न्यासवर्णनम् (Nyāsa-varṇanam) — Description of Nyāsa in the Saṃnyāsa Procedure
या अध्यायात ईश्वर-उवाच म्हणून संन्यास-पद्धतीतील न्यास व पूजा यांची तांत्रिक, क्रमबद्ध प्रक्रिया सांगितली आहे। प्रथम पूजास्थान व आसनशुद्धी, व्याघ्रचर्माचा विन्यास आणि अस्त्र-मंत्राने शुद्ध जलाचे प्रोक्षण केले जाते। पुढे प्रणव (ॐ) उच्चारणाचा क्रम, आधार-शक्ती इत्यादी तत्त्वांसह मंत्ररचना, उत्तराभिमुख उभे राहून प्राणायाम यांचे विधान येते। अग्नि-आदि मंत्रांनी भस्मधारण, गुरुपूजन, मण्डलरचना व त्रिकोण/वर्तुळ/चतुरस्र अशा आकृत्यांचे निर्देश दिले आहेत। शंखाला पवित्र पात्र मानून त्याची पूजा, प्रणवाने जल भरून सुगंधित करणे, गंध-पुष्पांनी पुनःपुन्हा अर्चन, धेनु-मुद्रा व शंख-मुद्रा यांचा प्रयोग आणि अस्त्र-मंत्राने वारंवार प्रोक्षण सांगितले आहे। शेवटी आत्म व उपकरणशुद्धी, त्रिवार प्राणायाम आणि ऋषि-छन्द-देवता विनियोगासह मंत्र-लक्षण दिले आहे; श्रीसौर-मंत्रासाठी देवभाग ऋषि, गायत्री छन्द व सूर्य/महेश्वर देवता असे स्पष्ट करून योग्य वैदिक-तांत्रिक मान्यतेवर भर दिला आहे।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । दक्षिणे मंडलस्याथ वैयाघ्रं चर्मशोभनम् । आस्तीर्य्य शुद्धतोयेन प्रोक्षयेदस्त्रमंत्रतः
ईश्वर म्हणाले—मग मण्डलाच्या दक्षिण बाजूस शोभिवंत व्याघ्रचर्म पसरून, अस्त्र-मंत्रोच्चार करत शुद्ध जलाने त्याचे प्रोक्षण करावे.
Verse 2
प्रणवं पूर्वमुद्धृत्य पश्चादाधार मुद्धरेत् । तत्पश्चाच्छक्तिकमलं चतुर्थ्यंतं नमोन्तकम्
प्रथम प्रणव ‘ॐ’ उच्चारून, नंतर आधार-बीज उच्चारावे. त्यानंतर शक्तिकमल (शक्ती-बीज) चतुर्थी विभक्तीने म्हणावे आणि शेवटी ‘नमः’ जोडावे.
Verse 3
मनुमेवं समुच्चार्य स्थित्वा तस्मिन्नुदङ्मुखः । प्राणानायम्य विधिवत्प्र णवोच्चारपूर्वकम्
अशा प्रकारे मंत्र उच्चारून, तो तेथे उत्तराभिमुख उभा/बसून राहावा; मग विधिपूर्वक प्राणायाम करावा—प्रारंभी प्रणवोच्चार करून.
Verse 4
अग्निरित्यादिभिर्मंत्रैर्भस्म संधारयेत्ततः । शिरसि श्रीगुरुं नत्वा मण्डलं रचयेत्पुनः
त्यानंतर ‘अग्नि’ इत्यादी मंत्रांचा जप करून भस्म धारण करावे। मग मस्तकाने श्रीगुरूंना नमस्कार करून पुन्हा पूजेसाठी मांडळ रचावे॥
Verse 5
त्रिकोणवृत्तं बाह्ये तु चतुरस्रात्मकं क्रमात् । अभ्यर्च्योमिति साधारं स्थाप्य शंखं समर्चयेत्
बाहेर क्रमाने त्रिकोण, वर्तुळ आणि पुढे चौरस असे मांडळ रचावे. ‘ॐ’ मंत्राने त्याचे अर्चन करून, आधारावर शंख स्थापून विधिपूर्वक पूजन करावे॥
Verse 6
आपूर्य शुद्धतोयेन प्रणवेन सुगंधिना । अभ्यर्च्य गंधपुष्पाद्यैः प्रणवेन च सप्तधा
प्रणव ‘ॐ’ उच्चारत सुगंधित शुद्ध पाण्याने पात्र भरावे. मग चंदन, पुष्प इत्यादी अर्पण करून ‘ॐ’ जपत सात वेळा अर्चना करावी॥
Verse 7
अभिमंत्र्य ततस्तस्मिन्धेनुमुद्रां प्रदर्शयेत । शंखमुद्रां च तेनैव प्रोक्षयेदस्त्रमंत्रतः
मग मंत्राने अभिमंत्रित करून त्यावर धेनु-मुद्रा दाखवावी. त्याच हाताने शंख-मुद्राही दर्शवून अस्त्र-मंत्रानुसार प्रोक्षण करावे॥
Verse 8
आत्मानं गंधपुष्पादिपूजोपकरणानि च । प्राणायामत्रयं कृत्वा ऋष्यादिकमथाचरेत्
स्वतःला व चंदन, पुष्प इत्यादी पूजासाहित्य शुद्ध करून त्रिविध प्राणायाम करावा; नंतर ऋषि-न्यासादी प्रारंभिक विधी आचराव्यात।
Verse 9
अस्य श्रीसौरमंत्रस्य देवभाग ऋषिस्ततः । छन्दो गायत्रमित्युक्तं देवस्सूर्यो महेश्वरः
या श्रीसौर मंत्राचे ऋषि देवभाग मानले आहेत; छंद गायत्री सांगितले आहे; आणि देवता सूर्य—तोच स्वयं महेश्वर (शिव) आहे।
Verse 10
देवता स्यात्षडंगानि ह्रामित्यादीनि विन्यसेत् । ततस्संप्रोक्षयेत्पद्ममस्त्रेणाग्नेरगोचरम्
देवतेची मनोस्थापना करून “ह्राम्” इत्यादी बीजांनी षडंग-न्यास करावा; नंतर अस्त्र-मंत्राने पद्मासन संप्रोक्षण करून ते अग्नीच्या आवाक्याबाहेर सुरक्षित करावे।
Verse 11
तस्मिन्समर्चयेद्विद्वान् प्रभूतां विमलामपि । सारां चाथ समाराध्य पूर्वादिपरतः क्रमात्
तेथे विद्वान भक्त विधिपूर्वक पूजन करावा व विपुल व निर्मळ द्रव्य अर्पण करावे; नंतर सार-उपचारांनी समाराधन करून पूर्व इत्यादी दिशांनुसार क्रमाने पुढे जावे।
Verse 12
अथ कालाग्निरुद्रं च शक्तिमाधारसंज्ञिताम् । अनन्तं पृथिवीं चैव रत्नद्वीपं तथैव च
नंतर (त्यांनी) कालाग्निरुद्र, ‘आधार’ संज्ञेची शक्ती, अनंत, पृथ्वी आणि रत्नद्वीप यांचे वर्णन केले।
Verse 13
संकल्पवृक्षोद्यानं च गृहं मणिमयं ततः । रक्तपीठं च संपूज्य पादेषु प्रागुपक्रमात्
त्यानंतर संकल्पवृक्षांचे उद्यान व मणिमय गृह यांचे ध्यान करावे. रक्तपीठाचे विधिपूर्वक पूजन करून, नियमानुसार पादांपासून क्रमाने उपक्रम आरंभ करावा.
Verse 14
धर्मं ज्ञानं च वैराग्यमैश्वर्यं च चतुष्टयम् । अधर्माद्यग्निकोणादिकोणेषु च समर्चयेत्
धर्म, ज्ञान, वैराग्य आणि ऐश्वर्य हे चतुष्टय पूजावे; तसेच अग्निकोणापासून आरंभ करून नियत कोनांत अधर्म इत्यादी विरोधी तत्त्वांसह विधिपूर्वक समर्चना करावी.
Verse 15
मायाधश्छदनं पश्चाद्विद्योर्ध्वच्छदनं ततः । सत्त्वं रजस्तमश्चैव समभ्यर्च्य यथाक्रमम्
त्यानंतर मायाचे अधः-आवरण, मग विद्येचे ऊर्ध्व-आवरण; आणि पुढे सत्त्व, रज, तम हे तीन गुण यथाक्रम पूजावेत.
Verse 16
पूर्वादिदिक्षु मध्ये च दीप्तां सूक्ष्मां जयामपि । भद्रां विभूति विमलाममोघां वैद्युतामपि
पूर्व इत्यादी दिशांच्या मध्यभागी दीप्ता, सूक्ष्मा, जया; तसेच भद्रा, विभूती, विमला, अमोघा आणि वैद्युता या शक्तींचे ध्यान-पूजन करावे.
Verse 17
सर्वतोमुखसंज्ञां च कन्दनालं तथैव च । सुषिरं च ततस्तं तु कंटकांस्तदनंतरम्
हे ‘सर्वतोमुख’ (सर्व दिशांकडे मुख असलेले) आणि ‘कन्दनाल’ असेही म्हणतात; त्यानंतर ‘सुषिर’ आणि मग क्रमाने ‘कण्टक’ (काटेरी) प्रकार होय.
Verse 18
मूलच्छदनकिंजल्कप्रकाशसकलात्मनः । पंचग्रंथिकर्णिकां च दलानि तदनंतरम्
नंतर मूल, आच्छादन, किंजल्क आणि सर्वात्मा प्रकाशस्वरूप अंतःसार यांचे वर्णन केले; आणि त्यानंतर पंचग्रंथियुक्त कर्णिका व तिच्याभोवतीची दले.
Verse 19
केशरान्ब्रह्मविष्णू च रुद्रमात्मानमेव च । अन्तरात्मानमपि च ज्ञानात्मपरमात्मनि
तो ज्ञानात्मा परमात्म्यात केशर, ब्रह्मा-विष्णू, रुद्र, स्वतःचा आत्मा आणि सर्वांच्या अंतरी वसणारा अंतरात्मा—हे सर्व समाविष्ट पाहतो.
Verse 20
सम्पूज्य पश्चात्सौराख्यं योगपीठं समर्चयेत् । पीठोपरि समाकल्प्य मूर्त्तिं मूलेन मूलवित्
संपूर्ण पूजन झाल्यावर ‘सौरा’ नावाच्या योगपीठाचे विधिपूर्वक पूजन करावे। त्या पीठावर देवमूर्तीची स्थापना करून, मूलतत्त्व जाणणाऱ्याने मूलमंत्राने तिची उपासना करावी—ध्यानयोगासाठी सगुण शिवाची प्रतिष्ठा करावी।
Verse 21
निरुद्धप्राण आसीनो मूलेनैव स्वमूलतः । शक्तिमुत्थाप्य तत्तेजः प्रभावात्पिंगलाध्वना
प्राण निरुद्ध करून आसनस्थ होऊन, स्वतःच्या मूलाधारात मूलमंत्राने दृढ स्थित राहावे। मग अंतःशक्ती उचलावी; त्या तेजाच्या प्रभावाने ती पिंगला नाडीमार्गे वर चढते।
Verse 22
पुष्पांजलौ निर्गमय्य मण्डलस्थस्य भास्वतः । सिन्दूरारुणदेहस्य वामार्द्धदयितस्य च
पुष्पांजली अर्पण करून, मंडलस्थ तेजस्वी प्रभूचे ध्यान करावे—ज्यांचे देह सिन्दूरासारखे अरुण आहे, आणि ज्यांच्या वाम अर्धात प्रिय शक्ती विराजमान आहे।
Verse 23
अक्षस्रक्पाशखट्वांगकपालांकुशपंकजम् । शंखं चक्रं दधानस्य चतुर्वक्त्रस्य लोचनैः
त्यांनी नेत्रांनी चतुर्मुख महेश्वराचे दर्शन घेतले—जो अक्ष-माळा, पाश, खट्वांग, कपाल, अंकुश, कमळ, तसेच शंख व चक्र धारण करून रक्षण व मोक्ष देणाऱ्या सगुण रूपात प्रकट झाले होते.
Verse 24
राजितस्य द्वादशभिस्तस्य हृत्पंकजोदरे । प्रणवं पूर्वमुद्धृत्य ह्रांह्रींसस्तदनन्तरम्
द्वादश शक्तींनी अलंकृत त्या तेजस्वी प्रभूच्या हृदय-कमळात प्रथम प्रणव ‘ॐ’ उद्धृत करावा; त्यानंतर क्रमाने ‘ह्रां’ व ‘ह्रीं’ ही बीजे विन्यस्त करावीत.
Verse 25
प्रकाशशक्तिसहितं मार्तण्डं च ततः परम् । आवाहयामि नम इत्यावाह्या वाहनाख्यया
त्यानंतर प्रकाशशक्तिसहित ‘मार्तण्ड’ (सूर्य) याचे आवाहन करावे; ‘आवाहयामि, नमः’ असे म्हणत ‘वाहन’ नावाच्या विधीने यथाविधी आवाहन करावे.
Verse 26
मुद्रया स्थापनाद्याश्च मुद्रास्संदर्शयेत्ततः । विन्यस्यांगानि ह्रां ह्रीं ह्रूमंतेन मनुना ततः
त्यानंतर मुद्रेद्वारे स्थापना इत्यादी मुद्रा दाखवाव्यात; मग ‘ह्रां, ह्रीं, ह्रूं’ या मंत्राने अंगांवर अङ्गन्यास करून पुढील विधी करावा.
Verse 27
पंचोपचारान्संकल्प्य मूलेनाभ्यर्चयेत्त्रिधा । केशरेषु च पद्मस्य षडंगानि महेश्वरि
पंचोपचारांचा मनोसंकल्प करून मूलमंत्राने त्रिवार शिवाची अर्चना करावी। आणि हे महेश्वरी, कमळाच्या केसरांवर षडंग-न्यास करावा।
Verse 28
वह्नीशरक्षोवायूनां परितः क्रमतः सुधीः । द्वितीयावरणे पूज्याश्चतस्रो मूर्तयः क्रमात्
सुधी उपासकाने द्वितीय आवरणात सर्व बाजूंनी क्रमाने चार मूर्तींची पूजा करावी—अग्नि, ईश, रक्ष व वायु।
Verse 29
पूर्वाद्युत्तरपर्यंतं दलमूलेषु पार्वति । आदित्यो भास्करो भानू रविश्चेत्यनुपूर्वशः
हे पार्वती, पूर्वेकडून उत्तरेपर्यंत दलांच्या मुळाशी क्रमाने सूर्याची नावे—आदित्य, भास्कर, भानू व रवि—स्थापावीत (किंवा ध्यावीत)।
Verse 30
अर्को ब्रह्मा तथा रुद्रो विष्णुश्चेति पुनः प्रिये । ईशानादिषु संपूज्यास्तृतीयावरणे पुनः
पुन्हा, हे प्रिये, अर्क (सूर्य), ब्रह्मा, रुद्र व विष्णु—यांची ईशानादि स्थानांत तृतीय आवरणात विधिपूर्वक पूजा करावी।
Verse 31
सोमं कुजं बुधं जीवं कविं मंदं तम स्तमः । समंततो यजेदेतान्पूर्वादिदलमध्यतः
सोम (चंद्र), कुज (मंगळ), बुध, जीव (बृहस्पती), कवि (शुक्र), मंद (शनी) तसेच तमः व स्तमः—यांचे सर्व बाजूंनी पूजन करावे। पूर्वेकडील पाकळीपासून आरंभ करून पाकळ्यांच्या मध्यभागी क्रमाने स्थापना करावी।
Verse 32
अथवा द्वादशादित्यान्द्वितीयावरणे यजेत । तृतीयावरणे चैव राशीर्द्वादश पूजयेत्
किंवा दुसऱ्या आवरणात द्वादश आदित्यांचे विधिपूर्वक अर्चन करावे। आणि तिसऱ्या आवरणात तसेच बारा राशींचेही क्रमाने पूजन करावे।
Verse 33
सप्तसागरगंगाश्च बहिरस्य समंततः । ऋषीन्देवांश्च गंधर्वान्पन्नगानप्सरोगणान्
त्याच्या बाहेर सर्व बाजूंनी सप्तसागरगामी गंगा प्रवाहित होत्या; आणि तेथेच ऋषी, देव, गंधर्व, नाग तसेच अप्सरांचे गण उपस्थित होते।
Verse 34
ग्रामण्यश्च तथा यक्षान्यातुधानांस्तथा हयान् । सप्तच्छन्दोमयांश्चैव वालखिल्यांश्च पूजयेत्
तो ग्रामण्य (ग्रामरक्षक) देवगण, यक्ष, यातुधान तसेच दिव्य अश्व यांचीही पूजा करील; तसेच सप्तछन्दोमय देवतांनाही आणि वालखिल्य ऋषींनाही आदराने पूजील।
Verse 35
एवं त्र्यावरणं देवं समभ्यर्च्य दिवाकरम् । विरच्य मंडलं पश्चाच्चतुरस्रं समाहितः
अशा प्रकारे त्र्यावरण-देवता रूप दिवाकर (सूर्यदेव) यांचे यथाविधी पूजन करून, तो मन एकाग्र करून प्रथम मंडल रचील आणि नंतर चतुरस्र (चौकोनी) आकृती मांडील।
Verse 36
स्थाप्य साधारकं ताम्रपात्रं प्रस्थोदविस्तृतम् । पूरयित्वा जलैः शुद्धैर्वासितैः कुसुमादिभिः
आधारयुक्त तांब्याचे पात्र सुमारे एक प्रस्थ मापाचे स्थापावे. नंतर पुष्पादिंनी सुवासित केलेल्या शुद्ध जलाने ते नीट भरावे.
Verse 37
अभ्यर्च्य गंधपुष्पाद्यैर्जानुभ्यामवनीं गतः । अर्घ्यपात्रं समादाय भूमध्यान्तं समुद्धरेत्
गंध-पुष्पादिंनी शिवाची अभ्यर्चना करून दोन्ही गुडघ्यांवर बसून भूमी स्पर्शावी. मग अर्घ्यपात्र हातात घेऊन पूजास्थानाच्या मध्यभागाजवळून ते विधिपूर्वक उचलावे.
Verse 38
ततो ब्रूयादिमं मंत्रं सावित्रं सर्वसिद्धिदम् । शृणु तच्च महादेवि भक्तिमुक्तिप्रदं सदा
त्यानंतर हा सावित्री मंत्र उच्चारावा, जो सर्व सिद्धी देणारा आहे. हे महादेवी, तो ऐक—हा सदैव भक्ती व मुक्ती प्रदान करतो।
Verse 39
सिन्दूरवर्णाय सुमण्डलाय नमोऽस्तु वज्राभरणाय तुभ्यम् । पद्माभनेत्राय सुपंकजाय ब्रह्मेन्द्रनारायणकारणाय
सिंदूरवर्ण तेज व शोभामंडलयुक्त, वज्रसदृश अलंकारांनी भूषित तुम्हांस नमस्कार. कमलनयन, कमलासारखे परम पावन, ब्रह्मा-इंद्र-नारायण यांच्याही कारणस्वरूप तुम्हांस प्रणाम.
Verse 40
सरक्तचूर्णं ससुवर्णतोयं स्रक्कुंकुमाढ्यं सकुशं सपुष्पम् । प्रदत्तमादाय सहेमपात्रं प्रशस्तमर्घ्यं भगवन्प्रसीद
हे भगवन्, लाल पवित्र चूर्ण व सुवर्णमिश्रित जलयुक्त, माळा व सुगंधी कुंकुमाने समृद्ध, कुश व पुष्पांसह, सुवर्णपात्रात अर्पिलेला हा प्रशस्त अर्घ्य स्वीकारा; प्रसन्न व्हा.
Verse 41
एवमुक्त्वा ततो दत्त्वा तदर्थं सूर्यमूर्त्तये । नमस्कुर्यादिमं मंत्रं पठित्वा सुसमाहितः
असे बोलून, मग त्याच हेतूसाठी सूर्यस्वरूपाला ते अर्पण करून, मन पूर्ण एकाग्र करून हा मंत्र पठण करून नमस्कार करावा.
Verse 42
नमश्शिवाय साम्बाय सगणायादिहेतवे । रुद्राय विष्णवे तुभ्यं ब्रह्मणे च त्रिमूर्तये
शिव, साम्ब (अंबेसहित), गणांसह, आदिकारणस्वरूप तुम्हांस नमस्कार. रुद्र, विष्णु आणि ब्रह्मा—त्रिमूर्ती रूपाने प्रकट एकच सत्य तुम्हांस प्रणाम.
Verse 43
एवमुक्त्वा नमस्कृत्य स्वासने समवस्थितः । ऋष्यादिकं पुनः कृत्वा करं संशोध्य वारिणा
असे बोलून त्याने नमस्कार केला आणि आपल्या आसनावर स्थिर बसला। नंतर ऋष्यादि आह्वान इत्यादी पूर्वकर्म पुन्हा करून, पाण्याने हात शुद्ध केले।
Verse 44
पुनश्च भस्म संधार्य पूर्वोक्तेनैव वर्त्मना । न्यासजातम्प्रकुर्वीत शिवभावविवृद्ध्धये
पुन्हा पूर्वोक्त पद्धतीनेच पवित्र भस्म धारण करून, शिवभावाची वाढ व दृढता यासाठी नियत न्यासकर्म करावे।
Verse 45
पंचोपचारैस्संपूज्य शिरसा श्रीगुरुम्बुधः । प्रणवं श्रीचतुर्थ्यंतं नमोंतं प्रणमेत्ततः
पंचोपचारांनी श्रीगुरूंची विधिवत पूजा करून ज्ञानी भक्ताने मस्तक नमवावे. नंतर ‘ॐ’ उच्चारून, चतुर्थी-विभक्त्यंत मंगलमंत्र जपावा आणि शेवटी ‘नमो’ म्हणत साष्टांग प्रणाम करावा.
Verse 46
पंचात्मकं बिन्दुयुतं पंचमस्वरसंयुतम् । तदेव बिन्दुसहितं पंचमस्वरवर्जितम्
जे मंत्रतत्त्व पंचात्मक आहे, बिंदुयुक्त आहे आणि पंचम स्वराने संयुक्त आहे—तेच पुन्हा बिंदुसहित, पण पंचम स्वरवर्जित असे जाणावे.
Verse 47
पंचमस्वरसंयुक्तं मंत्रीशं च सबिन्दुकम् । उद्धृत्य बिन्दुसहितं संवर्तकमथोद्धरेत्
मंत्रांचा ईश्वर (मंत्रीश) पंचम स्वर व बिंदूसह जोडून प्रथम उच्चारावा; नंतर बिंदूसहित ‘संवर्तक’ नावाचे अक्षर पुढे उच्चारावे.
Verse 48
एतैरेव क्रमाद्बीजैरुद्धृतैः प्रणमेद्बुधः । भुजयोरूरुयुग्मे च गुरुं गणपतिन्तथा
हेच बीजमंत्र क्रमाने उद्धृत करून, बुद्धिमान साधक भुजा व दोन्ही ऊरू स्पर्श करीत प्रणाम करावा; गुरूला आणि तसेच गणपतिदेवाला नमस्कार करावा।
Verse 49
दुर्गां च क्षेत्रपालं च बद्धांजलिपुटः स्थितः । ओमस्त्राय फडित्युक्त्वा करौ संशोध्य षट् क्रमात्
हात जोडून उभा राहून दुर्गा व क्षेत्रपाल यांना नमस्कार करावा। ‘ॐ अस्त्राय फट्’ असे उच्चारून, षट्क्रमाप्रमाणे क्रमाने दोन्ही हात शुद्ध करावेत।
Verse 50
अपसर्प्पन्त्विति प्रोच्य प्रणवं तदनंतरम् । अस्त्राय फडिति प्रोच्य पार्ष्णिघातत्रयेण तु
“अपसर्पन्तु” असे म्हणत, त्यानंतर प्रणव (ॐ) उच्चारावा। मग “अस्त्राय फट्” म्हणत टाचेने तीनदा प्रहार करावा।
Verse 51
उद्धृत्य विघ्नान्भूयिष्ठान्कर तालत्रयेण तु । अन्तरिक्षगता न्दृष्ट्वा विलोक्य दिवि संस्थितान्
नंतर हातांच्या तीन टाळ्यांनी त्याने अनेक विघ्ने दूर केली. अंतरिक्षात फिरणाऱ्या अडथळ्यांना पाहून तो वर पाहून दिव्यात स्थितांना न्याहाळू लागला.
Verse 52
निरुद्धप्राण आसीनो हंसमंत्रमनुस्मरन् । हृदिस्थं जीवचैतन्यं ब्रह्मनाड्या समान येत्
प्राण निरुद्ध करून आसनस्थ होऊन, हंस-मंत्राचे वारंवार स्मरण करावे. हृदयस्थ जीवचैतन्य ब्रह्मनाडीशी समरस करावे.
Verse 53
द्वादशांतस्स्थविशदे सहस्रारमहाम्बुजे । चिच्चन्द्रमण्डलान्तस्थं चिद्रूपं परमेश्वरम्
अतिशुद्ध द्वादशांतात, सहस्राराच्या महाकमळात, चित्-चंद्रमंडलांत स्थित चिद्रूप परमेश्वराचे ध्यान करावे.
Verse 54
शोषदाहप्लवान्कुर्याद्रेचकादि क्रमेण तु । सषोडशचतुष्षष्टिद्वात्रिंशद्गणनायुतैः
नंतर रेचक इत्यादी क्रमाने शोषण, दाह आणि प्लाव या तीन अंतःक्रिया कराव्यात; सोळा, चौसष्ट आणि बत्तीस अशा मोजणीनुसार.
Verse 55
वाय्वग्निसलिलाद्यैस्तैस्स्तवेदाद्यैरनुक्रमात् । प्राणानायम्य मूलस्थां कुण्डलीं ब्रह्मरंध्रगाम्
नंतर वायु, अग्नी, जल इत्यादी देवतांपासून आरंभ होणाऱ्या स्तोत्र-मंत्रांच्या क्रमाने, प्राण संयमित व दीर्घ करून, मुळात स्थित कुंडलिनीला जागवून ब्रह्मरंध्राकडे नेावे.
Verse 56
आनीय द्वादशांतस्थसहस्राराम्बुजोदरे । चिच्चन्द्रमण्डलोद्भूतपरमामृतधारया
द्वादशान्तस्थ सहस्रदल कमळाच्या गुहेत ते आणून, चित्-चंद्रमंडलातून उद्भवणाऱ्या परम अमृतधारेने चैतन्याचे स्नान करावे।
Verse 57
संसिक्तायां तनौ भूयश्शुद्धदेहस्सुभावनः । सोहमित्यवतीर्याथ स्वात्मानं हृदयाम्बुजे
देह पुन्हा अभिषिक्त झाल्यावर तो शुद्ध देहाचा व सुसंस्कारित स्वभावाचा होतो। मग ‘सोऽहम्’ अशी भावना करीत अंतर्मुख होऊन हृदयकमळात स्वात्म्याची स्थापना करावी।
Verse 58
आत्मन्यावेश्य चात्मानममृतं सृतिधारया । प्राणप्रतिष्ठां विधिवत्कुर्यादत्र समाहितः
आत्म्याला आत्म्यात अंतःस्थापित करून, अमृतधारेच्या प्रवाहाने त्याला अमरत्व देावे। मग मन एकाग्र करून, येथे विधिपूर्वक प्राणप्रतिष्ठा करावी।
Verse 59
एकाग्रमानसो योगी विमृश्यात्तां च मातृकाम् । पुटितां प्रणवेनाथ न्यसेद्बाह्ये च मातृकाम्
एकाग्र मनाचा योगी त्या मातृका (अक्षरशक्ती)चा विचार करावा। नंतर प्रणव (ॐ) ने तिला आवृत करून, योग्य न्यासाने तीच मातृका बाह्यतःही स्थापित करावी।
Verse 60
पुनश्च संयतप्राणः कुर्याद्दृष्ट्यादिकं बुधः । शंकरं संस्मरंश्चित्ते संन्यसेच्च विमत्सरः
पुन्हा प्राणसंयम करून ज्ञानी साधक दृष्टि-स्थैर्य इत्यादी साधना करावी। चित्तात शंकराचे स्मरण ठेवून, मत्सररहित होऊन, इतर सर्व आधारांचा त्याग करून स्वतःला पूर्णपणे त्याच्यात अर्पण करावे।
Verse 61
प्रणवस्य ऋषिर्ब्रह्मा देवि गायत्रमीरितम् । छन्दोत्र देवताहं वै परमात्मा सदाशिवः
हे देवि! प्रणव (ॐ) याचा ऋषि ब्रह्मा असून त्याचे छंद गायत्री असे सांगितले आहे. आणि येथे अधिष्ठात्री देवता मीच आहे—परमात्मा सदाशिव।
Verse 62
अकारो बीजमाख्यातमुकारः शक्तिरुच्यते । मकारः कीलकं प्रोक्तं मोक्षार्थे विनियुज्यते
‘अ’ अक्षर बीज म्हणून सांगितले आहे, ‘उ’ अक्षर शक्ती म्हणतात. ‘म’ अक्षर कीलक (मुद्रा/सील) असे प्रोक्त आहे; हे सर्व मोक्षासाठी विनियोजित केले जाते।
Verse 63
अंगुष्ठद्वयमारभ्य तलांतं परिमार्जयेत् । ओमित्युक्त्वाथ देवेशि करन्यासं समारभेत्
दोन्ही अंगठ्यांपासून सुरुवात करून तळहाताच्या टोकापर्यंत हात चोळून शुद्ध करावा; मग “ॐ” म्हणत, हे देवेशी, करन्यास सुरू करावा।
Verse 64
दक्षहस्तस्थितांगुष्ठं समारभ्य यथाक्रमम् । वामहस्तकनिष्ठांतं विन्यसेत्पूर्ववत्क्रमात्
उजव्या हाताच्या अंगठ्यापासून यथाक्रम सुरू करून, डाव्या हाताच्या करंगळीपर्यंत, पूर्वी सांगितलेल्या क्रमाने (न्यास) विन्यस्त करावा।
Verse 65
अकारमप्युकारं च मकारं बिन्दुसंयुतम् । नमोन्तं प्रोच्य सर्वत्र हृदयादौ न्यसेदथ
“अ” मग “उ” मग बिंदुसहित “म” उच्चारून “ॐ” करावे; त्याच्या शेवटी “नमः” जोडून, हृदयापासून आरंभ करून सर्वत्र त्याचा न्यास करावा।
Verse 66
अकारं पूर्वमुद्धृत्य ब्रह्मात्मानमथाचरेत् । ङेंतं नमोंतं हृदये विनियुज्यात्तथा पुनः
प्रथम ‘अ’ अक्षर उच्चारून ब्रह्मास आत्मस्वरूप मानून ध्यान करावे। नंतर हृदयात क्रमाने सूक्ष्म ध्वनी ‘ङें’ व ‘नमों’ यांचा पुनः न्यास करावा।
Verse 67
उकारं विष्णुसहितं शिरोदेशे प्रविन्यसेत् । मकारं रुद्रसहितं शिखायान्तु प्रविन्यसेत्
‘उ’ अक्षर विष्णुसहित शिरोभागी न्यास करावा. आणि ‘म’ अक्षर रुद्रसहित शिखेत न्यास करावा.
Verse 68
एवमुक्त्वा मुनिर्मंत्री कवचं नेत्रमस्तके । विन्यसेद्देवदेवेशि सावधानेन चेतसा
हे देवदेवेश! असे म्हणून मंत्रज्ञ मुनी सावध चित्ताने मस्तकावर कवच व नेत्रमंत्राचा विन्यास करावा।
Verse 69
अंगवक्त्रकलाभेदात्पंच ब्रह्माणि विन्यसेत् । शिरोवदनहृदगुह्यपादेष्वेतानि विन्यसेत्
अंग, मुख व कलांच्या भेदानुसार पंचब्रह्मांचा न्यास करावा। हे शिर, मुख, हृदय, गुह्यप्रदेश व पादांवर विन्यस्त करावे।
Verse 70
ईशान्यस्य कलाः पंच पंचस्वेतेषु च क्रमात् । ततश्चतुर्षु वक्त्रेषु पुरुषस्य कला अपि
ईशानाच्या पाच कला आहेत; त्या क्रमाने या पाचांमध्ये प्रत्येकी पाच-पाच अशा वितरित होतात। त्यानंतर चारही मुखांत पुरुषाच्या कला देखील विद्यमान असतात।
Verse 71
चतस्रः प्रणिधातव्याः पूर्वादिक्रमयोगतः । हृत्कंठांसेषु नाभौ च कुक्षौ पृष्ठे च वक्षसि
पूर्व दिशेपासून क्रमाने चार न्यास करावेत—हृदय, कंठ व दोन्ही खांद्यांवर; तसेच नाभी, कुक्षी-प्रदेश, पाठ व वक्षस्थळावरही।
Verse 72
अघोरस्य कलाश्चाष्टौ पूजनीया यथाक्रमम् । पश्चात्त्रयोदशकलाः पायुमेढ्रोरुजानुषु
यानंतर अघोराच्या आठ कला यथाक्रम पूजाव्यात. पुढे नियतस्थानी पायु, मेढ्र, ऊरू व जानू येथे तेराह कला पूजाव्यात।
Verse 73
जंघास्फिक्कटिपार्श्वेषु वामदेवस्य भावयेत् । सद्यस्यापि कला चाष्टौ नेत्रेषु च यथाक्रमम्
जंघा, स्फिक्, कटि व पार्श्व येथे वामदेवाचे भावन करावे. तसेच सद्योजाताच्या आठ कलांचा क्रमाने नेत्रांमध्ये ध्यानपूर्वक न्यास करावा.
Verse 74
कीर्तितास्ताः कलाश्चैव पादयोरपि हस्तयोः । प्राणे शिरसि बाह्वोश्च कल्पयेत्कल्पवित्तमः
अशा रीतीने वर्णिलेल्या त्या कलांचा पायांमध्ये व हातांमध्येही न्यास करावा. विधिज्ञ साधकाने त्या प्राणात, शिरात व बाहूंमध्येही कल्पून स्थापाव्यात.
Verse 76
अष्टत्रिंशत्कलान्यासमेवं कृत्वा तु सर्वशः । पश्चात्प्रणवविद्धीमान्प्रणवन्यासमाचरेत् । बाहुद्वये कूर्परयोस्तथा च मणिबन्धयोः । पार्श्वतोदरजंघेषु पादयोः पृष्ठतस्तथा
अशा प्रकारे सर्वथा अष्टत्रिंशत् कलांचा न्यास करून, नंतर प्रणवविधिज्ञ साधकाने प्रणव (ॐ) चा न्यास करावा. तो दोन्ही बाहूंमध्ये, कोपरांवर व मनगटांवर; पार्श्व, उदर, जंघा, पाय व पाठीवरही ॐ स्थापावा.
Verse 77
इत्थं प्रणवविन्यासं कृत्वा न्यासविचक्षणः । हंसन्यासं प्रकुर्वीत परमात्मविबोधिनि
अशा प्रकारे प्रणव (ॐ) याचा न्यास करून, न्यासात निपुण साधकाने पुढे परमात्म्याच्या साक्षात्कारास जागविणारा हंस-न्यास करावा।
Frequently Asked Questions
Rather than a mythic episode, the chapter presents a prescriptive theological-ritual argument: Shiva’s presence is made operative through correctly sequenced ritual technologies—purification with astra-mantra, praṇava-centered mantra-structure, and nyāsa—establishing that liberation-oriented renunciation still relies on precise liturgical grammar.
The ritual objects and gestures encode interiorization: the maṇḍala externalizes cosmic order for meditative entry; bhasma signifies impermanence and the reduction of individuality to ash; praṇava functions as the sonic body of Shiva; mudrās (dhenu/śaṅkha) act as seals that authorize and protect the rite; prokṣaṇa with astra-mantra marks the boundary between profane space and consecrated field.
The operative form is Īśvara/Maheśvara as the instructing and mantra-indwelling deity; the chapter’s emphasis is not on narrative iconography of a particular avatāra but on Shiva as mantra-devatā accessed through praṇava, viniyoga (ṛṣi/chandas/devatā), and nyāsa within a renunciant framework.