मित्रसह-राज्ञो रक्षत्व-शापकथा — The Curse that Turns King Mitrasaha into a Rakshasa (Vasiṣṭha’s Śāpa Narrative)

Verse 1

सूत उवाच । श्रीमतीक्ष्वाकुवंशे हि राजा परमधार्मिकः । आसीन्मित्रसहो नाम श्रेष्ठस्सर्वधनुष्मताम्

सूत म्हणाले—श्रीमंत इक्ष्वाकुवंशात एक परम धर्मात्मा राजा होता; त्याचे नाव मित्रसह, आणि तो सर्व धनुर्धरांमध्ये श्रेष्ठ होता.

Verse 2

तस्य राज्ञः सुधर्मिष्ठा मदयन्ती प्रिया शुभा । दमयन्ती नलस्येव बभूव विदिता सती

त्या राजाची मदयन्ती नावाची शुभ व प्रिय राणी होती, जी धर्मनिष्ठेत अत्यंत दृढ होती; नलाची दमयन्ती जशी, तशीच ती पतिव्रता सती म्हणून प्रसिद्ध होती.

Verse 3

स एकदा हि मृगयास्नेही मित्रसहो नृपः । महद्बलेन संयुक्तो जगाम गहनं वनम्

एकदा तो राजा, जो शिकारीचा प्रेमी होता व मित्रांसह होता, महान् बळासह दाट वनात गेला.

Verse 4

विहरंस्तत्र स नृपः कमठाह्वं निशाचरम् । निजघान महादुष्टं साधुपीडाकरं खलम्

तेथे फिरताना त्या राजाने ‘कमठ’ नावाच्या निशाचराला—अत्यंत दुष्ट, साधूंना पीडा देणाऱ्या त्या खलाला—ठार केले.

Verse 5

अथ तस्यानुजः पापी जयेयं छद्मनैव तम् । मत्वा जगाम नृपतेरन्तिक च्छद्मकारकः

तेव्हा त्याचा पापी धाकटा भाऊ “मी त्याला केवळ कपटानेच जिंकतो” असे मनात धरून, वेषांतर करणारा कपटी होऊन राजाजवळ गेला।

Verse 6

तं विनम्राकृतिं दृष्ट्वा भृत्यतां कर्तुमागतम् । चक्रे महानसाध्यक्षमज्ञानात्स महीपतिः

तो नम्र रूपाने सेवकत्व करण्यास आला आहे असे पाहून, राजाने अज्ञानाने त्याला राजमहानसाचा अधीक्षक नेमले।

Verse 7

अथ तस्मिन्वने राजा कियत्कालं विहृत्य सः । निवृत्तो मृगयां हित्वा स्वपुरीमाययौ मुदा

मग त्या वनात काही काळ विहार करून राजा थांबला; शिकार सोडून तो आनंदाने आपल्या नगरीत परत आला।

Verse 8

पितुः क्षयाहे सम्प्राप्ते निमंत्र्य स्वगुरुं नृपः । वसिष्ठं गृहमानिन्ये भोजयामास भक्तितः

पित्याच्या क्षयाहाचा (वार्षिक श्राद्धाचा) दिवस आला तेव्हा राजाने आपल्या गुरु वसिष्ठांना निमंत्रित केले, सन्मानाने घरी आणले आणि भक्तिभावाने भोजन घातले.

Verse 9

रक्षसा सूदरूपेण संमिश्रितनरामिषम् । शाकामिषं पुरः क्षिप्तं दृष्ट्वा गुरुरथाब्रवीत्

स्वयंपाक्याच्या रूपात आलेल्या राक्षसाने मानवी मांस मिसळलेले शाकाहारी अन्न समोर ठेवलेले पाहून गुरु तेव्हा बोलले.

Verse 10

गुरुरुवाच । धिक् त्वां नरामिषं राजंस्त्वयैतच्छद्मकारिणा । खलेनोपहृतं मह्यं ततो रक्षो भविष्यसि

गुरू म्हणाले—धिक्कार असो तुला, हे राजन्, नरमांसभक्षक! तुझ्या या कपटामुळे माझा हक्क दुष्टाने हिरावून घेतला. म्हणून तू राक्षस होशील.

Verse 11

रक्षःकृतं च विज्ञाय तदैवं स गुरुस्तदा । पुनर्विमृश्य तं शापं चकार द्वादशाब्दिकम्

राक्षसाने केलेले कृत्य जाणून गुरूंनी तत्क्षणी पुन्हा विचार करून बारा वर्षांचा शाप दिला.

Verse 12

स राजानुचितं शापं विज्ञाय क्रोधमूर्छितः । जलांजलिं समादाय गुरुं शप्तुं समुद्यतः

तो शाप राजाला अनुचित आहे असे जाणून तो क्रोधाने मूर्छित झाला. अंजलीत पाणी घेऊन तो आपल्या गुरूला शाप देण्यासाठी उठून उभा राहिला.

Verse 13

तदा च तत्प्रिया साध्वी मदयन्ती सुधर्मिणी । पतित्वा पादयोस्तस्य शापं तं हि न्यवारयत्

तेव्हा त्याची प्रिया—साध्वी, सुदर्मिणी मदयन्ती—त्याच्या पायांवर पडली आणि तो शाप पडू नये म्हणून थांबवला.

Verse 14

ततो निवृत्तशापस्तु तस्या वचनगौरवात् । तत्याज पादयोरंभः पादौ कल्मषतां गतौ

तेव्हा तिच्या वचनांच्या गौरवामुळे शाप निवृत्त झाला. त्याच्या पायांवरील जल निघून गेले आणि ते पाद कल्मषयुक्त झाले.

Verse 15

ततःप्रभृति राजाभूत्स लोकेस्मिन्मुनीश्वराः । कल्मषांघ्रिरिति ख्यातः प्रभावात्तज्जलस्य हि

त्या वेळेपासून, हे मुनीश्वरांनो, तो राजा या लोकी ‘कल्मषाङ्घ्रि’ (कल्मषयुक्त पाद) म्हणून प्रसिद्ध झाला—त्या जलाच्या प्रभावामुळेच.

Verse 16

राजा मित्रसहः शापाद्गुरो ऋषिवरस्य हि । बभूव राक्षसो घोरो हिंसको वनगोचरः

पूज्य गुरु—श्रेष्ठ ऋषिवर—यांच्या शापामुळे राजा मित्रसह भयंकर राक्षस झाला; तो हिंसक होऊन वनात भटकू लागला.

Verse 17

स बिभ्रद्राक्षसं रूपं कालान्तकयमोपमम् । चखाद विविधाञ्जंतून्मानुषादीन्वनेचरः

तो वनचर कालान्तक यमासारखे राक्षसी रूप धारण करून, मनुष्य इत्यादी विविध जीवांना गिळून टाकू लागला।

Verse 18

स कदाचिद्वने क्वापि रममाणौ किशोरकौ । अपश्यदन्तकाकारो नवोढौ मुनिदम्पती

एकदा कुठल्यातरी वनात आनंदाने क्रीडा करणारे नवविवाहित, किशोर मुनिदांपत्य अंतकासारख्या भयाण रूपधारीने पाहिले।

Verse 19

राक्षसः स नराहारः किशोरं मुनिनन्दनम् । जग्धुं जग्राह शापार्त्तो व्याघ्रो मृगशिशुं यथा

शापाने पीडित तो नरभक्षक राक्षस मुनिपुत्र किशोराला भक्षण करण्यासाठी असा झडप घालून पकडू लागला, जसा वाघ हरिणाच्या पिल्लाला उचलतो।

Verse 20

कुक्षौ गृहीतं भर्तारं दृष्ट्वा भीता च तत्प्रिया । सा चक्रे प्रार्थनं तस्मै वदंती करुणं वचः

पतीला त्याच्या उदरात घट्ट पकडलेले पाहून ती प्रिया भयभीत झाली; करुण शब्द बोलत तिने त्याच्याकडे विनवणी केली।

Verse 21

प्रार्थ्यमानोऽपि बहुशः पुरुषादः स निर्घृणः । चखाद शिर उत्कृत्य विप्रसूनोर्दुराशयः

वारंवार विनवणी करूनही तो निर्दयी नरभक्षक, दुष्टबुद्धी, ब्राह्मणपुत्राचे शिर कापून ते भक्षून टाकले।

Verse 22

अथ साध्वी च सा दीना विलप्य भृशदुःखिता । आहृत्य भर्तुरस्थीनि चितां चक्रे किलोल्बणाम्

तेव्हा ती साध्वी, दीन होऊन अतिशय दुःखाने विलाप करीत, पतीची अस्थी गोळा करून—असे म्हणतात—एक प्रचंड व भयानक चिता रचली।

Verse 23

भर्तारमनुगच्छन्ती संविशंती हुताशनम् । राजानं राक्षसाकारं सा शशाप द्विजाङ्गना

पतीच्या मागोमाग जात अग्नीत प्रवेश करत असताना त्या द्विजांगनेने राक्षसी वृत्ती-रूप धारण केलेल्या राजाला शाप दिला।

Verse 24

अद्यप्रभृति नारीषु यदा त्वं संगतो भवेः । तदा मृतिस्तवेत्युक्त्वा विवेश ज्वलनं सती

“आजपासून, जेव्हा केव्हा तू दुसऱ्या स्त्रीशी संग करशील, तेव्हा तुझा मृत्यू होईल”—असे म्हणत सती ज्वलंत अग्नीत प्रवेशली।

Verse 25

सोपि राजा गुरोश्शापमनुभूय कृतावधिम् । पुनः स्वरूपमास्थाय स्वगृहं मुदितो ययौ

तो राजा देखील गुरूचा शाप ठरलेल्या कालावधीपर्यंत भोगून, पुन्हा आपले खरे स्वरूप धारण करून, आनंदाने आपल्या घरी परतला।

Verse 26

ज्ञात्वा विप्रसतीशापं मदयन्ती रतिप्रियम् । पतिं निवारयामास वैधव्यादतिबिभ्यती

ब्राह्मणाच्या पतिव्रता पत्नीचा शाप कळताच, रतिप्रियाची प्रियतमा मदयन्ती वैधव्याच्या अतिभयाने पतीला आवरू लागली।

Verse 27

अनपत्यो विनिर्विण्णो राज्यभोगेषु पार्थिवः । विसृज्य सकलां लक्ष्मीं वनमेव जगाम ह

अपत्य नसल्याने तो राजा राज्यभोगांपासून पूर्ण विरक्त झाला. सर्व लक्ष्मीचा त्याग करून तो खरोखरच वनात गेला.

Verse 28

स्वपृष्ठतः समायान्तीं ब्रह्महत्यां सुदुःखदाम् । ददर्श विकटाकारां तर्जयन्ती मुहुर्मुहुः

त्याने आपल्या पाठीमागून येणारी, अत्यंत दुःखदायी ब्रह्महत्या पाहिली—ती विकराळ रूप धारण करून वारंवार त्याला धमकावत होती.

Verse 29

तस्या निर्भद्रमन्विच्छन् राजा निर्विण्णमानसः । चकार नानोपायान्स जपव्रतमखादिकान्

तिचे कल्याण व अनिष्टनिवारण व्हावे म्हणून, खिन्न मनाचा राजा अनेक उपाय करू लागला—जप, व्रत, यज्ञ इत्यादी.

Verse 30

नानोपायैर्यदा राज्ञस्तीर्थस्नानादिभिर्द्विजाः । न निवृत्ता ब्रह्महत्या मिथिलां स ययौ तदा

हे द्विजांनो! तीर्थस्नान इत्यादी अनेक उपाय करूनही जेव्हा राजाची ब्रह्महत्या निवळली नाही, तेव्हा तो मिथिलेला गेला.

Verse 31

बाह्योद्यानगतस्तस्याश्चितया परयार्दितः । ददर्श मुनिमायान्तं गौतमं पार्थिवश्च सः

तिच्या चितेच्या तीव्र दाहाने अत्यंत व्याकुळ झालेला तो राजा बाह्य उद्यानात गेला. तेथे येत असलेले गौतम मुनी त्याने पाहिले.

Verse 33

अभिसृत्य स राजेन्द्रो गौतमं विमलाशयम् । तद्दर्शनाप्तकिंचित्कः प्रणनाम मुहुर्मुहुः । अथ तत्पृष्टकुशलो दीर्घमुष्णं च निश्वसन् । तत्कृपादृष्टिसंप्राप्तसुख प्रोवाच तं नृपः

राजेंद्र निर्मळ अंतःकरण असलेल्या गौतम मुनींकडे गेला. त्यांच्या दर्शनानेच त्याला थोडा दिलासा मिळाला आणि तो वारंवार प्रणाम करू लागला. नंतर मुनींनी कुशल विचारल्यावर राजा दीर्घ व उष्ण श्वास सोडत, त्यांच्या करुणादृष्टीने मिळालेल्या सांत्वनाने त्यांना बोलू लागला।

Verse 34

राजोवाच । मुने मां बाधते ह्येषा ब्रह्महत्या दुरत्यया । अलक्षिता परैस्तात तर्जयंती पदेपदे

राजा म्हणाला—हे मुने, ही दुरत्यय ब्रह्महत्या मला बाधते आहे. इतरांना ती दिसत नाही; पण हे तात, ती पावलोपावली मला धाक दाखवून छळते।

Verse 35

यन्मया शापदग्धेन विप्रपुत्रश्च भक्षितः । तत्पापस्य न शान्तिर्हि प्रायश्चित्तसहस्रकैः

कारण मी शापाने दग्ध होऊन ब्राह्मणाचा पुत्रही भक्षिला; त्या पापाची शांती तर हजारो प्रायश्चित्तांनीही होत नाही।

Verse 36

नानोपायाः कृता मे हि तच्छान्त्यै भ्रमता मुने । न निवृत्ता ब्रह्महत्या मम पापात्मनः किमु

हे मुने, भटकत असता मी त्याच्या शांतीसाठी अनेक उपाय केले; तरीही पापात्मा माझ्यापासून ब्रह्महत्येचे पाप निवळले नाही—आता काय करावे?

Verse 37

अद्य मे जन्मसाफल्यं संप्राप्तमिव लक्षये । यतस्त्वद्दर्शनादेव ममानन्दभरोऽभवत्

आज मला माझे जन्मसाफल्य प्राप्त झाल्यासारखे वाटते; कारण तुमचे दर्शन होताच माझ्या अंतःकरणात आनंदाचा अपार भर आला आहे।

Verse 38

अद्य मे तवपादाब्ज शरणस्य कृतैनसः । शांतिं कुरु महाभाग येनाहं सुखमाप्नुयाम्

आज मी, अपराध केलेला असूनही, तुमच्या कमलचरणांच्या शरण आलो आहे। हे महाभाग, मला शांती द्या, ज्यायोगे मला खरे सुख मिळो।

Verse 39

सूत उवाच । इति राज्ञा समादिष्टो गौतमः करुणार्द्रधीः । समादिदेश घोराणामघानां साधु निष्कृतिम्

सूत म्हणाले—राजाच्या आज्ञेने करुणेने द्रवलेल्या बुद्धीचे गौतमांनी तेव्हा त्या घोर पापांचे योग्य प्रायश्चित्त सांगितले।

Verse 40

गौतम उवाच । साधु राजेन्द्र धन्योसि महाघेभ्यो भयन्त्यज । शिवे शास्तरि भक्तानां क्व भयं शरणैषिणाम्

गौतम म्हणाले—साधु, हे राजेंद्र, तू धन्य आहेस. महापापांचे भय सोड. शिव हा भक्तांचा शास्ता-गुरु आहे; त्याच्या शरण येणाऱ्यांना भय कुठले?

Verse 41

शृणु राजन्महाभाग क्षेत्रमन्यत्प्रतिष्ठितम् । महापातकसंहारि गोकर्णाख्यं शिवालयम्

हे राजन्, महाभाग! ऐक—आणखी एक प्रसिद्ध तीर्थक्षेत्र आहे, ‘गोकर्ण’ नावाचे शिवालय, जे महापातकांचाही संहार करणारे म्हणून विख्यात आहे।

Verse 42

तत्र स्थितिर्न पापानां महद्भ्यो महतामपि । महाबलाभिधानेन शिवः संनिहितः स्वयम्

त्या पवित्र स्थानी पाप्यांना ठाव नाही; आणि महानांतील अतिबलवानही गर्वाने तेथे टिकू शकत नाहीत। कारण ‘महाबल’ या नामाने तेथे स्वयं भगवान शिव सन्निहित आहेत।

Verse 43

सर्वेषां शिवलिंगानां सार्वभौमो महाबलः । चतुर्युगे चतुर्वर्णस्सर्वपापापहारकः

सर्व शिवलिंगांमध्ये हे सार्वभौम व महाबलवान आहे। चारही युगांत आणि चारही वर्णांसाठी हे सर्व पापांचा नाश करते।

Verse 44

पश्चिमाम्बुधितीरस्थं गोकर्णं तीर्थमुत्तमम् । तत्रास्ति शिवलिंगं तन्महापातकनाशकम्

पश्चिम समुद्रकिनारी गोकर्ण हे उत्तम तीर्थ आहे। तेथे स्थित शिवलिंग महापातकांचाही नाश करते।

Verse 46

तथा त्वमपि राजेन्द्र गोकर्ण गिरिशालयम् । गत्वा सम्पूज्य तल्लिंगं कृतकृत्यत्वमाप्नुयाः

हे राजेंद्र, तूही गिरिशाच्या धाम गोकर्णास जाऊन त्या लिंगाची विधिपूर्वक पूजा कर; मग तू कृतकृत्य होशील.

Verse 47

तत्र सर्वेषु तीर्थेषु स्नात्वाभ्यर्च्य महाबलम् । सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवलोकन्त्वमाप्नुयाः

तेथे त्या सर्व तीर्थांत स्नान करून आणि महाबलवान् भगवान् शिवांचे पूजन करून तू सर्व पापांपासून मुक्त होऊन शिवलोकास प्राप्त होशील।

Verse 48

सूत उवाच । इत्यादिष्टः स मुनिना गौतमेन महात्मना । महाहृष्टमना राजा गोकर्णं प्रत्यपद्यत

सूत म्हणाले—महात्मा गौतम मुनींकडून असा उपदेश मिळाल्यावर राजा अत्यंत आनंदित मनाने गोकर्णाकडे निघाला व तेथे गेला।

Verse 49

तत्र तीर्थेषु सुस्नात्वा समभ्यर्च्य महाबलम् । निर्धूताशेषपापौघोऽलभच्छंभोः परम्पदम्

तेथे तीर्थांत उत्तम स्नान करून आणि महाबल प्रभूचे विधिपूर्वक पूजन करून, त्याने सर्व पापसमूह झटकून टाकला व शंभूचे परम पद—मोक्ष—प्राप्त केले।

Verse 50

य इमां शृणुयान्नित्यं महाबलकथां प्रियाम् । त्रिसप्तकुलजैस्सार्द्धं शिवलोके व्रजत्यसौ

जो कोणी ही ही प्रिय महाबल-कथा नित्य ऐकतो, तो आपल्या कुलातील एकवीस पिढ्यांसह शिवलोकास जातो।

Verse 51

इति वश्च समाख्यातं माहात्म्यं परमाद्भुतम् । महाबलस्य गिरिशलिंगस्य निखिलाघहृत्

अशा प्रकारे मी तुम्हाला महाबलाच्या गिरिश-लिंगाचे परम अद्भुत माहात्म्य सांगितले आहे, जे सर्व पापांचे पूर्ण हरण करते।