Dāruvana-parīkṣā: Śaṅkara’s Test and the Linga’s Ritual-Theological Grounding
अध्याय १२ मध्ये ऋषी सूतांना व्यास-प्रसादाने प्राप्त अधिकृत कथनकर्ता मानून दोन कारणे विचारतात—(१) जगात लिंगाची पूजा पूर्वोक्त सत्य तत्त्व म्हणून का होते, आणि (२) शिवप्रिया पार्वती ‘बाण-रूप’ म्हणून का प्रसिद्ध आहे. सूत व्यासांकडून ऐकलेल्या कल्पभेदाच्या कथानकाचा संदर्भ देऊन दारुवन-प्रसंग मांडतात. दारुवनातील शिवभक्त तपस्वी त्रिकाल पूजा, स्तोत्रपाठ व अखंड ध्यानात रत राहून समिधा आणायला जातात. तेव्हा शंकर नीललोहित रूप धारण करून, जाणूनबुजून विरूप दिगंबर वेशात, भस्मभूषित, हातात लिंग घेऊन ‘परीक्षार्थ’ धक्कादायक आचरण करीत प्रकट होतात. या कथेतून स्पष्ट होते की लिंग ही केवळ वस्तू नसून शिवतत्त्वाचे शास्त्राधिष्ठित चिन्ह आहे; त्याची योग्य ओळख बाह्य क्रियेसोबत अंतर्भाव व विवेकावरही अवलंबून आहे।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । सूत जानासि सकलं वस्तु व्यासप्रसादतः । तवाज्ञातं न विद्येत तस्मात्पृच्छामहे वयम्
ऋषी म्हणाले—हे सूत, व्यासांच्या कृपेने तू हे सर्व विषय जाणतोस. तुला काहीही अज्ञात नाही; म्हणून आम्ही तुला विचारतो.
Verse 2
लिंगं च पूज्यते लोके तत्त्वया कथितं च यत् । तत्तथैव न चान्यद्वा कारणं विद्यते त्विह
या लोकी लिंगाची पूजा होते, आणि त्यामागचे तत्त्व तू जसे सांगितलेस तसेच आहे; इथे त्या सत्याव्यतिरिक्त दुसरे कोणतेही कारण नाही।
Verse 3
बाणरूपा श्रुता लोके पार्वती शिववल्लभा । एतत्किं कारणं सूत कथय त्वं यथाश्रुतम्
लोकात असे ऐकिवात आहे की शिववल्लभा देवी पार्वतीने बाणरूप धारण केले. हे सूत, याचे कारण काय? तू जसे ऐकले आहेस तसेच सांग।
Verse 4
सूत उवाच । कल्पभेदकथा चैव श्रुता व्यासान्मया द्विजाः । तामेव कथयाम्यद्य श्रूयतामृषिसत्तमाः
सूत म्हणाले—हे द्विज ऋषींनो, व्यासांकडून मी कल्पभेदाची कथा ऐकली आहे. तीच कथा आज सांगतो; हे ऋषिश्रेष्ठांनो, ऐका।
Verse 5
पुरा दारुवने जातं यद्वृत्तं तु द्विजन्मनाम् । तदेव श्रूयतां सम्यक् कथयामि कथाश्रुतम्
पूर्वी दारुवनात द्विजांचा जो प्रसंग घडला, तोच नीट ऐका. परंपरेत जसा ऐकला आहे तसा मी तो यथार्थपणे सांगतो.
Verse 6
दारुनामवनं श्रेष्ठं तत्रासन्नृषिसत्तमाः । शिवभक्तास्सदा नित्यं शिवध्यानपरायणाः
दारुनामवन हे श्रेष्ठ वन होते; तेथे ऋषिश्रेष्ठ निवास करीत. ते सदा शिवभक्त, नित्य शिवध्यानात परायण असत.
Verse 7
त्रिकालं शिवपूजां च कुर्वंति स्म निरन्तरम् । नानाविधैः स्तवैर्दिव्यैस्तुष्टुवुस्ते मुनीश्वराः
ते निरंतर त्रिकाळ शिवपूजा करीत. आणि नानाविध दिव्य स्तोत्रांनी ते मुनीश्वर वारंवार स्तुती करीत.
Verse 8
ते कदाचिद्वने यातास्समिधाहरणाय च । सर्वे द्विजर्षभाश्शैवाश्शिवध्यानपरायणाः
एकदा ते समिधा आणण्यासाठी वनात गेले. ते सर्व द्विजश्रेष्ठ शैव होते आणि शिवध्यानात पूर्ण परायण होते.
Verse 9
एतस्मिन्नंतरे साक्षाच्छंकरो नील लोहितः । विरूपं च समास्थाय परीक्षार्थं समागतः
त्याच वेळी साक्षात् नील-लोहित स्वरूप शंकर प्रकट झाले। परीक्षा करण्यासाठी त्यांनी विरूप असा वेष धारण करून तेथे आगमन केले।
Verse 10
दिगम्बरोऽतितेजस्वी भूतिभूषणभूषितः । स चेष्टामकरोद्दुष्टां हस्ते लिंगं विधारयन्
दिगंबर, अतितेजस्वी व भस्मभूषणाने विभूषित असा तो, हातात लिंग धारण करून एक दुष्ट व विघ्नकारी चेष्टा करू लागला।
Verse 11
मनसा च प्रियं तेषां कर्तुं वै वनवासिनाम् । जगाम तद्वनं प्रीत्या भक्तप्रीतो हरः स्वयम्
वनवासिनांना प्रिय होईल असे करावे, असा मनोदय करून, भक्तांवर प्रसन्न हर (शिव) स्वतः आनंदाने त्या वनात गेला।
Verse 12
तं दृष्ट्वा ऋषिपत्न्यस्ताः परं त्रासमुपागताः । विह्वला विस्मिताश्चान्यास्समाजग्मुस्तथा पुनः
त्याला पाहून ऋषींच्या पत्नींना अत्यंत भय वाटले; काही घाबरून व्याकुळ झाल्या, तर काही विस्मित होऊन पुन्हा एकत्र जमल्या।
Verse 13
अलिलिंगुस्तथा चान्याः करं धृत्या तथापराः । परस्परं तु संघर्षात्संमग्नास्ताः स्त्रियस्तदा
तेव्हा काही स्त्रिया एकमेकींना घट्ट मिठी मारू लागल्या, काहींनी हात धरला; परस्पर धक्काबुक्कीने त्या स्त्रिया त्या क्षणी पूर्ण गोंधळून गेल्या।
Verse 14
एतस्मिन्नेव समये ऋषिवर्याः समागमन् । विरुद्धं तं च ते दृष्ट्वा दुःखिताः क्रोधमूर्च्छिताः
त्याच वेळी श्रेष्ठ ऋषी तेथे येऊन जमले। तो विरोध पाहून ते दुःखी झाले आणि क्रोधाच्या आवेगाने व्याकुळ झाले।
Verse 15
तदा दुःखमनुप्राप्ताः कोयं कोयं तथाऽबुवन् । समस्ता ऋषयस्ते वै शिवमायाविमोहिताः
तेव्हा ते ऋषी दुःखाने व्याप्त होऊन वारंवार म्हणाले—“हा कोण? हा कोण?” कारण ते सर्व भगवान् शिवांच्या मायेमुळे विमोहित झाले होते।
Verse 16
यदा च नोक्तवान्किंचित्सोवधूतो दिगम्बरः । ऊचुस्तं पुरुषं भीमं तदा ते परमर्षयः
तो दिगंबर अवधूत काहीच न बोलल्यावर, त्या परमर्षींनी त्या भीम पुरुषाला संबोधून बोलले।
Verse 17
त्वया विरुद्धं क्रियते वेदमार्ग विलोपि यत् । ततस्त्वदीयं तल्लिंगं पततां पृथिवीतले
तुझ्या विरोधात वेदमर्ग नष्ट करणारे कर्म झाले आहे; म्हणून तुझे ते लिंग पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर पडो।
Verse 18
सूत उवाच । इत्युक्ते तु तदा तैश्च लिंगं च पतितं क्षणात् । अवधूतस्य तस्याशु शिवस्याद्भुतरूपिणः
सूत म्हणाले—ते असे बोलताच त्या क्षणीच अद्भुतरूप अवधूत भगवान शिवाचे ते लिंग तत्काळ पडले।
Verse 19
तल्लिंगं चाग्निवत्सर्वं यद्ददाह पुरा स्थितम् । यत्रयत्र च तद्याति तत्रतत्र दहेत्पुनः
अग्नीसारखे प्रज्वलित ते लिंग पूर्वी समोर जे काही होते ते सर्व दग्ध करी। जिथे-जिथे ते जाई, तिथे-तिथे पुन्हा पुन्हा सर्व जाळी।
Verse 20
पाताले च गतं तश्च स्वर्गे चापि तथैव च । भूमौ सर्वत्र तद्यातं न कुत्रापि स्थिरं हि तत्
ते पाताळातही जाते आणि तसेच स्वर्गातही जाते। पृथ्वीवरही ते सर्वत्र फिरते; खरेच ते कुठेही स्थिर राहत नाही.
Verse 21
लोकाश्च व्याकुला जाता ऋषयस्तेतिदुःखिताः । न शर्म लेभिरे केचिद्देवाश्च ऋषयस्तथा
लोक व्याकुळ व अस्वस्थ झाले आणि ऋषी अतिशय दुःखी झाले. कोणालाही शांती मिळाली नाही—देवांनाही नाही आणि तसेच ऋषींनाही नाही.
Verse 22
न ज्ञातस्तु शिवो यैस्तु ते सर्वे च सुरर्षयः । दुःखिता मिलिताश्शीघ्रं ब्रह्माणं शरणं ययुः
ज्यांनी भगवान शिवांना ओळखले नाही असे ते सर्व देवर्षी दुःखी झाले. ते त्वरेने एकत्र होऊन ब्रह्मदेवांच्या शरण गेले.
Verse 23
तत्र गत्वा च ते सर्वे नत्वा स्तुत्वा विधिं द्विजाः । तत्सर्वमवदन्वृत्तं ब्रह्मणे सृष्टिकारिणे
तेथे जाऊन त्या सर्व द्विज ऋषींनी विधी (ब्रह्मदेव) यांना नमस्कार करून स्तुती केली. मग सृष्टिकर्त्या ब्रह्मांना घडलेले सर्व वृत्तांत सांगितले.
Verse 24
ब्रह्मा तद्वचनं श्रुत्वा शिवमायाविमोहितान् । ज्ञात्वा ताञ्च्छंकरं नत्वा प्रोवाच ऋषिसत्तमान्
ते वचन ऐकून ब्रह्म्याने जाणले की ते ऋषी शिवमायेने मोहित झाले आहेत. मग शंकराला नमस्कार करून त्यांनी श्रेष्ठ ऋषींना संबोधिले.
Verse 25
ब्रह्मोवाच । ज्ञातारश्च भवन्तो वै कुर्वते गर्हितं द्विजाः । अज्ञातारो यदा कुर्युः किं पुनः कथ्यते पुनः
ब्रह्मा म्हणाले—हे द्विजांनो, तुम्ही जाणते असूनही निंद्य कृत्य करता. मग अज्ञानी तसे करतील तर त्याबद्दल आणखी काय सांगावे?
Verse 26
विरुद्ध्यैवं शिवं देवं कुशलं कस्समीहते । मध्याह्नसमये यो वै नातिथिं च परामृशेत्
अशा रीतीने देवाधिदेव शिवांचा विरोध करून कोण कल्याणाची आशा करील? जो मध्याह्नकाळी अतिथीचा यथोचित सत्कार व स्वीकार करत नाही, तो निंदेस पात्र ठरतो।
Verse 27
तस्यैव सुकृतं नीत्वा स्वीयं च दुष्कृतं पुनः । संस्थाप्य चातिथिर्याति किं पुनः शिवमेव वा
अतिथी त्या व्यक्तीचे पुण्य घेऊन जातो आणि आपले पाप त्याच्या जागी ठेवून निघून जातो; मग अतिथी साक्षात् शिवच असेल तर काय सांगावे!
Verse 28
यावल्लिंगं स्थिरं नैव जगतां त्रितये शुभम् । जायते न तदा क्वापि सत्यमेतद्वदाम्यहम्
जोपर्यंत लिंग दृढपणे स्थापित होत नाही, तोपर्यंत त्रैलोक्यात कुठेही शुभता उत्पन्न होत नाही—हे सत्य मी सांगतो।
Verse 29
भवद्भिश्च तथा कार्यं यथा स्वास्थ्यं भवेदिह । शिवलिंगस्य ऋषयो मनसा संविचार्य्यताम्
तुम्ही असेच आचरण करा की येथे आरोग्य व कल्याण टिकून राहील. हे ऋषींनो, शिवलिंगाविषयी मनाने नीट विचार करा.
Verse 30
सूत उवाच । इत्युक्तास्ते प्रणम्योचुर्ब्रह्माणमृषयश्च वै । किमस्माभिर्विधे कार्यं तत्कार्यं त्वं समादिश
सूत म्हणाले—असे ऐकून त्या ऋषींनी ब्रह्मदेवांना नमस्कार करून म्हटले—हे विधाते, आम्ही काय करावे? जे कर्तव्य आहे तेच आपण आज्ञा करा.
Verse 31
इत्युक्तश्च मुनीशैस्तैस्सर्वलोकपितामहः । मुनीशांस्तांस्तदा ब्रह्मा स्वयं प्रोवाच वै तदा
त्या मुनीश्रेष्ठांनी असे म्हटल्यावर सर्वलोकांचे पितामह ब्रह्मदेव तेव्हा स्वतः त्या ऋषींना बोलू लागले.
Verse 32
ब्रह्मोवाच । आराध्य गिरिजां देवीं प्रार्थयन्तु सुराश्शिवम् । योनिरूपा भवेच्चेद्वै तदा तत्स्थिरतां व्रजेत्
ब्रह्मा म्हणाले—देवांनी गिरिजा देवीची आराधना करून भगवान शिवांची प्रार्थना करावी. देवी जर योनिरूपाने प्रकट झाली, तर तो दिव्य आविर्भाव स्थिर होऊन प्रतिष्ठित होईल.
Verse 33
तद्विधिम्प्रवदाम्यद्य सर्वे शृणुत सत्तमाः । तामेव कुरुत प्रेम्णा प्रसन्ना सा भविष्यति
आज मी ती विधी सांगतो—हे सत्पुरुषांनो, सर्वांनी ऐका। तीच व्रत-आचरणे प्रेमभक्तीने करा; ती निश्चयच प्रसन्न होईल।
Verse 34
कुम्भमेकं च संस्थाप्य कृत्वाष्टदलमुत्तमम् । दूर्वायवांकुरैस्तीर्थोदकमापूरयेत्ततः
एक कुंभ स्थापन करून उत्तम अष्टदल (कमलरचना) करावी। नंतर दूर्वा व जौचे अंकुर घालून तीर्थजलाने तो भरावा।
Verse 35
वेदमंत्रैस्ततस्तं वै कुंभं चैवाभिमंत्रयेत् । श्रुत्युक्तविधिना तस्य पूजां कृत्वा शिवं स्मरन्
त्यानंतर वेदमंत्रांनी त्या कुंभाचे अभिमंत्रण करावे. मग श्रुतीत सांगितलेल्या विधीनुसार त्याची पूजा करून अंतःकरणी शिवस्मरण करावे.
Verse 36
तल्लिंगं तज्जलेनाभिषेचयेत्परमर्षयः । शतरुद्रियमंत्रैस्तु प्रोक्षितं शांतिमाप्नुयात्
हे परमर्षींनो, त्याच जलाने त्या लिंगाचा अभिषेक करावा. शतरुद्रीय मंत्रांनी प्रोक्षण झाल्यावर शिवकृपेने शांती प्राप्त होते.
Verse 37
गिरिजां योनिरूपां च बाणं स्थाप्य शुभं पुनः । तत्र लिंगं च तत्स्थाप्यं पुनश्चैवाभिमंत्रयेत्
पुन्हा शुभ रीतीने गिरिजेची योनीरूप पीठिका ठेवून तिच्यावर बाण (लिंगशिला) स्थापावी. तेथे लिंग स्थापन करून पुन्हा मंत्रांनी अभिमंत्रण करावे.
Verse 38
सुगन्धैश्चन्दनैश्चैव पुष्पधूपादिभिस्तथा । नैवेद्यादिकपूजाभिस्तोषयेत्परमेश्वरम्
सुगंधी द्रव्ये, चंदनलेप, पुष्प, धूप इत्यादी तसेच नैवेद्यादि-युक्त पूजांनी परमेश्वर शिवास संतुष्ट करावे।
Verse 39
प्रणिपातैः स्तवैः पुण्यैर्वाद्यैर्गानैस्तथा पुनः । ततः स्वस्त्ययनं कृत्वा जयेति व्याहरेत्तथा
प्रणिपात, पुण्य स्तोत्रे, वाद्यनाद व भक्तिगान यांनी पुनः पूजन करावे। नंतर स्वस्त्ययन-विधी करून ‘जय’ असा जयघोष करावा।
Verse 40
प्रसन्नो भव देवेश जगदाह्लादकारक । कर्ता पालयिता त्वञ्च संहर्ता त्वं निरक्षरः
हे देवेश, जगताला आनंद देणाऱ्या प्रभो, प्रसन्न व्हा। तूच कर्ता, पाळणारा आणि संहारक; तू अविनाशी, अक्षय स्वरूप आहेस।
Verse 41
जगदादिर्जगद्योनिर्जगदन्तर्गतोपि च । शान्तो भव महेशान सर्वांल्लोकांश्च पालय
हे महेशान, तू जगताचा आदि, जगताची योनी आणि जगतात अंतर्गतही स्थित आहेस। शांत हो आणि सर्व लोकांचे पालन-रक्षण कर।
Verse 42
एवं कृते विधौ स्वास्थ्यं भविष्यति न संशय । विकारो न त्रिलोकेस्मिन्भविष्यति सुखं सदा
अशा रीतीने विधी केल्यास निःसंशय आरोग्य प्राप्त होईल। या त्रिलोकीत कोणताही विकार राहणार नाही; सदैव सुख नांदेल।
Verse 43
सूत उवाच । इत्युक्तास्ते द्विजा देवाः प्रणिपत्य पितामहम् । शिवं तं शरणं प्राप्तस्सर्वलोकसुखेप्सया
सूत म्हणाले—असे सांगितल्यावर ते देवतुल्य द्विज पितामह (ब्रह्मा) यांना प्रणाम करून, सर्व लोकांच्या सुख-कल्याणाची इच्छा धरून त्या शिवाच्या शरण गेले।
Verse 44
पूजितः परया भक्त्या प्रार्थितः शंकरस्तदा । सुप्रसन्नस्ततो भूत्वा तानुवाच महेश्वरः
तेव्हा परम भक्तीने पूजिलेले व कळकळीने प्रार्थिलेले शंकर अत्यंत प्रसन्न झाले; मग महेश्वर त्यांना म्हणाले।
Verse 45
महेश्वर उवाच । हे देवा ऋषयः सर्वे मद्वचः शृणुतादरात् । योनिरूपेण मल्लिंगं धृतं चेत्स्यात्तदा सुखम्
महेश्वर म्हणाले—हे देवांनो व सर्व ऋषींनो! माझे वचन आदराने ऐका। माझे लिंग योनीरूपाने स्थापित व धारण केले तर कल्याणकारी सुख प्राप्त होते।
Verse 46
पार्वतीं च विना नान्या लिंगं धारयितुं क्षमा । तया धृतं च मल्लिंगं द्रुतं शान्तिं गमिष्यति
पार्वतीविना दुसरी कोणीही लिंग धारण करण्यास समर्थ नाही। आणि माझे लिंग तिच्याच द्वारा धारण झाले तर ते लवकरच शांती व प्रशांतीस प्राप्त होईल।
Verse 47
सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा ऋषिभिर्देवैस्सुप्रसन्नैर्मुनीश्वराः । गृहीत्वा चैव ब्रह्माणं गिरिजा प्रार्थिता तदा
सूत म्हणाले—हे ऐकून ऋषी व देवता अत्यंत प्रसन्न झाले. तेव्हा गिरिजा (पार्वती) ब्रह्मदेवांना सोबत घेऊन त्या वेळी प्रार्थना करू लागली.
Verse 48
प्रसन्नां गिरिजां कृत्वा वृषभध्वजमेव च । पूर्वोक्तं च विधिं कृत्वा स्थापितं लिंगमुत्तमम्
गिरिजा (पार्वती) व वृषभध्वज (शिव) यांना प्रसन्न करून, पूर्वोक्त विधीचे आचरण करून, त्याने उत्तम लिंगाची स्थापना केली.
Verse 49
मंत्रोक्तेन विधानेन देवाश्च ऋषयस्तथा । चक्रुः प्रसन्नां गिरिजां शिवं च धर्महेतवे
मंत्रोक्त विधीनुसार देव आणि ऋषींनीही विधिवत् पूजन केले; त्यामुळे गिरिजा व शिव प्रसन्न झाले—धर्मस्थापनेसाठी।
Verse 50
समानर्चुर्विशेषेण सर्वे देवर्षयः शिवम् । ब्रह्मा विष्णुः परे चैव त्रैलोक्यं सचराचरम्
मग सर्व देवर्षींनी विशेष श्रद्धेने शिवांची एकत्र आराधना केली; ब्रह्मा, विष्णू आणि इतर देवही—चराचरांसह संपूर्ण त्रैलोक्याने त्यांना वंदन केले।
Verse 51
सुप्रसन्नः शिवो जातः शिवा च जगदम्बिका । धृतं तया च तल्लिंगं तेन रूपेण वै तदा
तेव्हा भगवान् शिव अत्यंत प्रसन्न झाले आणि जगदंबा शिवाही कल्याणमय आनंदाने परिपूर्ण झाली. त्या वेळी तिने त्याच रूपाने तेच लिंग धारण केले.
Verse 52
लोकानां स्थापिते लिंगे कल्याणं चाभवत्तदा । प्रसिद्धं चैव तल्लिंगं त्रिलोक्यामभवद्द्विजाः
लोकांच्या कल्याणासाठी जेव्हा ते लिंग स्थापित झाले, तेव्हाच मंगळ उत्पन्न झाले. हे द्विजहो, तेच लिंग त्रिलोकीत प्रसिद्ध झाले.
Verse 53
हाटकेशमिति ख्यातं तच्छिवाशिवमित्यपि । पूजनात्तस्य लोकानां सुखं भवति सर्वथा
ते ‘हाटकेश’ म्हणून ख्यात आहे आणि ‘शिवाशिव’ असेही त्यास म्हणतात. त्याच्या पूजनाने लोकांना सर्व प्रकारे सुख प्राप्त होते.
Verse 54
इह सर्वसमृद्धिः स्यान्नानासुखवहाधिका । परत्र परमा मुक्तिर्नात्र कार्या विचारणा
इथेच (या जीवनात) पूर्ण समृद्धी मिळते, जी नानाविध व श्रेष्ठ सुख देणारी आहे; आणि परत्र परम मुक्ती प्राप्त होते। याविषयी विचार करण्याची गरज नाही।
Frequently Asked Questions
The chapter frames a kalpa-bheda account centered on the Dāruvana episode: Śaṅkara manifests as Nīla-Lohita in a deliberately transgressive guise to test Śiva-devoted sages, thereby grounding the public practice of liṅga worship in a narrative of doctrinal clarification and ritual discernment.
The liṅga functions as a semiotic bridge between nirguṇa transcendence and saguna accessibility: it is carried/held by Śiva to force interpretation beyond social appearance. Digambara/virūpa imagery and bhūti ornamentation operate as markers of renunciation and liminality, teaching that correct worship depends on recognizing Śiva-tattva beneath destabilizing forms.
Śiva appears explicitly as Nīla-Lohita (a Rudra form) assuming a virūpa, digambara presentation for parīkṣā; Pārvatī is referenced as Śiva-vallabhā with an attributed “bāṇa-rūpa,” introduced as a topic whose causal explanation is to be unfolded through the Dāruvana narrative framework.