्याय १४ मध्ये ऋषी ज्योतिर्लिंगांचे माहात्म्य व उत्पत्तीचे तत्त्व क्रमाने सांगण्याची विनंती करतात. सूत सद्गुरू-परंपरेचा आधार देत संक्षेपाने कथन करीन असे सांगून विषयाची अपरिमितता सूचित करतो. त्यानंतर ज्योतिर्लिंगांच्या क्रमात प्रथम सोमनाथाचा प्रसंग आरंभतो. दक्ष अश्विनीपासूनच्या नक्षत्र-स्वरूप सत्तावीस कन्या चंद्राला देतो; प्रारंभी समृद्धी व परस्पर तेज वाढते. पण चंद्र रोहिणीवर विशेष आसक्त झाल्याने इतर पत्नी दुःखी होऊन पित्याजवळ दक्षाकडे जाऊन अन्यायाची तक्रार करतात. पुढे येणारा दक्षशाप, चंद्रपीडा आणि सोमनाथ ज्योतिर्लिंगाची तारक महिमा याची हीच प्रस्तावना ठरते.
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । ज्योतिषां चैव लिंगानां माहात्म्यं कथयाधुना । उत्पत्तिं च तथा तेषां ब्रूहि सर्वं यथाश्रुतम्
ऋषी म्हणाले—आता ज्योतिर्लिंगांचे माहात्म्य सांगा. तसेच त्यांची उत्पत्तीही; तुम्ही जसे ऐकले आहे तसे सर्व आम्हाला सांगा.
Verse 2
सूत उवाच । शृण्वन्तु विप्रा वक्ष्यामि तन्माहात्म्यं जनिं तथा । संक्षेपतो यथाबुद्धि सद्गुरोश्च मया श्रुतम्
सूत म्हणाले—हे विप्रहो, ऐका। त्या महिमेचे आणि त्याच्या उत्पत्तीचेही वर्णन मी संक्षेपाने, माझ्या बुद्धीनुसार, जसे सद्गुरूंकडून ऐकले आहे तसे सांगतो।
Verse 3
एतेषां चैव माहात्म्यं वक्तुं वर्षशतैरपि । शक्यते न मुनिश्रेष्ठास्तथापि कथयामि वः
हे मुनिश्रेष्ठांनो, यांचे संपूर्ण माहात्म्य शेकडो वर्षे सांगितले तरीही सांगता येणार नाही; तरीही तुमच्यासाठी मी ते कथन करीत आहे।
Verse 4
सोमनाथश्च तेषां वै प्रथमः परिकीर्तितः । तन्माहात्म्यं शृणु मुने प्रथमं सावधानतः
त्यांमध्ये सोमनाथ हेच प्रथम म्हणून कीर्तिले गेले आहे; म्हणून हे मुने, प्रथम त्याचे माहात्म्य सावधानपणे ऐक।
Verse 5
सप्तविंशन्मिताः कन्या दक्षेण च महात्मना । तेन चन्द्रमसे दत्ता अश्विन्याद्या मुनीश्वराः
हे मुनिश्रेष्ठांनो, महात्मा दक्षाच्या सत्तावीस कन्या होत्या; अश्विनी आदी त्या कन्यांना त्याने चंद्रदेवाला विवाहार्थ दिले।
Verse 6
चन्द्रं च स्वामिनं प्राप्य शोभमाना विशेषतः । चन्द्रोऽपि चैव ताः प्राप्य शोभते स्म निरन्तरम्
चंद्राला स्वामी म्हणून प्राप्त करून त्या विशेष तेजाने शोभल्या; आणि चंद्रही त्यांना प्राप्त करून अखंड प्रकाशमान राहिला।
Verse 7
हेम्ना चैव मणिर्भाति मणिना हेम चैव हि । एवं च समये तस्य यज्जातं श्रूयतामिति
जसे सोन्यामुळे मणी तेजस्वी दिसतो आणि मण्यामुळे सोन्यालाही शोभा येते, तसेच त्या वेळी जे घडले ते ऐका.
Verse 8
सर्वास्वपि च पत्नीषु रोहिणीनाम या स्मृता । यथैका सा प्रिया चासीत्तथान्या न कदाचन
सर्व पत्नींत रोहिणी नावाने स्मरणात असलेली ती एकटीच अत्यंत प्रिय होती; जशी ती एकटी प्रिय, तशी दुसरी कधीच नव्हती.
Verse 9
अन्याश्च दुःखमापन्नाः पितरं शरणं ययुः । गत्वा तस्मै च यद्दुःखं तथा ताभिर्निवेदितम्
इतर स्त्रिया दुःखाने व्याकुळ होऊन आश्रयासाठी पित्याकडे गेल्या; आणि जाऊन त्यांना जे दुःख आले होते ते तंतोतंत त्यांनी निवेदन केले.
Verse 10
दक्षस्स च तथा श्रुत्वा दुःखं च प्राप्तावांस्तदा । समागत्य द्विजाश्चन्द्रं शान्त्यावोचद्वचस्तदा
तेव्हा दक्षाने ते ऐकून स्वतःही दुःख अनुभवले. मग द्विज ऋषी एकत्र येऊन चंद्र (सोम) याला शांतीसाठी सांत्वनपर वचने बोलले.
Verse 11
दक्ष उवाच । विमले च कुले त्वं हि समुत्पन्नः कलानिधे । आश्रितेषु च सर्वेषु न्यूनाधिक्यं कथं तव
दक्ष म्हणाला—हे कलानिधे, तू निश्चयच निर्मळ व निष्कलंक कुळात उत्पन्न झालास. तरी जे सर्व तुझ्या शरण आले आहेत, त्यांच्यात तुझ्याकडे न्यून-अधिक असा भेद कसा असू शकतो?
Verse 12
कृतं चेत्तकृतं तच्च न कर्तव्यं त्वया पुनः । वर्तनं विषमत्वेन नरकप्रदमीरितम्
जे केले आहे ते न केले असे मानून पुन्हा करू नकोस। अशी विषम व अन्याययुक्त कुटिल वृत्ती नरकप्रद सांगितली आहे।
Verse 13
सूत उवाच । दक्षश्चैव च संप्रार्थ्य चन्द्रं जामातरं स्वयम् । जगाम मन्दिरं स्वं वै निश्चयं परमं गतः
सूत म्हणाले—दक्षाने स्वतः आपल्या जावयाला, चंद्राला, विनवणी केली; आणि परम निश्चय करून तो आपल्या निवासस्थानी परत गेला।
Verse 14
चंद्रोऽपि वचनं तस्य न चकार विमोहितः । शिवमायाप्रभावेण यया संमोहितं जगत्
चंद्रही मोहग्रस्त होऊन त्याचे वचन पाळू शकला नाही; कारण शिवमायेच्या प्रभावाने तो आच्छादित झाला होता, ज्याने जग मोहित होते।
Verse 15
शुभं भावि यदा यस्य शुभं भवति तस्य वै । अशुभं च यदा भावि कथं तस्य शुभं भवेत्
ज्याच्या नशिबी शुभ आहे त्याच्यासाठी शुभच घडते; आणि ज्याच्या नशिबी अशुभ आहे त्याच्यासाठी शुभ कसे घडेल?
Verse 16
चन्द्रोऽपि बलवद्भाविवशान्मेने न तद्वचः । रोहिण्यां च समासक्तो नान्यां मेने कदाचन
परंतु चंद्रही दैववश व आपल्या प्रबळ आसक्तीमुळे ते वचन मानला नाही। तो केवळ रोहिणीवरच अत्यंत अनुरक्त राहिला आणि इतर पत्नींना कधीही समान मानले नाही।
Verse 17
तच्छ्रुत्वा पुनरागत्य स्वयं दुःखसमन्वितः । प्रार्थयामास चन्द्रं स दक्षो दक्षस्सुनीतितः
ते ऐकून दक्ष पुन्हा परत आला; स्वतः दुःखाने व्याकुळ होऊन तो सुनीतिवान् दक्ष चंद्राला विनवू लागला।
Verse 18
दक्ष उवाच । श्रूयतां चन्द्र यत्पूर्वं प्रार्थितो बहुधा मया । न मानितं त्वया यस्मात्तस्मात्त्वं च क्षयी भव
दक्ष म्हणाला—हे चंद्रा, ऐक. पूर्वी मी तुला अनेकदा विनविले, पण तू माझी विनंती मानली नाहीस; म्हणून तू क्षयी हो, घटत जाणारा हो।
Verse 19
सूत उवाच । इत्युक्ते तेन चन्द्रो वै क्षयी जातः क्षणादिह । हाहाकारो महानासीत्तदेन्दौ क्षीणतां गते
सूत म्हणाला—त्याने असे म्हणताच चंद्र त्या क्षणीच क्षयी झाला. निशापती चंद्र क्षीण होताच मोठा हाहाकार झाला।
Verse 20
देवर्षयस्तदा सर्वे किं कार्य्यं हा कथं भवेत् । इति दुःखं समापन्ना विह्वला ह्यभवन्मुने
तेव्हा सर्व देवर्षी दुःखाने व्याकुळ झाले आणि म्हणू लागले—“हाय! आता काय करावे? हे कसे घडले?” हे मुने।
Verse 21
विज्ञापिताश्च चन्द्रेण सर्वे शक्रादयस्सुराः । ऋषयश्च वसिष्ठाद्या ब्रह्माणं शरणं ययु
चंद्राने कळविल्यावर, शक्र (इंद्र) इत्यादी सर्व देव आणि वसिष्ठ इत्यादी ऋषी, शरणासाठी ब्रह्माकडे गेले।
Verse 22
गत्वापि तु तदा प्रोचुस्तद्वृत्तं निखिलं मुने । ब्रह्मणे ऋषयो देवा नत्वा नुत्वातिविह्वलाः
तेथे जाऊन, हे मुने, देव व ऋषींनी ब्रह्माला सर्व वृत्तांत सांगितला; आणि नमस्कार करून स्तुती गाऊन, ते अत्यंत व्याकुळ होऊन उभे राहिले।
Verse 23
ब्रह्मापि तद्वचः श्रुत्वा विस्मयं परमं ययौ । शिवमायां सुप्रशस्य श्रावयंस्तानुवाच ह
ते वचन ऐकून ब्रह्मादेवही परम विस्मयास गेले। शिवाच्या अद्भुत मायचे उत्तम स्तवन करून त्यांनी सर्वांना लक्ष देऊन ऐकण्यास सांगत भाषण केले।
Verse 24
ब्रह्मोवाच । अहो कष्टं महज्जातं सर्वलोकस्य दुःखदम् । चन्द्रस्तु सर्वदा दुष्टो दक्षश्च शप्तवानमुम्
ब्रह्मा म्हणाले—अहो! मोठे संकट उत्पन्न झाले आहे, जे सर्व लोकांना दुःख देणारे आहे. चंद्र नेहमीच दुष्ट आचरणाचा आहे आणि दक्षाने त्याला शाप दिला आहे.
Verse 25
सर्वं दुष्टेन चन्द्रेण कृतं कर्माप्यनेकशः । श्रूयतामृषयो देवाश्चन्द्रकृत्यं पुरातनम्
हे सर्व—अनेकदा केलेली कर्मे व दुष्कर्मे—दुष्ट चंद्रानेच केली आहेत. हे ऋषीहो व देवहो, आता चंद्राच्या प्राचीन कृत्याची कथा ऐका.
Verse 26
बृहस्पतेर्गृहं गत्वा तारा दुष्टेन वै हृता । तस्य भार्या पुनश्चैव स दैत्यान्समुपस्थितः
बृहस्पतीच्या घरी जाऊन त्या दुष्टाने निश्चयच तारा हरण केली; ती बृहस्पतीची पत्नी होती. नंतर साहाय्य मिळावे म्हणून तो दैत्यांकडे जाऊन उभा राहिला.
Verse 28
तां च गर्भवतीं दृष्ट्वा न गृह्णामीति सोऽब्रवीत् । अस्माभिर्वारितो जीवः कृच्छ्राज्जग्राह तां तदा
तिला गर्भवती पाहून तो म्हणाला, “मी तिला स्वीकारणार नाही.” तरीही आमच्या आडवणुकीनंतरसुद्धा तो जीव त्या वेळी मोठ्या कष्टाने तिला घेऊन गेला.
Verse 29
यदि गर्भं जहातीह गृह्णामीत्यब्रवीत्पुनः । गर्भे मया पुनस्तत्र त्याजिते मुनिसत्तमाः
तो पुन्हा म्हणाला, “जर ती इथे गर्भ टाकून देईल, तर मी तिला स्वीकारीन.” हे मुनिश्रेष्ठांनो, तेथे गर्भ पुन्हा टाकला गेल्यावर त्याने तो पुन्हा घेतला.
Verse 30
कस्यायं च पुनर्गर्भस्सोमस्येति च साऽब्रवीत् । पश्चात्तेन गृहीता सा मया च वारितेन वै
ती म्हणाली, “हा पुन्हा झालेला गर्भ कोणाचा? हा सोमाचा आहे काय?” त्यानंतर माझ्या आडवणुकीनंतरही ती त्याने स्वीकारली.
Verse 31
एवंविधानि चन्द्रस्य दुश्चारित्राण्यनेकशः । वर्ण्यंते किं पुनस्तानि सोऽद्यापि कुरुते कथम्
चंद्राची अशी अनेक दुश्चरित्रे वारंवार वर्णिली जातात. असे असेल तर तो आजही तीच कृत्ये कशी करीत आहे?
Verse 32
यज्जातं तत्सुसंजातं नान्यथा भवति ध्रुवम् । अतः परमुपायं वो वक्ष्यामि शृणुतादरात्
जे झाले ते योग्यरीत्या झाले; ते अन्यथा होणे शक्य नाही—हे निश्चित. म्हणून मी तुम्हाला परम उपाय सांगतो; आदराने ऐका.
Verse 33
प्रभासके शुभे क्षेत्रे व्रजेश्चन्द्रस्सदैवतैः । शिवमाराधयेत्तत्र मृत्युञ्जयविधानतः
शुभ प्रभास क्षेत्री चंद्र (सोम) देवांसह गेला आणि तेथे मृत्युञ्जय-विधानानुसार भगवान शिवांची आराधना केली.
Verse 34
निधायेशं पुरस्तत्र चन्द्रस्तपतु नित्यशः । प्रसन्नश्च शिवः पश्चादक्षयं तं करिष्यति
तेथे समोर ईश (शिव) यांची स्थापना करून चंद्राने नित्य तप करावे. नंतर शिव प्रसन्न होऊन त्या (वर/स्थिती) ला अक्षय करतील.
Verse 35
सूत उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य ब्रह्मणस्ते सुरर्षयः । संनिवृत्याययुस्सर्वे यत्र दक्षविधू ततः
सूत म्हणाले—ब्रह्मदेवांचे हे वचन ऐकून ते देवर्षी निवृत्त झाले आणि मग सर्वजण जिथे दक्षाचा यज्ञविधी चालू होता तिकडे गेले.
Verse 36
गृहीत्वा ते ततश्चन्द्रं दक्षं चाश्वास्य निर्जराः । प्रभासे ऋषयश्चक्रुस्तत्र गत्वाखिलाश्च वै
त्यानंतर देवगण चंद्राला घेऊन, दक्षालाही धीर देऊन, सर्व ऋषी प्रभास तीर्थास गेले; त्या पवित्र स्थानी पोहोचून त्यांनी विधिपूर्वक नियत कर्मे केली।
Verse 37
आवाह्य तीर्थवर्याणि सरस्वत्यादिकानि च । पार्थिवेन तदा पूजां मृत्युञ्जयविधानतः
सरस्वती आदी श्रेष्ठ तीर्थांचे आवाहन करून, नंतर मृत्युञ्जय-विधानानुसार पार्थिव (मृण्मय) लिंगाने पूजा करावी.
Verse 38
ते देवाश्च तदा सर्वे ऋषयो निर्मलाशयाः । स्थाप्य चन्द्रं प्रभासे च स्वंस्वं धाम ययुर्मुदा
तेव्हा सर्व देव आणि निर्मळ अंतःकरणाचे ऋषी प्रभासात चंद्राची स्थापना करून आनंदाने आपापल्या धामास गेले।
Verse 39
चन्द्रेण च तपस्तप्तं पण्मासं च निरंतरम् । मृत्युंजयेन मंत्रेण पूजितो वृषभध्वजः
चंद्रानेही सलग सहा महिने तप केले आणि मृत्युंजय मंत्राने वृषभध्वज (भगवान शिव) यांची पूजा केली।
Verse 40
दशकोटिमितं मन्त्रं समावृत्य शशी च तम् । ध्यात्वा मृत्युञ्जयं मन्त्रं तस्थौ निश्चलमानसः
दहा कोटी जपाचे अनुष्ठान पूर्ण करून शशीने मग मृत्युञ्जय मंत्राचे ध्यान केले आणि शिवतन्मय होऊन निश्चल मनाने स्थिर उभा राहिला।
Verse 41
तं दृष्ट्वा शंकरो देवः प्रसन्नोऽभूत्ततः प्रभुः । आविर्भूय विधुं प्राह स्वभक्तं भक्तवत्सलः
त्याला पाहून देवाधिदेव शंकर प्रसन्न झाले. मग भक्तवत्सल प्रभू प्रकट होऊन आपल्या भक्त विधूला म्हणाले।
Verse 42
शंकर उवाच । वरं वृणीष्व भद्रं ते मनसा यत्समीप्सितम् । प्रसन्नोऽहं शशिन्सर्वं दास्ये वरमनुत्तमम्
शंकर म्हणाले—“तुझे कल्याण होवो; मनास जे अभिप्रेत आहे तो वर माग. हे शशी, मी प्रसन्न आहे; मी तुला सर्वोत्तम वर—सर्व काही—देईन.”
Verse 43
चंद्र उवाच । यदि प्रसन्नो देवेश किमसाध्यं भवेन्मम । तथापि मे शरीरस्य क्षयं वारय शंकर
चंद्र म्हणाला: हे देवाधिदेवा, जर आपण माझ्यावर प्रसन्न असाल, तर माझ्यासाठी काय असाध्य असू शकते? तरीही, हे शंकरा, कृपया माझ्या शरीराचा क्षय थांबवा.
Verse 44
क्षंतव्यो मेऽपराधश्च कल्याणं कुरु सर्वदा । इत्युक्ते च तदा तेन शिवो वचनमब्रवीत्
माझा अपराध क्षमा करा आणि सदैव माझे कल्याण करा. असे म्हणताच तेव्हा भगवान् शिव वचन बोलले.
Verse 45
शिव उवाच । पक्षे च क्षीयतां चन्द्र कला ते च दिनेदिने । पुनश्च वर्द्धतां पक्षे सा कला च निरंतरम्
शिव म्हणाले—कृष्णपक्षात तुझी चंद्रकला दिवसेंदिवस क्षीण होवो; आणि शुक्लपक्षात तीच कला निरंतर वाढो.
Verse 46
सूत उवाच । एवं सति तदा देवा हर्षनिर्भरमानसाः । ऋषयश्च तथा सर्वे समाजग्मुर्द्रुतं द्विजाः
सूत म्हणाले—असे घडताच तेव्हा देव हर्षाने भरलेल्या मनाने झाले; तसेच सर्व ऋषी आणि द्विजही त्वरेने एकत्र जमले.
Verse 47
आगत्य च तदा सर्वे चन्द्रायाशिषमब्रुवन् । शिवं नत्वा करौ बद्ध्वा प्रार्थयामासुरादरात्
तेव्हा सर्वजण येऊन चंद्राला आशीर्वाद देऊ लागले. शिवाला नमस्कार करून, हात जोडून, आदराने प्रार्थना करू लागले.
Verse 48
देवाः ऊचुः । देवदेव महादेव परमेश नमोऽस्तु ते । उमया सहितश्शंभो स्वामिन्नत्र स्थिरो भव
देव म्हणाले—हे देवदेव, हे महादेव, हे परमेश्वर! तुला नमस्कार असो. हे शंभो, उमा सहित, हे स्वामी! येथे स्थिर होऊन विराजमान हो।
Verse 49
सूत उवाच । ततश्चन्द्रेण सद्भक्त्या संस्तुतश्शंकरः पुरा । निराकारश्च साकारः पुनश्चैवाभवत्प्रभुः
सूत म्हणाले—पूर्वी चंद्राने सद्भक्तीने शंकराची स्तुती केली; तेव्हा निराकार प्रभू पुन्हा साकार रूपाने प्रकट झाले.
Verse 50
प्रसन्नश्च स देवानां क्षेत्रमाहात्म्यहेतवे । चन्द्रस्य यशसे तत्र नाम्ना चन्द्रस्य शंकरः
देवांवर प्रसन्न होऊन, त्या क्षेत्राचे माहात्म्य प्रकट व्हावे म्हणून शंकर तेथे चंद्राच्या यशासाठी स्थिर झाले आणि तेथे “चंद्रशेखर” या नावाने प्रसिद्ध झाले.
Verse 51
सोमेश्वरश्च नामासीद्विख्यातो भुवन त्रये । क्षयकुष्ठादिरोगाणां नाशकः पूजनाद्द्विजाः
तो “सोमेश्वर” या नावाने प्रसिद्ध झाला, त्रिभुवनात विख्यात। हे द्विजांनो, त्याच्या पूजनाने क्षय, कुष्ठ इत्यादी रोग नष्ट होतात.
Verse 52
धन्योऽयं कृतकृत्योयं यन्नाम्ना शंकरस्स्वयम् । स्थितश्च जगतां नाथः पावयञ्जगतीतलम्
धन्य आहे हे स्थान, कृतार्थ आहे हे, कारण शंकर स्वतः आपल्या नामाने येथे विराजमान आहेत. जगन्नाथ प्रभू पृथ्वी-तल पावन करीत येथे स्थित आहेत.
Verse 53
तत्कुंडं तैश्च तत्रैव सर्वैर्देवैः प्रतिष्ठितम् । शिवेन ब्रह्मणा तत्र ह्यविभक्तं तु तत्पुनः
तेथेच त्या सर्व देवांनी तो पवित्र कुंड प्रतिष्ठित केला; आणि त्याच स्थानी शिव व ब्रह्मा पुनः अविभक्त—एकाच तत्त्वाचे, भेदरहित—असे दिसून आले।
Verse 54
चन्द्रकुण्डं प्रसिद्धं च पृथिव्यां पापनाशनम् । तत्र स्नाति नरो यस्स सर्वैः पापैः प्रमुच्यते
पृथ्वीवर प्रसिद्ध चंद्रकुंड पापनाशक आहे. जो मनुष्य तेथे स्नान करतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो.
Verse 55
रोगास्सर्वे क्षयाद्याश्च ह्यसाध्या ये भवंति वै । ते सर्वे च क्षयं यान्ति षण्मासं स्नानमात्रतः
क्षय इत्यादी सर्व रोग—जे असाध्य मानले जातात तेही—फक्त सहा महिने तेथे स्नान केल्याने नष्ट होतात.
Verse 56
प्रभासं च परिक्रम्य पृथिवीक्रमसंभवम् । फलं प्राप्नोति शुद्धात्मा मृतः स्वर्गे महीयते
पृथ्वीला व्यापणाऱ्या दिव्य पावलांपासून उत्पन्न प्रभासाची परिक्रमा करून शुद्धात्मा फळ प्राप्त करतो आणि मृत्यूनंतर स्वर्गात सन्मानित होतो.
Verse 57
सोमलिंगं नरो दृष्ट्वा सर्वपापात्प्रमुच्यते । लब्ध्वा फलं मनोभीष्टं मृतस्स्वर्गं समीहते
सोमलिंगाचे दर्शन केवळ केल्याने मनुष्य सर्व पापांपासून मुक्त होतो. मनोइच्छित फळ मिळवून मृत्यूनंतर तो स्वर्ग प्राप्त करतो.
Verse 58
यद्यत्फलं समुद्दिश्य कुरुते तीर्थमुत्तमम् । तत्तत्फलमवाप्नोति सर्वथा नात्र संशयः
ज्या-ज्या फळाच्या उद्देशाने मनुष्य उत्तम तीर्थयात्रा करतो, ते-ते फळ तो निश्चयाने प्राप्त करतो; यांत कधीही संशय नाही।
Verse 59
इति ते ऋषयो देवाः फलं दृष्ट्वा तथाविधम् । मुदा शिवं नमस्कृत्य गृहीत्वा चन्द्रमक्षयम्
अशा प्रकारे त्या ऋषी व देवांनी तसेच फळ पाहून, आनंदाने भगवान् शिवांना नमस्कार केला; आणि अक्षय चंद्र प्राप्त करून, कृतार्थ होऊन प्रस्थान केले।
Verse 60
परिक्रम्य च तत्तीर्थं प्रशंसन्तश्च ते ययुः । चंद्रश्चापि स्वकीयं च कार्य्यं चक्रे पुरातनम्
त्या तीर्थाची प्रदक्षिणा करून आणि त्याची स्तुती करीत ते निघून गेले. चंद्रदेवानेही आपले प्राचीन, नियत कार्य पुन्हा पूर्ण केले.
Verse 61
इति सर्वः समाख्यातः सोमेशस्य समुद्भवः । एवं सोमेश्वरं लिंगं समुत्पन्नं मुनीश्वराः
अशा प्रकारे सोमेशाच्या प्रादुर्भावाचा सर्व वृत्तान्त सांगितला. हे मुनीश्वरांनो, याच रीतीने सोमेश्वर नामक लिंग प्रकट झाले.
Verse 62
यः शृणोति तदुत्पत्तिं श्रावयेद्वा परान्नरः । सर्वान्कामानवाप्नोति सर्वपापैः प्रमुच्यते
जो मनुष्य याची उत्पत्ती ऐकतो किंवा इतरांना ऐकवितो, तो सर्व (धर्म्य) कामना प्राप्त करतो आणि सर्व पापांतून मुक्त होतो.
Verse 257
समाश्रितस्तदा दैत्यान्युद्धं देवैश्चकार ह । मयाऽत्रिणा निषिद्धश्च तस्मै तारां ददौ शशी
तेव्हा तो दैत्यांचा आश्रय घेऊन देवांशी युद्ध करू लागला. पण मी आणि अत्री यांनी त्याला रोखले; म्हणून शशी चंद्राने त्याला तारा अर्पण केली.
Frequently Asked Questions
It initiates the Somnātha jyotirliṅga etiology by narratively anchoring it in the Dakṣa–Candra marriage cycle: Dakṣa’s 27 daughters marry Candra; Candra’s partiality toward Rohiṇī provokes the others’ complaint to Dakṣa, setting up the later curse-and-redemption sequence that legitimizes Somnātha’s sanctity.
The “jyoti” in jyotirliṅga functions as a semantic bridge between cosmic light (astral order: nakṣatras and the Moon) and transcendent Śaiva presence (liṅga as aniconic axis). The chapter encodes a principle: disturbances in ethical balance (dharma) reverberate through cosmology, and sacred sites emerge as corrective nodes where Śiva’s light re-stabilizes order.
The highlighted manifestation is Somnātha as the first jyotirliṅga—Śiva’s presence articulated through a liṅga of light rather than an anthropomorphic form. Śakti is not foregrounded in these sample verses; the narrative emphasis is on Śiva’s site-based manifestation and its causal prehistory.