Andhakeśvara-liṅga Māhātmya and Śiva’s Subjugation of Andhaka (अन्धकेश्वरलिङ्गमाहात्म्य तथा अन्धकवध-प्रसङ्ग)
अध्याय १३ हा सूत-ऋषी संवादरूप आहे. ऋषी अंधकेश्वर-लिंगाचे माहात्म्य व संबंधित लिंगपरंपरा विचारतात. अंधक असुर गर्त (अधोलोक/समुद्रातील गर्त) येथून वर येऊन प्राण्यांना त्रास देतो व त्रैलोक्य वश करण्याचा प्रयत्न करतो. पीडित देव वारंवार शिवांना शरण जातात. दुष्टांचा संहार करणारे व भक्तांचे आश्रय शिव देवांना धीर देऊन सैन्य जमविण्यास सांगतात आणि गणांसह येतात. घोर देव-दैत्य युद्ध होते; शिवकृपेने देव बळकट होतात. अंधक गर्ताकडे पळू लागल्यावर शिव त्याला शूलाने भेदतात व जगातील व्यवस्था पुन्हा स्थिर होते. या प्रसंगातून अंधकेश्वर-लिंग स्मरण, पूजा व पठणाने शिवरक्षणशक्ती अनुभवण्याचे पवित्र स्थान ठरते.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । यथाभवल्लिंगरूपः संपूज्यस्त्रिभवे शिवः । तथोक्तं वा द्विजाः प्रीत्या किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ
सूत म्हणाले—त्रिभुवनात लिंगरूप शिवाची जशी विधिपूर्वक पूजा करावी, तसेच सांगितले आहे। हे द्विजहो, प्रेमाने सांगा, आणखी काय ऐकू इच्छिता?
Verse 2
ऋषय ऊचुः अन्धकेश्वरलिंगस्य महिमानं वद प्रभो । तथान्यच्छिवलिंगानां प्रीत्या वक्तुमिहार्हसि
ऋषी म्हणाले—हे प्रभो, अंधकेश्वर लिंगाची महिमा सांगावी. तसेच कृपापूर्वक इतर शिवलिंगांची कीर्तीही येथे प्रेमाने वर्णन करावी.
Verse 3
सूत उवाच । पुराब्धिगर्तमाश्रित्य वसन्दैत्योऽन्धकासुरः । स्ववशं कारयामास त्रैलोक्यं सुरसूदनः
सूत म्हणाला—प्राचीन काळी दैत्य अंधकासुर आद्य समुद्रातील गर्तात आश्रय घेऊन वसत असे. देवसंहारक त्या असुराने त्रैलोक्य आपल्या वश केले.
Verse 4
तस्माद्गर्ताच्च निस्सृत्य पीडयित्वा पुनः प्रजाः । प्राविशच्च तदा दैत्यस्तं गर्तं सुपराक्रमः
त्या गर्तातून बाहेर येऊन त्याने पुन्हा प्रजांना पीडा दिली. असे करून तो अतिपराक्रमी दैत्य पुन्हा त्याच गर्तात शिरला.
Verse 5
देवाश्च दुःखितः सर्वे शिवं प्रार्थ्य पुनःपुनः । सर्वं निवेदयामासुस्स्वदुःखं च मुनीश्वराः
सर्व देव दुःखी होऊन वारंवार शिवांची प्रार्थना करू लागले. तसेच मुनीश्वरांनीही आपल्या दुःखाचा सर्व वृत्तांत त्यांना निवेदन केला.
Verse 6
सूत उवाच । तदाकर्ण्य वचस्तेषां देवानां परमेश्वरः । प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा दुष्टहंता सतां गतिः
सूत म्हणाले—देवांचे ते वचन ऐकून परमेश्वर शिव, प्रसन्नचित्त, दुष्टांचा संहारक व सज्जनांचा आश्रय, त्यांना शांत भावाने प्रत्युत्तर देऊ लागले.
Verse 7
शिव उवाच । घातयिष्यामि तं दैत्यमन्धकं सुरसूदनम् । सैन्यं च नीयतान्देवा ह्यायामि च गणैस्सह
शिव म्हणाले—देवांचा संहार करणाऱ्या त्या दैत्य अंधकाचा मी वध करीन। हे देवांनो, सैन्य पुढे न्या; मीही गणांसह येत आहे।
Verse 8
तस्माद्गर्तादंधके हि देवर्षिद्रुहि भीकरे । निस्सृते च तदा तस्मिन्देवा गर्तमुपाश्रिताः
देवर्षींनाही द्रोह करणारा, भयंकर अंधक त्या गर्तातून बाहेर आला; तेव्हा देव भयाने त्याच गर्तालाच आश्रय मानून तेथे शरण गेले।
Verse 9
दैत्याश्च देवताश्चैव युद्धं चक्रुः सुदारुणम् । शिवानुग्रहतो देवाः प्रबलाश्चाभवंस्तदा
तेव्हा दैत्य आणि देव यांनी अत्यंत भयंकर युद्ध केले. पण भगवान शिवांच्या अनुग्रहाने त्या वेळी देव बलवान होऊन विजयी झाले।
Verse 10
देवैश्च पीडितः सोपि यावद्गर्तमुपागतः । तावच्छूलेन संप्रोतः शिवेन परमात्मना
देवतांनी पीडित झालेला तोही पळत पळत गर्तेत पोहोचताच, परमात्मा शिवाने त्याला त्रिशूळाने भेदून टाकले।
Verse 11
तत्रत्यश्च तदा शंभुं ध्यात्वा संप्रार्थयत्तदा । अन्तकाले च त्वां दृष्ट्वा तादृशो भवति क्षणात्
तेव्हा त्या ठिकाणचा तो पुरुष शंभूचे ध्यान करून कळकळीने प्रार्थना करू लागला; आणि अंतकाळी तुला पाहताच तो क्षणात तुझ्यासारखा होतो।
Verse 12
इत्येवं संस्तुतस्सोपि प्रसन्नः शंकरस्तदा । उवाच वचनं तत्र वरं ब्रूहि ददामि ते
अशा प्रकारे स्तुती झाल्यावर शंकर तेव्हा प्रसन्न झाले आणि तेथे म्हणाले—“वर माग; मी तुला देतो.”
Verse 13
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां वटुकोत्पत्तिवर्णनं नाम त्रयोदशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या चतुर्थ भागातील—कोटिरुद्रसंहितेत ‘वटुकोत्पत्तिवर्णन’ नामक तेरावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 14
अन्धक उवाच । यदि प्रसन्नो देवेश स्वभक्तिं देहि मे शुभाम् । कृपां कृत्वा विशेषेण संस्थितो भव चेह वै
अंधक म्हणाला—हे देवेश, आपण प्रसन्न असाल तर मला आपलीच शुभ भक्ती द्या. विशेष कृपा करून, आपण इथेच (माझ्या हृदय-जीवनात) दृढपणे प्रतिष्ठित व्हा.
Verse 15
सूत उवाच । इत्युक्तस्तेन दैत्यं तं तद्गर्ते चाक्षिपद्धरः । स्वयं तत्र स्थितो लिंगरूपोऽसौ लोककाम्यया
सूत म्हणाला—असे म्हणताच धरा (अस्वल) यांनी त्या दैत्याला त्याच गर्तेत फेकून दिले. मग लोककल्याण व जगाच्या कामनापूर्तीसाठी तो प्रभू स्वतः तेथे लिंगरूपाने प्रतिष्ठित झाला.
Verse 16
अन्धकेशं च तल्लिंगं नित्यं यः पूजयेन्नरः । षण्मासाज्जायते तस्य वांछासिद्धिर्न संशयः
जो मनुष्य अंधकेश नावाच्या त्या लिंगाची नित्य पूजा करतो, त्याची सहा महिन्यांतच इच्छासिद्धी होते—यात संशय नाही.
Verse 17
वृत्त्यर्थं पूजयेल्लिंगं लोकस्य हितकारकम् । षण्मासं यो द्विजश्चैव स वै देवलकः स्मृतः
जो द्विज सहा महिने केवळ उपजीविकेसाठी, लोकहितकारी त्या लिंगाची पूजा करतो, तो ‘देवलक’ म्हणून ओळखला जातो.
Verse 18
यथा देवलकश्चैव स भवेदिह वै तदा । देवलकश्च यः प्रोक्तो नाधिकारो द्विजस्य हि
जसे सांगितले आहे तसे तो याच जन्मात ‘देवलक’ होतो. आणि जो ‘देवलक’ म्हणून कथित आहे, त्याला द्विजाचे वेदकर्म व संस्कार यांचा अधिकार राहत नाही.
Verse 19
ऋषय ऊचुः । देवलकश्च कः प्रोक्तः किं कार्यं तस्य विद्यते । तत्त्वं वद महाप्राज्ञ लोकानां हितहेतवे
ऋषी म्हणाले—ज्याचा उल्लेख झाला तो देवलक कोण आहे, आणि त्याचे कार्य काय आहे? हे महाप्राज्ञ, लोकहितासाठी सत्य सांगा.
Verse 20
सूत उवाच । दधीचिर्नाम विप्रो यो धर्मिष्ठो वेदपारगः । शिवभक्तिरतो नित्यं शिवशास्त्रपरायणः
सूत म्हणाला—दधीचि नावाचा एक ब्राह्मण होता, अतिशय धर्मिष्ठ व वेदपारंगत। तो नित्य शिवभक्तीत रत आणि शिवशास्त्रात परायण होता.
Verse 21
तस्य पुत्रस्तथा ह्यासीत्स्मृतो नाम्ना सुदर्शनः । तस्य भार्या दुकूला च नाम्ना दुष्टकुलोद्भवा
त्याला सुदर्शन नावाचा एक पुत्रही होता. त्याची पत्नी दुकूला नावाची होती, जी दुष्ट कुलात जन्मलेली होती.
Verse 22
तद्वशे स च भर्तासीत्तस्य पुत्रचतुष्टयम् । सोऽपि नित्यं शिवस्यैव पूजां च स्म करोत्यसौ
तिच्या वशात येऊन तो तिचा पती झाला आणि त्याच्यापासून तिला चार पुत्र झाले. तोही दररोज नित्य केवळ श्रीशिवाचीच पूजा करीत असे।
Verse 23
दधीचेस्तु तदा ह्यासीद्ग्रामान्तरनिवेशनम् । ज्ञातिसंयोगतश्चैव ज्ञातिभिर्न स मोचितः
त्या वेळी दधीचीचे निवासस्थान दुसऱ्या गावात होते; आणि नातलगांशी संबंध असल्यामुळे तो त्या नातलगांकडून मुक्त झाला नाही।
Verse 24
कथयित्वा च पुत्रं स शिवभक्तिरतो भव । इत्युक्त्वा स गतो मुक्तो दाधीचिश्शैवसत्तमः
पुत्राला उपदेश करून तो म्हणाला—“शिवभक्तीत रत हो.” असे बोलून परम शैव दधीची शिवनिष्ठेने मोक्ष प्राप्त करून मुक्त होऊन प्रस्थान केला.
Verse 25
सुदर्शनस्तत्पुत्रोऽपि शिवपूजां चकार ह । एवं चिरतरः कालो व्यतीयाय मुनीश्वराः
सुदर्शनाच्या पुत्रानेही शिवपूजा केली. हे मुनीश्वरांनो, अशा रीतीने शिवभक्तीत फार दीर्घ काळ व्यतीत झाला.
Verse 26
एवं च शिवरात्रिश्च समायाता कदाचन । तस्यां चोपोषितास्सर्वे स्वयं संयोगतस्तदा
अशा प्रकारे कधीतरी शिवरात्रि आली. त्या रात्री सर्वजण संयोगाने आपोआप उपवासात राहिले.
Verse 27
पूजां कृत्वा गतस्सोऽपि सुदर्शन इति स्मृतः । स्त्रीसंगं शिवरात्रौ तुं कृत्वा पुनरिहागतः
पूजा करून तोही गेला आणि ‘सुदर्शन’ या नावाने स्मरणात राहिला. पण शिवरात्रिच्या रात्री स्त्रीसंग करून तो पुन्हा या सांसारिक अवस्थेत परत आला.
Verse 28
न स्नानं तेन च कृतं तद्रात्र्यां शिवपूजनम् । तेन तत्कर्मपाकेन क्रुद्धः प्रोवाच शङ्करः
त्या रात्री त्याने ना स्नान केले, ना शिवपूजन. त्या कर्माचा परिणाम पिकल्यावर क्रुद्ध शंकर बोलला.
Verse 29
महेश्वर उवाच । शिवरात्र्यां त्वया दुष्ट सेवनं च स्त्रियाः कृतम् । अस्नातेन मदीया च कृता पूजाविवेकिना
महेश्वर म्हणाले—“शिवरात्रीच्या रात्री तू स्त्रीसह दुष्ट संग केला; आणि स्नान न करता, विवेकाचा अभिमान धरूनही, माझी पूजा विधीविरुद्ध केलीस।”
Verse 30
ज्ञात्वा चैवं कृतं यस्मात्तस्मात्त्वं जडतां व्रज । ममास्पृश्यो भव त्वं च दूरतो दर्शनं कुरु
“तू जाणूनबुजून असे केलेस; म्हणून तू जडत्वाला जा. तू माझ्यासाठी अस्पृश्य हो, आणि दूरूनच माझे दर्शन घे।”
Verse 31
सूत उवाच । इति शप्तो महेशेन दाधीचिस्स सुदर्शनः । जडत्वं प्राप्तवान्सद्यश्शिवमायाविमोहितः
सूत म्हणाले—अशा रीतीने महेश्वराच्या शापाने दधीचीचा पुत्र सुदर्शन शिवमायेने मोहित होऊन तत्क्षणी जडत्वास प्राप्त झाला।
Verse 32
एतस्मिन्समये विप्रा दधीचिः शैवसत्तमः । ग्रामान्तरात्समायातो वृत्तान्तं श्रुतवांश्च सः
त्या वेळी, हे विप्रांनो, शैवभक्तांतील श्रेष्ठ दधीची दुसऱ्या गावाहून आला; आणि घडलेला वृत्तान्तही त्याने ऐकला होता।
Verse 33
शिवेन भर्त्सितः सोऽपि दुःखितोऽभूदतीव हि । रुरोद हा हतोऽश्मीति दुःखेन सुतकर्मणा
शिवाने धारेवर धरल्याने तोही अतिशय दुःखी झाला. पुत्राच्या दुष्कर्मजन्य परिणामामुळे शोकाकुल होऊन तो रडू लागला—“हाय! मी मारला गेलो, दगडासारखा चिरडला गेलो!”
Verse 34
पुनःपुनरुवाचेति स दधीचिस्सतां मतः । अनेनेदं कुपुत्रेण हतं मे कुलमुत्तमम्
सत्पुरुषांमध्ये मान्य दधीची पुन्हा पुन्हा म्हणाला—“या कुपुत्राने माझे उत्तम कुल उद्ध्वस्त केले आहे।”
Verse 35
स पुत्रोऽपि हतो भार्यां पुंश्चलीं कृतवान्द्रुतम् । पश्चात्तापमनुप्राप्य स्वपित्रा परिभर्त्सितः
स्वतःच्या पुत्राचा वध करूनही त्याने त्वरेने विवाह केला व पत्नीला व्यभिचारिणी केले। नंतर पश्चात्ताप झाल्यावर तो स्वतःच्या पित्याने धिक्कारला।
Verse 36
तत्पित्रा गिरिजा तत्र पूजिता विधिभिर्वरैः । सुयत्नतो महाभक्त्या स्वपुत्रसुखहेतवे
तेथे त्याच्या पित्याने उत्तम विधींनी, मोठ्या प्रयत्नाने व महाभक्तीने, आपल्या पुत्राच्या सुख-कल्याणासाठी गिरिजा देवीची पूजा केली।
Verse 37
सुदर्शनोऽपि गिरिजां पूजयामास च स्वयम् । चण्डीपूजनमार्गेण महाभक्त्या शुभैः स्तवैः
सुदर्शनानेही स्वतः चंडीपूजनमार्गाने, महाभक्तीने शुभ स्तोत्रे अर्पून, गिरिजा देवीची पूजा केली।
Verse 38
एवं तौ पितृपुत्रौ हि नानोपायैः सुभक्तितः । प्रसन्नां चक्रतुर्देवीं गिरिजां भक्तवत्सलाम्
अशा रीतीने त्या पितापुत्रांनी विविध उपायांनी, सुभक्तीने, भक्तवत्सला गिरिजा देवीला प्रसन्न केले।
Verse 39
तयोः सेवाप्रभावेण प्रसन्ना चण्डिका तदा । सुदर्शनं च पुत्रत्वे चकार गिरिजा मुने
त्यांच्या भक्तिभावपूर्ण सेवेच्या प्रभावाने तेव्हा चंडिका प्रसन्न झाली. हे मुने, गिरिजेने सुदर्शनाला पुत्र म्हणून स्वीकारले.
Verse 40
शिवं प्रसादयामास पुत्रार्थे चण्डिका स्वयम् । क्रुद्धाऽक्रुद्धा पुनश्चण्डी तत्पुत्रस्य प्रसन्नधीः
पुत्रप्राप्तीसाठी चंडिकेने स्वतः भगवान शिवांना प्रसन्न केले. कधी उग्र तर कधी सौम्य दिसणारी तीच चंडी शांतचित्त होऊन त्या पुत्रावर कृपावंत झाली.
Verse 41
अथाज्ञाय प्रसन्नं तं महेशं वृषभध्वजम् । नमस्कृत्य स्वयं तस्य ह्युत्संगे तं न्यवेशयत्
नंतर वृषभध्वज महेश प्रसन्न झाल्याचे जाणून त्याने नमस्कार केला आणि स्वतःच्या हातांनी त्याला प्रभूच्या मांडीवर बसविले.
Verse 42
घृतस्नानं ततः कृत्वा पुत्रस्य गिरिजा स्वयम् । त्रिरावृत्तोपवीतं च ग्रन्थिनैकेन संयुतम्
मग गिरिजेने स्वतः पुत्राचे घृतस्नान केले. तसेच एकाच गाठीने युक्त, त्रिवार आवृत्त असे उपवीत त्याला धारण करविले.
Verse 43
सुदर्शनाय पुत्राय ददौ प्रीत्या तदाम्बिका । उद्दिश्य शिवगायत्रीं षोडशाक्षरसंयुताम्
तेव्हा अंबिकेने प्रेमाने पुत्र सुदर्शनाला शिवगायत्री दिली—भगवान शिवांना उद्देशून, षोडशाक्षरी मंत्रयुक्त—उपासना व अंतःशुद्धीसाठी.
Verse 44
तदोंनमः शिवायेति श्रीशब्द पूर्वकाय च । वारान्षोडश संकल्पपूजां कुर्यादयं बटुः
त्यानंतर तो बटू भक्त ‘ॐ नमः शिवाय’ असा जप करीत, तसेच ‘श्री’ शब्द पूर्वी लावूनही, सोळा वेळा संकल्पपूजा करावी।
Verse 45
आस्नानादिप्रणामान्तं पूजयन्वृषभध्वजम् । मंत्रवादित्रपूजाभिस्सर्षीणां सन्निधौ तथा
तो वृषभध्वज भगवान शिवाची पूजा, आस्नानादीपासून अंतिम प्रणामापर्यंत सर्व विधींनी करावी; तसेच ऋषींच्या सन्निधीत मंत्रोच्चार व वाद्यपूजेसह आराधना करावी।
Verse 46
नाममंत्राननेकांश्च पाठयामास वै तदा । उवाच सुप्रसन्नात्मा चण्डिका च शिवस्तथा
तेव्हा त्याने अनेक नाममंत्रांचे पठण केले. त्या वेळी अत्यंत प्रसन्नचित्त चंडिका बोलली आणि तसेच भगवान शिवही बोलले.
Verse 47
मदर्पितं च यत्किंचिद्धनधान्यादिकन्तथा । तत्सर्वं च त्वया ग्राह्यं न दोषाय भविष्यति
मला अर्पण केलेले धन, धान्य इत्यादी जे काही आहे, ते सर्व तू निःसंकोच स्वीकार; त्यातून तुला कोणताही दोष (पाप) लागणार नाही.
Verse 48
मम कृत्ये भवान्मुख्यो देवीकृत्ये विशेषतः । घृततैलादिकं सर्वं त्वया ग्राह्यं मदर्पितम्
माझ्या कार्यात तू मुख्य आहेस—विशेषतः देवीच्या कार्यात. माझ्या नावाने अर्पण केलेले घृत, तेल इत्यादी सर्व तू स्वीकार.
Verse 49
प्राजापत्यं भवेद्यर्हिं तर्ह्येको हि भवान्भवेत् । तदा पूजा च सम्पूर्णान्यथा सर्वा च निष्फला
जेव्हा प्राजापत्य भाव उत्पन्न होईल, तेव्हा तू एकांतात राहून संयम धारण कर. तेव्हाच पूजा पूर्ण होते; अन्यथा सर्व पूजा निष्फळ ठरते.
Verse 50
तिलकं वर्तुलं कार्यं स्नानं कार्यं सदा त्वया । शिवसन्ध्या च कर्तव्या गायत्री च तदीयिका
तू नेहमी वर्तुळाकार टिळा लाव आणि नित्य स्नान करून शुद्ध राहा. शिवसंध्या अवश्य कर, तसेच शिवगायत्रीचा जप कर.
Verse 51
मत्सेवां प्रथमं कृत्वा कार्यमन्यत्कुलोचितम् । एवं कृतेऽखिले भद्रं दोषाः क्षान्ता मया तव
प्रथम माझी सेवा-पूजा कर, मग कुलोचित इतर कर्तव्ये कर. असे केल्यास, हे भद्र, तुझे सर्व दोष मी क्षमा करतो.
Verse 52
सूत उवाच । इत्युक्त्वा तस्य पुत्राश्च चत्वारो बटुकास्तदा । अभिषिक्ताश्चतुर्दिक्षु शिवेन परमात्मना
सूत म्हणाले—असे बोलून, त्या वेळी बटुक रूपातील त्याचे चार पुत्र परमात्मा शिवाने चारही दिशांना अभिषिक्त केले.
Verse 53
चण्डी चैवात्मनिकटे पुत्रं स्थाप्य सुदर्शनम् । तत्पुत्रान्प्रेरयामास वरान्दत्त्वा ह्यनेकशः
चंडीने आपल्या जवळ पुत्र सुदर्शनाला ठेवून, त्याच्या पुत्रांना पुढे जाण्यास प्रेरित केले आणि वारंवार अनेक वर दिले.
Verse 54
देव्युवाच । उभयोर्युवयोर्मध्ये वटुको यो भवेन्मम । तस्य स्याद्विजयो नित्यं नात्र कार्या विचारणा
देवी म्हणाली—तुम्हा दोघांपैकी जो माझा वटुक (सेवक-बाल) होईल, त्यालाच नित्य विजय मिळेल; याविषयी विचार करण्याची गरज नाही.
Verse 55
भवांश्च पूजितो येन तेनैवाहं प्रपूजिता । कर्तव्यं हि भवद्भिश्च स्वीयं कर्म सदा सुत
ज्याने तुमची पूजा केली, त्याने त्याच कृतीने माझीही पूजा केली. म्हणून, हे पुत्रा, तुम्हीही सदैव आपले स्वकर्म (कर्तव्य) करीत राहा.
Verse 56
सूत उवाच । एवं तस्मै वरान्दत्तास्सपुत्राय महात्मने । सुदर्शनाय कृपया शिवाभ्यां जगतां कृते
सूत म्हणाले—अशा रीतीने जगताच्या हितासाठी करुणेने शिव व शिवा (पार्वती) यांनी महात्मा सुदर्शनाला पुत्रासह वर दिले.
Verse 57
तथेति नियमश्चासीत्तस्य राज्ञो महामुने । प्राजापत्यं कृतं नित्यं शिवपूजाविधानत
“तथास्तु”—हे महामुने, अशा रीतीने त्या राजाचा नियम दृढ झाला. शिवपूजाविधानानुसार तो नित्य व्रतभावाने प्राजापत्य अनुष्ठान नियमित करीत असे।
Verse 58
शिवयोः कृपया सर्वे विस्तारं बहुधा गताः । तेषां च प्रथमा पूजा महापूजा महात्मनः
शिव व देवी गौरी यांच्या कृपाकरुणेने ही सर्व पवित्र प्रकट रूपे अनेक प्रकारे विस्तारली. त्यांमध्ये त्या महात्मा प्रभूची महापूजाच प्रथम व श्रेष्ठ पूजा आहे.
Verse 59
तेन यावत्कृता नैव पूजा वै शंकरस्य च । तावत्पूजा न कर्त्तव्या कृता चेन्न शुभापि सा
म्हणून जोपर्यंत त्या विधीने शंकराची पूजा होत नाही, तोपर्यंत इतर कोणतीही पूजा करू नये; केली तरी ती शुभ ठरत नाही.
Verse 60
शुभं वाप्यशुभं वापि बटुकं न परित्यजेत् । प्राजापत्ये च भोज्ये वै वटुरेको विशिष्यते
शुभ असो वा अशुभ, बटुक (तरुण ब्रह्मचारी) याला कधीही दूर करू नये. प्राजापत्य विधीच्या भोज्यात तर एक बटुकच विशेष श्रेष्ठ मानला जातो.
Verse 61
शिवयोश्च तथा कार्ये विशेषोऽत्र प्रदृश्यते । तदेव शृणु सुप्राज्ञ यथाहं वच्मि तेऽनघ
शिवकार्यांतही येथे एक विशेष नियम स्पष्ट दिसतो. म्हणून, हे अतिबुद्धिमान व निष्पाप, मी जसे सांगतो तसेच ते ऐक.
Verse 62
तस्यैव नगरे राज्ञो भद्रस्य नित्यभोजने । प्राजापत्यस्य नियमे ह्यन्धकेशसमीपतः
त्याच नगरात, अंधकेशाच्या निकट, राजा भद्र यांचे नित्य पवित्र भोजन-दान प्राजापत्य नियमाप्रमाणे होत असे.
Verse 63
यज्जातमद्भुतं वृत्तं शिवानुग्रहकारणात् । श्रूयतां तच्च सुप्रीत्या कथयामि यथाश्रुतम्
शिवाच्या अनुग्रहामुळे जे अद्भुत वृत्तांत घडले, ते प्रेमभक्तीने ऐका। मी जसे ऐकले आहे तसेच सांगतो।
Verse 64
ध्वज एकश्च तद्राज्ञे दत्तस्तुष्टेन शंभुना । प्रोक्तश्च कृपया राजा देवदेवेन तेन सः
तुष्ट झालेल्या शंभूंनी त्या राजाला एक पवित्र ध्वज दिला; आणि देवाधिदेव महादेवांनी कृपेने राजाशी कृपामय वचनही बोलले।
Verse 65
प्रातश्च वर्ध्यतां राजन्ध्वजो रात्रौ पतिष्यति । मम त्वेवं च सम्पूर्णे प्राजापत्ये तथा पुनः
हे राजन्, सकाळी ध्वज उभारावा; रात्री तो पडेल. माझे प्राजापत्य कर्म पूर्ण झाले की, तसेच पुन्हा हेच घडेल.
Verse 66
अन्यथायं ध्वजो मे हि रात्रावपि स्थिरो भवेत् । इत्युक्त्वान्तर्हितश्शंभू राज्ञे तुष्टः कृपानिधिः
नाहीतर माझा हा ध्वज रात्रीही स्थिर राहिला असता. असे बोलून करुणानिधी शंभू राजावर प्रसन्न होऊन अंतर्धान पावले.
Verse 68
स्वयं प्रातर्विवर्दे्धेत ध्वजः सायं पतेदिति । यदि कार्यं च सम्पूर्णं जातं चैव भवेदिह
जर ध्वज स्वतः सकाळी उभा राहून वाढत असेल आणि संध्याकाळी पडत असेल, तर समजा की येथील कार्य निश्चयच पूर्ण झाले आहे.
Verse 69
एकस्मिन्समये चात्र बटोः कार्यं पुरा ह्यभूत् । ध्वजः स पतितो वै हि ब्रह्मभोजं विनापि हि
एकदा येथे एका बटू (ब्रह्मचारी) विषयी एक प्रसंग घडला. खरोखर ध्वज पडला—ब्रह्मभोज न टाळताही.
Verse 70
दृष्ट्वा तच्च तदा तत्र पृष्टा राज्ञा च पण्डिताः । भुञ्जते ब्राह्मणा ह्यत्र नोत्थितो वै ध्वजस्त्विति
ते दृश्य पाहून राजाने तेथे पंडितांना विचारले. ते म्हणाले—“येथे ब्राह्मण भोजन करीत आहेत; पण ध्वज अजून उभारलेला नाही.”
Verse 71
कथं च पतितः सोऽत्र ब्राह्मणा ब्रूत सत्यतः । ते पृष्टाश्च तदा प्रोचुर्ब्राह्मणाः पण्डितोत्तमाः
“आणि तो येथे अशा अवस्थेत कसा पतित झाला? हे ब्राह्मणहो, सत्य सांगा.” असे विचारले असता त्या वेळी ते पंडितश्रेष्ठ ब्राह्मण बोलू लागले.
Verse 72
ब्रह्मभोजे महाराज वटुको भोजितः पुरा । चण्डीपुत्रश्शिवस्तुष्टस्तस्माच्च पतितो ध्वजः
महाराज, पूर्वी ब्रह्मभोजाच्या वेळी एका वटुक ब्रह्मचारीला विधिपूर्वक भोजन घातले गेले. चंडीपुत्ररूप शिव त्या कर्माने प्रसन्न झाला; त्याच प्रसंगातून ध्वज पडला.
Verse 73
तच्छ्रुत्वा नृपतिस्सोऽथ जनाश्चान्ये ऽपि सर्वशः । अभवन्विस्मितास्तत्र प्रशंसां चक्रिरे ततः
हे ऐकून तो राजा आणि इतर सर्व लोक अत्यंत विस्मित झाले. मग त्याच ठिकाणी त्यांनी स्तुतीपर वचने बोलायला सुरुवात केली.
Verse 74
एवं च महिमा तेषां वर्द्धितः शङ्करेण हि । तस्माच्च वटुकाः श्रेष्ठाः पुरा विद्भिः प्रकीर्तिताः
अशा प्रकारे शंकरांनी त्यांच्या महिमेत निश्चयच वाढ केली. म्हणून प्राचीन काळी विद्वानांनी वटुकांना श्रेष्ठतम म्हणून कीर्तिले आहे.
Verse 75
शिवपूजा तु तैः पूर्वमुत्तार्य्या नान्यथा पुनः । अन्येषां नाधिकारोऽस्ति शिवस्य वचनादिह
परंतु शिवपूजा प्रथम त्यांच्याच हातून विधिपूर्वक पूर्ण व्हावी; अन्यथा नाही. येथे इतरांना अधिकार नाही—हे शिववचन आहे.
Verse 76
उत्तारणं च कार्य्यं वै पूजा पूर्णा भवत्विति । एतावदेव तेषां तु शृणु नान्यत्तथैव च
मग ‘उत्तारण’ नक्की करावे, ज्यामुळे पूजा पूर्ण होते. त्यांच्यासाठी एवढेच विधान आहे—ऐका; यापलीकडे तसे काही नाही.
Verse 77
एतत्सर्वं समाख्यातं यत्पृष्टं च मुनीश्वराः । यच्छ्रुत्वा शिवपूजायाः फलं प्राप्नोति वै नरः
हे मुनीश्वरांनो, तुम्ही जे विचारले ते सर्व मी सांगितले. हे ऐकून मनुष्य निश्चयच शिवपूजेचे फळ प्राप्त करतो.
Frequently Asked Questions
The chapter presents the Andhaka episode within a liṅga-māhātmya frame: Andhaka emerges from a garta, subjugates the three worlds, the devas petition Śiva, and Śiva intervenes with his gaṇas, culminating in Andhaka being pierced by Śiva’s śūla—an argument for Śiva’s ultimate sovereignty and protective function.
The garta signifies a liminal zone of chaos and unchecked power; emergence from it marks disorder entering the manifest world. Śiva’s śūla functions as the instrument of divine discrimination and restraint—piercing not merely a body but the principle of adharmic domination—while the liṅga-māhātmya frame encodes how sacred form becomes a stable access-point to transcendent Śiva.
Śiva is highlighted primarily as Parameśvara, duṣṭa-haṃtā (slayer of the wicked), and satāṃ gatiḥ (refuge/goal of the virtuous), arriving with his gaṇas and wielding the śūla. The chapter’s emphasis is on Śiva’s protective and martial sovereignty rather than a distinct iconographic form of Gaurī.