संन्यासमण्डलविधिवर्णनम् (Sannyāsa Maṇḍala Vidhi—Procedure for the Renunciate Mandala)

Verse 1

ईश्वर उवाच । परीक्ष्य विधिवद्भूमिं गंधवर्णरसादिभिः । मनोभिलषिते तत्र वितानवितताम्बरे

ईश्वर म्हणाले—गंध, वर्ण, रस इत्यादी लक्षणांनी विधिपूर्वक भूमीची परीक्षा करून, मनास प्रिय असा देश निवडा; तेथे वर वितान (छत्र) पसरलेले असता, त्याखाली विधी आरंभावा।

Verse 2

सुप्रलिप्ते महीपृष्ठे दर्पणोदरसन्निभे । अरत्नियुग्ममानेन चतुरस्रं प्रकल्पयेत्

आरशाच्या आतल्या पृष्ठासारखी चमकणारी, नीट लेपून समतल केलेली भूमी घेऊन, दोन अरत्नि मापाने चारही बाजूंनी समचौकोन रचावा।

Verse 3

तालपत्रं समादाय तत्समायामविस्तरम् । तस्मिन्भागान्प्रकुर्वीत त्रयोदशसमां कलाम्

ताडपत्र घेऊन ते न वाढवता सम लांबीने ठेवावे; मग त्यावर विभाग करावेत, ज्यातून तेराप्रमाणे सम भागांची ‘कला’ ठरते।

Verse 4

तत्पत्रं तत्र निक्षिप्य पश्चिमाभिमुखः स्थितः । तत्पूर्वभागे सुदृढं सूत्रमादाय रंजितम्

ते पत्र तिथे ठेवून तो पश्चिमाभिमुख उभा राहावा; मग त्याच्या पूर्वभागी रंगवलेला, दृढ असा सूत (सूत्र) हातात घ्यावा।

Verse 5

इति श्रीशिवमहापुराणे षष्ठ्यां कैलाससंहितायां संन्यासमण्डलविधिवर्णनं नाम पंचमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या षष्ठ (सहाव्या) कैलाससंहितेत ‘संन्यास-मंडलविधीचे वर्णन’ नामक पाचवा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 6

कोष्ठानि स्युस्ततस्तस्य मध्यकोष्ठं तु कर्णिका । कोष्ठाष्टकं बहिस्तस्य दलाष्टकमिहोच्यते

त्यानंतर त्याचे कोष्ठ (खाने) असतात; मधला कोष्ठ म्हणजे कर्णिका. त्याच्या बाहेर आठ कोष्ठ—यांनाच येथे आठ दल (पाकळ्या) म्हटले आहे.

Verse 7

दलानि श्वेतवर्णानि दलाष्टकमिहोच्यते । दलानि श्वेतवर्णात्रि समग्राणि प्रकल्पयेत् । पीतरूपां कर्णिकां च कृत्वा रक्तं च वृत्तकम्

येथे श्वेतवर्ण दलांनी युक्त अष्टदल कमळ रेखाटावे. सर्व दल समरूप श्वेत करावेत; मग कर्णिकेला पीत रूप देऊन एक रक्तवर्ण वर्तुळही काढावे.

Verse 8

वनभिद्दलदक्षं तु समारभ्य सुरेश्वरि । रक्तकृष्णाः क्रमेणैव दलसन्धीन्विचित्रयेत्

हे सुरेश्वरी! दक्षिण बाजूच्या पाकळीपासून आरंभ करून, क्रमाने पाकळ्यांच्या संधीस्थानी लाल व काळ्या रंगांनी शोभा आणावी।

Verse 9

कर्णिकायां लिखेद्यंत्रं प्रणवार्थप्रकाशकम् । अधः पीठं समालिख्य श्रीकण्ठं च तदूर्ध्वतः

कर्णिकेत प्रणव (ॐ) अर्थ प्रकाशित करणारे यंत्र लिहावे। त्याखाली पीठ नीट रेखाटून, त्याच्या वर श्रीकंठ (भगवान शिव) यांचे रूप अंकित करावे।

Verse 10

तदुपर्य्यमरेशं च महाकालं च मध्यतः । तन्मस्तकस्थं दण्डं च तत ईश्वरमालिखेत्

त्याच्या वर अमरेश आणि मध्यभागी महाकाल यांचे चित्र काढावे। त्याच्या मस्तकावर दंड रेखाटावा, आणि मग तदनुसार ईश्वर (शिव) रेखाटावा।

Verse 11

श्यामेन पीठं पीतेन श्रीकण्ठं च विचित्रयेत् । अमरेशं महाकालं रक्तं कृष्णं च तौ क्रमात्

पीठ श्यामवर्णाने आणि श्रीकंठ पिवळ्या वर्णाने चित्रित करावा। नंतर क्रमाने अमरेश लालवर्णाचा व महाकाल कृष्णवर्णाचा दाखवावा।

Verse 12

कुर्यात्सुधूम्रं दण्डं च धवलं चेश्वरं बुधः । एवं यंत्रं समालिख्य रक्तं सद्येन वेष्टयेत्

बुद्धिमान साधकाने दंड सूक्ष्म धुरकट वर्णाचा आणि ईश्वर धवल वर्णाचा करावा. असे यंत्र नीट रेखाटून त्वरित लाल वस्त्राने वेढावे।

Verse 13

तदुत्थेनैव नादेन विद्यादीशानमीश्वरि । तद्वासपंक्तीर्गृह्णीयादाग्नेयादिक्रमेण वै

हे ईश्वरी, त्याच उत्पन्न नादाने विद्यास्वरूप ईशानाला जाणून, आग्नेय दिशेपासून क्रमाने त्याच्या वास-स्थानांच्या पंक्ती ग्रहण कराव्यात।

Verse 14

कोष्ठानि कोणभागेषु चत्वार्येतानि सुन्दरि । शुक्लेनापूर्य्य वर्णादि चतुष्कं रक्तधातुभिः

हे सुंदरी, कोपऱ्यांच्या भागांत ही चार कोष्ठे आहेत. ती श्वेत द्रव्याने भरून, लाल खनिज रंजकांनी वर्णादि चतुष्क नीट सिद्ध करावे।

Verse 15

आपूर्य्य तानि चत्वारि द्वाराणि परिकल्पयेत् । ततस्तत्पार्श्वयोर्द्वंद्वं पीतेनैव प्रपूरयेत्

ते भरून चार द्वारे रचावीत. नंतर प्रत्येकाच्या दोन्ही बाजूंचे युग्म स्थान पिवळ्या रंगाने पूर्ण भरावे.

Verse 16

आग्नेयकोष्ठमध्ये तु पीताभे चतुरस्रके । अष्टपत्रं लिखेत्पद्मं रक्ताभं पीतकर्णिकम्

आग्नेय कोष्ठाच्या मध्यभागी, पिवळसर चौरसात, आठ पाकळ्यांचे कमळ काढावे—ते रक्ताभ असावे आणि कर्णिका पिवळी असावी.

Verse 17

हकारं विलिखेन्मध्ये विन्दुयुक्तं समाहितः । पद्मस्य नैरृते कोष्ठे चतुरस्रन्तदा लिखेत्

समाहित चित्ताने मध्यभागी बिंदुयुक्त ‘ह’ अक्षर लिहावे। नंतर त्या वेळी पद्म-यंत्राच्या नैऋत्य कोष्ठात चतुरस्र (वर्ग) काढावा।

Verse 18

पद्ममष्टदलं रक्तं पीतकिंजल्ककर्णिकम् । शवर्गस्य तृतीयन्तु षष्ठस्वरसमन्वितम्

आठ दलांचे रक्त पद्म, पिवळ्या किंजल्क व कर्णिकेसह ध्यानात धरावे। त्यावर शवर्गातील तृतीय अक्षर षष्ठ स्वरयुक्त ठेवून ध्यान करावे।

Verse 19

चतुर्दशस्वरोपेतं बिन्दुनादविभूषितम् । एतद्बीजवरं भद्रे पद्ममध्ये समालिखेत्

चौदा स्वरांनी युक्त व बिंदु-नादाने विभूषित असे हे श्रेष्ठ बीज—हे भद्रे—पद्माच्या मध्यभागी लिहावे।

Verse 20

पद्मस्येशानकोष्ठे तु तथा पद्मं समालिखेत् । कवर्गस्य तृतीयं तु पंचमस्वरसंयुतम्

पद्माच्या ईशान-कोष्ठात तसेच पद्मचिन्ह रेखाटावे। तेथे ‘क’-वर्गातील तृतीय अक्षर पाचव्या स्वरासह संयुक्त करून मंत्राक्षर योग्य स्थानी न्यासावे।

Verse 21

विलिखेन्मध्यतस्तस्य बिन्दुकण्ठे स्वलंकृतम् । तद्बाह्यपंक्तित्रितये पूर्वादिपरितः क्रमात्

त्याच्या अगदी मध्यभागी बिंदुचिन्हयुक्त ‘कंठ’ सुशोभित करून लिहावे। नंतर बाहेरील तीन पंक्तींमध्ये, पूर्वेकडून आरंभ करून, क्रमाने सर्व बाजूंनी मांडणी करावी।

Verse 22

कोष्ठानि पंच गृह्रीयाद्गिरिराजसुते शिवे । मध्ये तु कर्णिकां कुर्यात्पीतां रक्तं च वृत्तकम्

हे गिरिराजसुते शिवे! पाच कोष्ठ (खंड) घ्यावेत. आणि मध्यभागी कर्णिका (केंद्रासन) करावी—वर्तुळाकार, पिवळ्या व लाल रंगाने चिन्हित.

Verse 23

दलानि रक्तवर्णानि कल्पयेत्कल्पवित्तमः । दलबाह्ये तु कृष्णेन रंध्राणि परिपूरयेत्

कल्पविद्येत निपुण साधकाने दल लाल वर्णाचे कल्पावेत. आणि दलांच्या बाह्य भागात कृष्ण वर्णाने रंध्रे भरून, आकृती पूर्ण करावी.

Verse 24

आग्नेयादीनि चत्वारि शुक्लेनैव प्रपूरयेत् । पूर्वे षड्बिन्दुसहितं षट्कोणं कृष्णमालिखेत्

आग्नेय इत्यादी चार दिशा श्वेत वर्णानेच भराव्यात. आणि पूर्व भागात सहा बिंदूसहित षट्कोण कृष्ण वर्णाने रेखाटावा.

Verse 25

रक्तवर्णं दक्षिणतस्त्रिकोणं चोत्तरे ततः । श्वेताभमर्द्धचन्द्रं च पीतवर्णं च पश्चिमे

दक्षिणेस रक्तवर्ण रूपाचे ध्यान करावे, नंतर उत्तरेस त्रिकोण; श्वेताभ अर्धचंद्राचेही चिंतन करावे, आणि पश्चिमेस पीतवर्ण रूप—अशा रीतीने दिशेनुसार पवित्र चिन्हांचा विन्यास करावा।

Verse 26

चतुरस्रं क्रमात्तेषु लिखेद्बीजचतुष्टयम् । पूर्वे बिन्दुं समालिख्य शुभ्रं कृष्णं तु दक्षिणे

मग त्या विभागांत क्रमाने चतुरस्र (वर्ग) काढून चार बीजाक्षरांचा विन्यास करावा। पूर्वेस बिंदू रेखाटावा, आणि दक्षिणेस शुभ्र व कृष्ण चिन्हे स्थापावीत।

Verse 27

उकारमुत्तरे रक्तं मकारं पश्चिमे ततः । अकारं पीतमेवं तु कृत्वा वर्णचतुष्टयम्

उत्तरे ‘उ’कार रक्तवर्ण म्हणून स्थापावा; नंतर पश्चिमेस ‘म’कार ठेवावा. ‘अ’कार पीतवर्ण म्हणून स्थापावा—अशा प्रकारे चार वर्णांचा योग्य विन्यास करावा।

Verse 28

सर्वोर्द्ध्वपंक्त्यधः पंक्तौ समारभ्य च सुन्दरि । पीतं श्वेतं च रक्तं च कृष्णं चेति चतुष्टयम्

हे सुंदरी, सर्वात वरच्या पंक्तीखालच्या पंक्तीपासून आरंभ करून चारचा समूह आहे—पीत, शुभ्र, रक्त आणि कृष्ण।

Verse 29

तदधो धवलं श्यामं पीतं रक्तं चतुष्टयम् । अधस्त्रिकोणके रक्तं शुक्लं पीतं वरानने

त्याखाली चारचा समूह आहे—धवल, श्याम, पीत आणि रक्त. आणि खालच्या त्रिकोण भागात, हे वरानने, रक्त, शुक्ल व पीत (वर्ण) आहेत।

Verse 30

एवन्दक्षिणमारभ्य कुर्यात्सोमान्तमीश्वरि । तद्बाह्यपंक्तौ पूर्वादिमध्यमान्तं विचित्रयेत्

हे ईश्वरी! अशा रीतीने दक्षिणेकडून आरंभ करून सोमपर्यंत व्यवस्था करावी. नंतर बाह्य पंक्तीत पूर्वापासून मध्य व शेवटपर्यंत क्रमाने सुंदर रीतीने रचना करावी।

Verse 31

पीतं रक्तं च कृष्णं च श्यामं श्वेतं च पीतकम् । आग्रेय्यादि समारभ्य रक्तं श्यामं सितं प्रिये

पिवळा, लाल, काळा, श्याम, पांढरा आणि फिकट पिवळा—(हे रंग). हे प्रिये! आग्नेय इत्यादी दिशांपासून आरंभ करून लाल, श्याम व पांढरा असा क्रम ठेवावा।

Verse 32

रक्तं कृष्णं च रक्तं च षट्कमेव प्रकीर्तितम् । दक्षिणाद्यं महेशानि पूर्वावधि समीरितम्

लाल, काळा आणि पुन्हा लाल—असा षट्क्रम सांगितला आहे. हे महेशानी! हा दक्षिणेकडून आरंभ होऊन पूर्वसीमेपर्यंत वर्णिला आहे।

Verse 33

नैरृताद्यन्तु विज्ञेयमाग्नेयावधि चेश्वरि । वारुणं तु समारभ्य दक्षिणावधि चेरितम

हे ईश्वरी, सीमा नैऋत्य दिशेपासून आरंभ करून आग्नेय मर्यादेपर्यंत जाणावी. तसेच वारुण (पश्चिम) दिशेपासून सुरू करून दक्षिण मर्यादेपर्यंत असे सांगितले आहे.

Verse 34

वायव्याद्यं महादेवि नैरृतावधि चेरितम् । सोमार्थं परमेशानि वारुणावधि चेरितम्

हे महादेवी, वायव्य (वायूचा—उत्तर-पश्चिम) पासून आरंभ करून नैऋत्य (दक्षिण-पश्चिम) मर्यादेपर्यंत हे कर्म करावे असे सांगितले आहे. हे परमेशानी, सोमार्थ वारुण (पश्चिम) मर्यादेपर्यंत करावे असेही कथिले आहे.

Verse 35

ईशानाद्यं तु विज्ञेयं वायव्यावधि चाम्बिके । इत्युक्तो मण्डलविधिर्मया तुभ्यं च पार्वति

हे अंबिके! मण्डलाची रचना ईशान दिशेपासून आरंभ होऊन वायव्य कोनापर्यंत जाणावी. हे पार्वती! अशी मण्डलविधी मी तुला सांगितली आहे.

Verse 36

एवं मण्डलमालिख्य नियतात्मा यतिस्स्वतः । सौरपूजां प्रकुर्वीत स हि तद्वस्तुतत्परः

अशा रीतीने मण्डल रेखाटून, आत्मसंयमी यतीने स्वतः सूर्यपूजा करावी; कारण हा विधी ज्या तत्त्वाचा बोध करतो, त्याच तत्त्वात तो तत्पर होतो.