मुक्तयतिदेहसंस्काररहस्यं — The Esoteric Rites for the Bodies of Liberated Ascetics

Verse 1

वामदेव उवाच । ये मुक्ता यतयस्तेषां दाहकर्म्म न विद्यते । मृते शरीरे खननं तद्देहस्य श्रुतं मया

वामदेव म्हणाले—जे मुक्त यती आहेत, त्यांच्यासाठी दाहकर्म नाही. मी ऐकले आहे की देहपात झाल्यावर त्यांच्या देहाचे खनन करून समाधिरूपे भूमिसंस्कार करतात।

Verse 2

तत्कर्माचक्ष्व सुप्रीत्या कार्तिकेय गुरो मम । त्वत्तोन्यो न हि संवक्ता त्रिषु लोकेषु विद्यते

हे कार्तिकेय, माझ्या गुरो! कृपापूर्वक व स्नेहाने ते कर्म मला सांग; कारण त्रिलोकीत तुझ्यासारखा दुसरा समर्थ वक्ता नाही।

Verse 3

पूर्णाहं भावमाश्रित्य ये मुक्ता देहपंजरात् । ये तूपासनमार्गेण देहमुक्ताः परंगतः

जे ‘मी पूर्ण आहे’ या भावाचा आश्रय घेऊन देहपिंजरातून मुक्त होतात, आणि जे उपासना-मार्गाने देहबंधनातून सुटतात—ते परम पदाला प्राप्त होतात।

Verse 4

तेषां गतिविशेषञ्च भगवञ्छंकरात्मज । वक्तुमर्हसि सुप्रीत्या मां विचार्य्य स्वशिष्यतः

हे भगवन् शंकरात्मज! त्यांची विशेष गती (प्राप्तीची अवस्था) कृपापूर्वक सांगणे आपणास योग्य आहे; मला आपला शिष्य मानून प्रेमाने विचार करून ते स्पष्ट करा।

Verse 5

सूत उवाच । मुनिविज्ञप्तिमाकर्ण्य शक्तिपुत्रस्सुरारिहा । प्राहात्यन्तरहस्यं तद्भृगुणा श्रुतमीश्वरात्

सूत म्हणाले—मुनींची विनंती ऐकून, शक्तिपुत्र, देवांच्या शत्रूंचा संहारक, त्याने ते अत्यंत गुप्त तत्त्व सांगितले, जे भृगूंनी स्वयं ईश्वराकडून ऐकले होते।

Verse 6

सुब्रह्मण्य उवाच । इदमेव मुने गुह्यं भृगवे शिवयोगिने । उक्तं भगवता साक्षात्सर्वज्ञेन पिनाकिना

सुब्रह्मण्य म्हणाले—हे मुने! हेच गूढ उपदेश शिवयोगी भृगूंना स्वयं भगवान, सर्वज्ञ पिनाकी (शिव) यांनी प्रत्यक्ष सांगितले होते।

Verse 7

वक्ष्ये तदद्य ते ब्रह्मन्न देयं यस्य कस्यचित् । देयं शिष्याय शान्ताय शिवभक्तियुताय वै

हे ब्रह्मन्! आज मी तो उपदेश तुला सांगतो. तो कोणालाही देण्यास योग्य नाही; तो केवळ शांत, संयमी व शिवभक्तियुक्त शिष्यालाच द्यावा.

Verse 8

समाधिस्थो यतिः कश्चिच्छिवभावेन देहभुक् । अस्ति चेत्स महाधीरः परिपूर्णश्शिवो भवेत्

जर एखादा यती समाधिस्थ असूनही शिवभावात देहधारण करीत असेल, तर तो महाधीर पूर्णत्वाने शिवस्वरूप होतो.

Verse 9

अधैर्य्यचित्तो यः कश्चित्समाधिं न च विंदति । तदुपायम्प्रवक्ष्यामि सावधानतया शृणु

ज्याचे चित्त अधैर्य व चंचल आहे आणि ज्याला समाधी मिळत नाही, त्याचा उपाय मी सांगतो. सावधानतेने ऐक.

Verse 10

त्रिपदार्थपरिज्ञानं वेदान्तागमवाक्यजम् । श्रुत्वा गुरोर्मुखाद्योगमभ्यसेत्स यमादिकम्

वेदांत व आगम-वाक्यांपासून उत्पन्न त्रिपदार्थ-ज्ञान गुरुमुखातून ऐकून, मग यमादि पासून सुरू होणारा योगाभ्यास करावा—जेणेकरून जीव बंधनापलीकडील पति (परमेश्वर) कडे नेला जाईल.

Verse 11

तत्कुर्वन्स यतिस्सम्यक्छिवध्यानपरो भवेत् । नियमेन मुने नित्यं प्रणवासक्तमानसः

ती साधना करीत असता यती योग्य रीतीने शिवध्यानात पूर्णतः तल्लीन होतो. हे मुने, नियमपालनाने तो नित्य मन प्रणव (ॐ) मध्ये स्थिर आसक्त ठेवो.

Verse 12

देहदौर्बल्यवशतो यद्यधैर्य्यधरो यतिः । अकामश्च शिवं स्मृत्वा स जीर्णां स्वां तनुं त्यजेत्

देहदुर्बलतेमुळे जर यती धैर्य हरपून व्याकुळ झाला, तर तो निष्काम होऊन शिवाचे स्मरण करीत आपली जीर्ण देह त्यागू शकतो.

Verse 13

सदाशिवानुग्रहतो नंदिना प्रेरिता मुने । आतिवाहिकरूपिण्यो देवताः पञ्च विश्रुताः

हे मुने, सदाशिवाच्या अनुग्रहाने आणि नंदीच्या प्रेरणेने, आतिवाहिक (सूक्ष्म वाहक) रूप धारण करणाऱ्या पाच प्रसिद्ध देवता प्रकट झाल्या.

Verse 14

आत्महन्ताकृतिः काचिज्ज्योत्तिःपुंजवपुष्मती । अह्नोऽभिमानिनी काचिच्छुक्लपक्षाभिमानिनी

एक शक्ती अहंकार-आत्मभाव नाश करणाऱ्या रूपाने प्रकट झाली, ज्योतीच्या पुंजासारखी तेजस्वी. एक दिवसाची अधिष्ठात्री झाली, आणि एक शुक्लपक्षाची अधिष्ठात्री म्हणून प्रकट झाली.

Verse 15

उत्तरायणरूपा च पंचानुग्रहतत्परा । धूम्रा तमस्विनी रात्रिः कृष्णपक्षाभिमानिनी

ती उत्तरायणस्वरूपा असून पंचानुग्रहात तत्पर आहे. तीच धूम्रवर्ण, तमोमय रात्रि आहे, जी कृष्णपक्षाची अधिष्ठात्री आहे.

Verse 16

दक्षिणायनरूपेति विश्रुताः पञ्च देवताः । तासां वृत्तिं शृणुष्वाद्य वामदेव महामुने

हे महामुनी वामदेव, दक्षिणायनरूप म्हणून प्रसिद्ध अशा पाच देवता आहेत. आज त्यांची वृत्ती व कार्यक्षेत्र ऐक.

Verse 17

ताः पंचदेवता जीवान्कर्मानुष्ठान तत्परान् । गृहीत्वा त्रिदिवं यांति तत्पुण्यवशतो मुने

हे मुने, त्या पाच देवता कर्मानुष्ठानात तत्पर जीवांना ग्रहण करून, त्या पुण्याच्या बळावर त्यांना त्रिदिवात (स्वर्गलोकी) नेतात.

Verse 18

भुक्त्वा भोगान्यथोक्तांश्च ते तत्पुण्यक्षये पुनः । मानुषं लोकमासाद्य भजते जन्मपूर्ववत्

यथोक्त स्वर्गीय भोग भोगून, जेव्हा त्यांचे पुण्य क्षीण होते, तेव्हा ते पुन्हा परत येतात। मनुष्यलोकात येऊन ते पूर्ववत् पुनर्जन्म धारण करतात।

Verse 19

ताः पुनः पंचधा मार्गं विभज्यारभ्य भूतलम् । अग्न्यादिक्रमतां गृह्यं सदाशिवपदं यतिः

पुन्हा त्या मार्गांना भूतलापासून आरंभ करून पंचधा विभागून, अग्नि आदि क्रम स्वीकारत यती सदाशिवपद प्राप्त करतो.

Verse 20

निनीय वन्द्यचरणौ देवदेवस्य पृष्ठतः । तिष्ठंत्यनुग्रहाकाराः कर्म्मण्येव प्रयोजिताः

देवदेवाच्या वंदनीय चरणांच्या पाठीमागे त्यांना नेऊन, ते अनुग्रहस्वरूप होऊन तेथेच स्थिर राहिले, केवळ कर्तव्यसेवेत नियुक्त झाले.

Verse 21

इति श्रीशिवमहापुराणे षष्ठ्यां कैलाससंहितायां यतीनान्मरणानन्तरदशाहपर्य्यंतकृत्यवर्णनन्नामैकविंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या षष्ठ कैलाससंहितेत ‘यतींच्या मरणानंतर ते दशाहपर्यंत कर्तव्यकर्मांचे वर्णन’ नामक एकविसावा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 22

स्वसाम्यं च वपुर्दत्ते गाणपत्येभिषिच्य च । अनुगृह्णाति सर्वेशश्शंकरः सर्वनायकः

सर्वेश्वर व सर्वनायक शंकर त्याला आपल्या समान देह देतो आणि गणपतीपदावर अभिषेक करून त्याच्यावर कृपा करतो।

Verse 23

मृगटंकत्रिशूलाग्र्यवरदानविभूषितम् । त्रिनेत्रं चन्द्रशकलं गंगोल्लासिजटाधरम्

मृगचिन्ह व श्रेष्ठ त्रिशूलाने अलंकृत, वरदानांनी विभूषित; त्रिनेत्र, चंद्रकला धारण करणारे, आणि गंगेच्या तेजाने उजळलेल्या जटा धारण करणारे (महादेव)।

Verse 24

अधिष्ठितविमानाग्र्यं सर्वदं सर्वकामदम् । इति शाखाविरक्तश्चेद्रुद्रकन्यासमावृतम्

“अधिष्ठित श्रेष्ठ विमान, जे सर्व देणारे व सर्व कामना पूर्ण करणारे”—असे म्हटले आहे. जो विषयांच्या शाखांपासून विरक्त होतो, तो रुद्रकन्यांनी (शिवशक्तींनी) आवृत होतो.

Verse 25

नृत्यगीतमृदंगादिवाद्यघोषमनोहरम् । दिव्याम्बरस्रगालेप भूषणैरपि भूषितम्

नृत्य, गीत व मृदंगादी वाद्यांच्या मधुर घोषाने ते मनोहर होते. दिव्य वस्त्रे, हार, सुगंधी लेप व अलंकारांनी ते अधिकच भूषित होते.

Verse 26

दिव्यामृतघटैः पूर्णं दिव्यांभःपरिपूरितम् । सूर्यकोटिप्रतीकाशं चंद्रकोटिसुशीतलम्

ते दिव्य अमृतघटांनी परिपूर्ण व दिव्य जलाने तुडुंब भरलेले होते. कोट्यवधी सूर्यांसारखे तेजस्वी, तरीही कोट्यवधी चंद्रांसारखे शीतल व सुखद होते.

Verse 27

मनोवेगं सर्वगं च विमानमनुगृह्य च । भुक्तभोगस्य तस्यापि भोगकौतूहलक्षये

आणि शिवांनी अनुग्रह करून त्याला मनोवेगाने धावणारे व सर्वत्र जाणारे असे विमान दिले. तरीही ज्याने भोग उपभोगले होते, त्याच्या भोगांविषयीची कुतूहलता क्षीण होताच उच्च ध्येयाकडे प्रवृत्ती जागी झाली.

Verse 28

निपात्य शक्तिं तीव्रतरां प्रकृत्या ह्यति दुर्गमाम् । कान्तारं दग्धुकामान्तान्मलयानलसुप्रभाम्

स्वभावतःच अधिक तीव्र अशी शक्ती प्रकट करून तिने त्या अतिदुर्गम कान्ताराला ज्वाळांनी प्रज्वलित केले—मलय पर्वतावरून उठणाऱ्या अग्नीसारखे तेजस्वी—आणि शत्रुसैन्याला शेवटपर्यंत भस्म करण्याच्या इच्छेने।

Verse 29

अनुगृह्य महामंत्रतात्पर्यम्परमेश्वरः । पूर्णोहं भावनारूपः शंभुर स्मीति निश्चलम्

अनुग्रह करून परमेश्वर महामंत्राचा अंतरार्थ प्रकट करतात—“मी पूर्ण आहे; माझे स्वरूप शुद्ध भावनारूपी चैतन्य आहे; मी शंभू आहे”—या निश्चयात साधक अचल राहावा।

Verse 30

अनुगृह्य समाधिश्च स्वदास्यस्पन्दरूपिणीः । रव्यादिकर्म्मसामर्थ्यरूपाः सिद्धीरनर्गलाः

अनुग्रह करून (शिव) समाधी देतात—जी त्यांच्या दास्यभावाच्या (समर्पित भक्तीच्या) स्वाभाविक स्पंदनरूप आहे; तसेच सूर्यादि महाशक्तींच्या कर्मसामर्थ्यासारख्या प्रकट होणाऱ्या, अडथळारहित सिद्धीही प्रदान करतात।

Verse 31

आयुः क्षये पद्मयोनेः पुनरावृत्तिवर्जिताम् । मुक्तिं च परमां तस्मै प्रयच्छति जगद्गुरुः

जेव्हा पद्मयोनी ब्रह्म्याचे आयुष्य क्षीण होते, तेव्हा जगद्गुरु भगवान शिव त्याला पुनरावृत्ती (पुनर्जन्म) रहित परम मुक्ती प्रदान करतात।

Verse 32

एतदेव पदं तस्मात्सर्वैश्वर्य्यं समष्टिमत् । मुक्तिघंटापथं चेति वेदांतानां विनिश्चयः

म्हणून तेच परम पद सर्व ऐश्वर्यांची समष्टि आहे; तेच मुक्तीची घोषणा करणारा निश्चित मार्ग आहे—हा वेदान्तांचा निश्चय आहे.

Verse 33

मुमूर्षोस्तस्य मन्दस्य यतेस्सत्सम्प्रदायिनः । यतयः सानुकूलत्वात्तिष्ठेयुः परित स्तदा

तो मंदबुद्धी संन्यासी मरणासन्न झाला असता, सत्संप्रदायधारी यती करुणामय अनुकूलतेने त्याच्या चहुबाजूंनी एकत्र राहावेत.

Verse 34

ततस्सर्वे च ते तत्र प्रणवादीन्यनुक्रमात् । उपदिश्य च वाक्यानि तात्पर्यं च समाहिताः

मग ते सर्वजण तेथे मन एकाग्र करून, क्रमाने प्रणव (ॐ) पासून आरंभ करून उपदेश देतील; आणि पवित्र वाक्ये त्यांच्या तात्पर्यासह सांगतील.

Verse 35

वर्णयेयुः स्फुटं प्रीत्या शिवं संस्मारयन्सदा । निर्गुणं परमज्योतिः प्रणम्य विलयावधि

ते सदैव शिवाचे स्मरण करीत, प्रेमाने स्पष्ट शब्दांत शिवाचे वर्णन करावे. निर्गुण परमज्योतीला प्रणाम करून, प्रलयाच्या अंतापर्यंत भक्तिभावात लीन राहावे.

Verse 36

एतेषां सममेवात्र संस्कारक्रम उच्यते । असंस्कृतशरीराणां दौर्गत्यं नैव जायते

येथे या सर्वांसाठी समानच संस्कारांचा क्रम सांगितला आहे। ज्यांची शरीरे संस्कारांनी संस्कृत नाहीत, ते शिवाच्या अनुशासन व अनुग्रहात स्थित असतील तर त्यांना दुर्दैव व आध्यात्मिक अधःपतन होत नाही।

Verse 37

संन्यस्य सर्वकर्म्माणि शिवाश्रयपरा यतः । देहं दूषयतस्तेषां राज्ञो राष्ट्रं च नश्यति

जे सर्व कर्मांचा संन्यास करून केवळ शिवाश्रय घेतात, पण अशुद्ध आचरणाने देह दूषित करतात—त्यांच्यामुळे राजा आणि राज्य दोन्ही नाश पावतात।

Verse 38

तद्ग्रामवासिनस्तेऽपि भवेयुर्भृशदुःखिनः । तद्दोषपरिहाराय विधानं चैवमुच्यते

त्या गावातील रहिवासीही अत्यंत दुःखाने पीडित होतील. म्हणून त्या दोषाच्या परिहारासाठी ही विधी अशी सांगितली आहे.

Verse 39

स तु नम हरिण्याय चेत्यारभ्य विनम्रधीः । नम आमीवत्केभ्यान्तं तत्काले प्रजपेन्मनुम्

विनम्र बुद्धीने तो मंत्र “नमः हरिण्याय …” असा आरंभ करून “नमः आमीवत्केभ्यः” येथे समाप्त करावा आणि नियत काळी त्या मंत्राचा जप करावा.

Verse 40

ओंमित्यन्ते जपन्देवयजनम्पूरयेत्ततः । ततश्शान्तिर्भवेत्तस्य दोषस्य हि मुनीश्वर

शेवटी “ॐ” असा जप करीत देवपूजन पूर्ण करावे. मग, हे मुनीश्वर, त्या दोषाची शांती होते व समाधान प्राप्त होते.

Verse 41

पुत्रादयो यथा न्यायं कुर्य्युस्संस्कारमुत्तमम् । वच्मि तत्कृपया विप्र सावधानतया शृणु

पुत्रादि नातलगांनी नियमाप्रमाणे उत्तम संस्कार करावेत—हे मी कृपेने सांगतो. हे विप्र, सावधपणे ऐक.

Verse 42

अभ्यर्च्य स्नाप्य शुद्धोदैरभ्यर्च्य कुसुमादिभिः । श्रीरुद्रचमकाभ्यां च रुद्रसूक्तेन च क्रमात्

प्रथम पूजन करून शुद्ध जलाने लिंगस्नान करावे, नंतर पुष्पादिंनी पुन्हा अर्चन करावे; मग क्रमाने श्रीरुद्र, चमक आणि रुद्रसूक्त यांचे पठण करावे.

Verse 43

शंखं च पुरतः स्थाप्य तज्जलेनाभिषिच्य च । पुष्पं निधाय शिरसि प्रणवेन प्रमार्जयेत्

शंख पुढे ठेवून त्यातील जलाने पूज्य लिंगाचा अभिषेक करावा। मग शिरावर पुष्प ठेवून प्रणव (ॐ) जपत स्वतःचे शुद्धीकरण करावे।

Verse 44

कौपीनादीनि संत्यज्य पुनरन्यानि धारयेत् । भस्मनोद्धूलयेत्तस्य सर्वांगं विधिना ततः

कौपीन इत्यादी सोडून मग इतर स्वच्छ वस्त्रे परिधान करावीत। त्यानंतर विधीनुसार सर्व अंगावर पवित्र भस्म उधळून लेपन करावे।

Verse 45

त्रिपुण्ड्रं च विधानेन तिलकं चन्दनेन च । विरच्य पुष्पैर्मालाभिरलंकुर्य्यात्कलेवरम्

विधीनुसार त्रिपुंड्र धारण करून चंदनाचा टिळा लावावा। मग पुष्पे व माळांनी देह अलंकृत करून शिवपूजेसाठी शोभिवंत करावा।

Verse 46

उरः कण्डशिरोबाहुप्रकोष्ठश्रुतिषु क्रमात् । रुद्राक्षमालाभरणैरलंकुर्य्याच्च मंत्रतः

क्रमाने उर, कंठ, शिर, बाहू, मनगट/प्रकोष्ठ व कान येथे रुद्राक्षमाळा व आभूषणे धारण करावीत—मंत्रोच्चारासह।

Verse 47

सुधूपितं समुत्थाप्य शिक्योपरि निधाय च । पंचब्रह्ममये रम्ये रथे संस्थापयेत्तनुम्

सुगंध धूपाने धूपित केलेले ते पवित्र रूप उचलून शिक्य (वाहन-झोळी) वर ठेवावे। मग पंचब्रह्ममय रम्य रथावर त्या तनू (प्रतिष्ठित रूपा)ची स्थापना करावी।

Verse 48

ओंमाद्यैः पंचभिर्ब्रह्ममंत्रैस्सद्यादिभिः क्र्मात् । सुगंधकुसुमैर्माल्यैरलंकुर्य्याद्रथं च तम्

पवित्र ‘ॐ’ पासून आरंभ करून सद्योजात आदि पाच ब्रह्म-मंत्रांनी क्रमाने संस्कार करावा. मग त्या रथास सुगंधी पुष्पे व माळांनी अलंकृत करावे.

Verse 49

नृत्यवाद्यैर्ब्राह्मणानां वेदघोषैश्च सर्वतः । ग्रामम्प्रदक्षिणीकृत्य गच्छे त्प्रेतं तमुद्वहन्

सर्व बाजूंनी नृत्य-वाद्य आणि ब्राह्मणांचे वेदघोष असताना, गावाची प्रदक्षिणा करून, त्या प्रेतदेहास उचलून पुढे जावे.

Verse 50

ततस्ते यतिनः सर्वे तथा प्राच्यामथापि वा । उदीच्यम्पुण्यदेशे तु पुण्यवृक्षसमीपतः

त्यानंतर ते सर्व यती, पूर्व दिशेत असोत वा अन्यत्र, उत्तरेकडील पुण्यप्रदेशात, पवित्र वृक्षाजवळ एकत्र झाले.

Verse 51

खनित्वा देवयजनं दण्डमात्रप्रमाणतः । प्रणवव्याहृतिभ्यां च प्रोक्ष्य चास्तीर्य्य च क्रमात्

दंडमात्र प्रमाणाने देवयजन-स्थान खणून, प्रणव व व्याहृतींसह जलप्रोक्षण करून शुद्ध करावे, आणि मग क्रमाने आस्तरण पसरावे.

Verse 52

शमीपत्रश्च कुसुमैरुत्तराग्रं तदूर्ध्वतः । आस्तीर्य दर्भांस्तत्पीठं चैलाजिनकुशोत्तरम्

शमीची पाने व फुले उत्तरेकडे अग्रभाग ठेवून पसरावीत; त्यावर पवित्र दर्भा आंथरून, वस्त्र, मृगचर्म व वर कुशा असलेले ते पीठ विधिपूर्वक सिद्ध करावे।

Verse 53

प्रणवेन ब्रह्मभिश्च पञ्चगव्येन तां तनुम् । प्रोक्ष्याभिषिच्य रौद्रेण सूक्तेन प्रणवेन च

प्रणव (ॐ) व ब्रह्ममंत्रांनी, तसेच पंचगव्याने त्या देहावर प्रोक्षण करून स्नान घालावे. नंतर रौद्र सूक्त व पुन्हा प्रणवाने अभिषेक करावा.

Verse 54

शंखतोयेनाभिषिच्य मूर्ध्नि पुष्पं विनिःक्षिपेत् । तद्गतस्यानुकूलोऽसौ शिवस्मरणतत्परः

शंखातून ओतलेल्या जलाने अभिषेक करून मस्तकी पुष्प ठेवावे. जो त्या पूजेत तन्मय आहे, तो अनुकूल व प्रसन्न होतो—सदा शिवस्मरणात तत्पर.

Verse 55

ओंमित्यथ समुद्धृत्य स्वस्तिवाचनपूर्वकम् । गर्ते योगासने स्थाप्य प्राङ्मुखं स्याद्यथा तथा

नंतर ‘ॐ’ असा उच्चार करून, प्रथम स्वस्तिवाचन करावे. मग तयार केलेल्या गर्तात त्यास योगासनरूपे स्थापून, विधीनुसार पूर्वाभिमुख बसावे.

Verse 56

गंधपुष्पैरलंकृत्वा धूपगुग्गुलुना ततः । विष्णो हव्यमिति प्रोच्य रक्षस्वेति वदन्ददेत्

गंध व पुष्पांनी अलंकृत करून, नंतर धूप व गुग्गुळाने धूमित करावे. ‘हे विष्णो, हे हव्य आहे’ असे म्हणून, ‘रक्षा कर’ म्हणत ते अर्पण करावे.

Verse 57

दण्डं दक्षिणहस्ते तु वामे दद्यात्कमण्डलुम् । प्रजापते न त्वदेतान्यन्यो मंत्रेण सोदकम्

दंड उजव्या हातात धारण करावा आणि डाव्या हातात कमंडलू ठेवावा। हे प्रजापते, मंत्र व अभिमंत्रित जलासह ही संस्कार-चिन्हे तुझ्यावाचून अन्य कोणी देऊ नये।

Verse 58

ब्रह्मजज्ञानम्प्रथममितिमंत्रेण मस्तके । स्पृशञ्जप्त्वा रुद्रसूक्तं भुवोर्मध्ये स्पृशञ्जपेत्

‘ब्रह्मजज्ञानं प्रथमम्’ या मंत्राने जप करत मस्तकाला स्पर्श करावा. नंतर भ्रूमध्याला स्पर्श करून रुद्रसूक्ताचा जप करावा.

Verse 59

मानो महान्तमित्यादिचतुर्भिर्मस्तकन्ततः । नालिकेरेण निर्भिद्यादवटं पूरयेत्ततः

‘मानो महान्तम्…’ या आरंभीच्या चार मंत्रांचा जप करून प्रथम मस्तकभागी क्रिया करावी. नंतर नारळाच्या टोकावर छिद्र पाडून झालेली छोटी पोकळी पुढे विधिपूर्वक भरावी.

Verse 60

पंचभिर्ब्रह्मभिस्स्पृष्ट्वा जपेत्स्थलमनन्यधीः । यो देवानामुपक्रम्य यः परः स महेश्वरः

पाच ब्रह्म-मंत्रांनी त्या स्थळाला स्पर्श करून पवित्र करावे आणि एकाग्र बुद्धीने तेथेच जप करावा. जो देवांनीही उपास्य आहे आणि जो त्यांच्याही पलीकडे आहे—तोच महादेव, महेश्वर आहे.

Verse 61

इति जप्त्वा महादेवं सांबं संसारभेषजम् । सर्वज्ञमपराधीनं सर्वानुग्रहकारकम्

अशा प्रकारे जप करून संसारबंधनाची औषधी, अंबेसह महादेव शिव—सर्वज्ञ, स्वाधीन व सर्वांवर अनुग्रह करणारे—यांची पूजा करावी।

Verse 62

एकारत्निसमुत्सेधमरत्निद्वयविस्तृतम् । मृदा पीठं प्रकल्प्याथ गोपये नोपलेपयेत्

एक हात उंच व दोन हात रुंद असे मातीचे पीठ तयार करून ते जपून ठेवावे; त्यावर लेप किंवा पलस्तर करू नये।

Verse 63

चतुरस्रं च तन्मध्ये गंधाक्षतसमन्वितेः । सुगंधकुसुमैर्बिल्वैस्तुलस्या च समर्चयेत्

नंतर चतुरस्र (चौकोनी) वेदी करून, तिच्या मध्यभागी सुगंधी चंदनलेप व अक्षत यांनी अलंकृत करून, सुगंधी पुष्पे, बिल्वपत्रे आणि तुळशीने (भगवान शिवाची) सम्यक् पूजा करावी।

Verse 64

प्रणवेन ततो दयाद्धूपदीपौ पयोहविः । दत्त्वा प्रदक्षिणीकृत्य नमस्कुर्य्याच्च पंचधा

नंतर प्रणव ‘ॐ’ म्हणत धूप व दीप अर्पण करावे आणि दुधाची आहुती द्यावी। अर्पण करून प्रदक्षिणा घ्यावी व पाच वेळा साष्टांग नमस्कार करावा।

Verse 65

प्रणवं द्वादशावृत्त्वा संजप्य प्रणमेत्ततः । दिग्विदिक्क्रमतो दद्याद्ब्रह्माद्यम्प्रणवेन च

प्रणव ‘ॐ’ बारा वेळा जपून मग विधिपूर्वक नमस्कार करावा। त्यानंतर दिशा व विदिशांच्या क्रमाने जाऊन, प्रणवासहित ब्रह्मा इत्यादी देवांना अर्घ्यादी अर्पण करावे।

Verse 66

एवं दशाहपर्य्यंतं विधिस्ते समुदाहृतः । यतीनां मुनिवर्य्याथैकादशाहविधिं शृणु

अशा प्रकारे दहा दिवसांपर्यंतचा विधी तुला सांगितला आहे. आता, हे मुनिवर, यतींसाठी अकराव्या दिवसाचा जो विधी आहे तो ऐक.