Kṣaura-Snāna-Vidhi — Rite of Tonsure/Shaving and Purificatory Bath (Śaiva Procedure)
या अध्यायात सुब्रह्मण्य वामदेव ऋषींना क्षौर-स्नान-विधी सांगतो—व्रती/तपस्वीच्या तात्काळ शुद्धीसाठी मुंडण/क्षौर हे शुद्धिस्नानाशी एकरूप केले आहे. शिष्याची अधिकार-योग्यता, योगपट्ट-संबंधी तयारी, व्रत-समाप्ती, गुरूला नमस्कार करून स्पष्ट आज्ञा घेणे, आचमन व प्रारंभिक शौच ही पूर्वकर्मे सांगितली आहेत. वस्त्र, उस्तरा, जल व मृत्तिका धुऊन ‘शिवं शिवम्’ इत्यादी शैव मंत्रांनी व अस्त्र-मंत्रांनी अभिमंत्रित करून संरक्षण केले जाते. उजव्या बाजूपासून दिशानियमाने केशच्छेदन, केशांचे विधिपूर्वक निस्तारण, दाढी व नख-शुद्धीचे विधान आहे. पुढे बिल्व, अश्वत्थ, तुळस इत्यादी पवित्र वृक्षस्थळांहून माती घेणे, वारंवार अवगाहन, मापाने विभागणी व पुनर्मंत्र-संस्कार यांचे वर्णन येते. एकूणच गुरू-अधीनता व मंत्र-रक्षणाखाली देहकर्माला पूजात्मक कर्म बनवून शैव शुद्धिनियम प्रतिपादित केला आहे।
Shlokas
Verse 1
सुब्रह्मण्य उवाच । क्षौरस्नानविधिं वक्ष्ये वामदेव महामुने । यस्य सद्यो विधानेन शुद्धिस्स्याद्यतिनः परा
सुब्रह्मण्य म्हणाले—हे महामुनी वामदेव! मी क्षौर व शुद्धिस्नानाची विधी सांगतो. ठरलेल्या विधानाने केल्यास यतीला तत्क्षणी परम शुद्धी प्राप्त होते.
Verse 2
योगपट्टप्रकारस्य विधिम्प्राप्य मुनीश्वर । स शिष्यस्स्याद्व्रती पूर्णः क्षौरकर्म्मोद्यतो भवेत्
हे मुनीश्वर, योगपट्टाच्या प्रकाराची विधी जाणून तो शिष्य पूर्ण व्रती होतो; मग शुद्ध्यर्थ क्षौरकर्म (मुण्डन) करण्यास तो उद्यत व्हावा.
Verse 3
गुरुं नत्वा विशेषेण लब्धानुज्ञस्ततो गुरोः । शिरस्संक्षाल्य चाचम्य सवासाः क्षौरमाचरेत्
गुरूंना विशेष श्रद्धेने नमस्कार करून, त्यांची आज्ञा घेऊन, शिर धुऊन व आचमन करून, वस्त्र परिधान केलेलेच क्षौर (मुण्डन) करावे.
Verse 4
क्षालयेद्वसनं पश्चान्मृदम्भोभिः क्षुरादिकम् । तद्धस्तौ च मृदालिप्य क्षालयेति मृदं ददेत्
त्यानंतर वस्त्रे धुवावीत; आणि मृदा-मिश्रित पाण्याने क्षुर इत्यादी साधनेही धुवावीत. तीच मृदा हातांना लावून हात धुवून, ‘क्षालय’ (मलिनता धुऊन जावो) असे म्हणत वापरलेली मृदा बाजूला ठेवावी.
Verse 5
स्थापितम्प्रोक्षितन्तोयैश्शिवं शिवमितीरयन् । स्वनेत्रे पिहिते चैवानामांगुष्ठाभिमंत्रिते
ते स्थापित करून जलाने प्रोक्षण करीत ‘शिवं शिवम्’ असे उच्चारीत. मग स्वतःचे नेत्र मिटून, अनामिका व अङ्गुष्ठ मंत्राने अभिमंत्रित करून, ते पूजेत प्रवृत्त झाले.
Verse 6
अस्त्रेणोन्मील्य संदृश्य क्षुरा दिक्षौ रसाधनम् । अभिमन्त्र्य द्वादशाथ प्रोक्षयेदस्त्रमंत्रतः
अस्त्र-मंत्राने ‘उन्मीलन’ करून व नीट पाहून, क्षुर व अभिषिक्त रस-द्रव्य मंत्राने अभिमंत्रित करावे. नंतर बारा वेळा जप करून शुद्धी व संरक्षणासाठी अस्त्र-मंत्राने प्रोक्षण करावे.
Verse 7
क्षुरं गृहीत्वा तारेण दक्षभागे निकृन्तयेत् । केशांश्च कांश्चि दग्रेषु वप्त्वा सर्वं च वापयेत्
क्षुर हातात घेऊन ‘तारक’ (प्रणव ‘ॐ’) उच्चारत प्रथम उजव्या बाजूने मुंडन करावे. पुढील काही केस कापून मग सर्व पूर्णपणे वपावे.
Verse 8
पृथिव्यां पर्णमादाय विक्षिपेन्न भुवः स्थले । श्मश्रूणि हस्तपादस्थनखानि च निकृंतयेत्
पृथ्वीवर पान घेऊन (अपवित्रता) जमिनीवर विखुरू नये. दाढी तसेच हात-पायांचे नखही कापावेत.
Verse 9
बिल्वाश्वत्थतुलस्यादिस्थाने संगृह्य मृतिकाम् । द्विषट्वारं निमज्याप्सु तीरं गत्वोपविश्य च
बिल्व, अश्वत्थ, तुळस इत्यादी पवित्र वनस्पतींच्या ठिकाणची पुण्यमृदा गोळा करावी। ती पाण्यात बारा वेळा बुडवून मग तीरावर जाऊन बसून विधी करावा।
Verse 10
शुद्धे देशे तु संस्थाप्य मृदं त्रेधा विभज्य च । एवम्पुनस्त्रिधा कृत्वा प्रोक्ष्यास्त्रेणाभिमन्त्रयेत्
शुद्ध स्थानी मृदा ठेवून ती तीन भागांत विभागावी. नंतर त्याच प्रकारे पुन्हा त्रिधा करून, पवित्र जलाने प्रोक्षण करून ‘अस्त्र’ मंत्राने अभिमंत्रित करावे.
Verse 11
तत्रैकां मृदमादाय दापयित्वान्यपाणिना । करौ द्वादशधा लिप्य प्रत्येकं केन क्षालयेत्
तेथे शुद्धिकर मृदेची एक डळी घेऊन दुसऱ्या हातात ठेवावी. दोन्ही हातांवर बारा भागांत लेप करावा; मग क्रमाने प्रत्येक भाग धुऊन नीट शुद्ध करावे.
Verse 12
पुनरेकाम्पादयोश्च मुखे चान्यां करे क्रमात् । संलिप्याक्षाल्य चाम्भोभिः पुनश्च जलमाविशेत्
पुन्हा क्रमाने एका पायाला, मग दुसऱ्या पायाला, मुखाला व इतर अंगांना तसेच हातांना जलस्पर्श करावा. पाण्याने धुऊन पुन्हा आचमन करावे आणि शिवपूजेस योग्य शुद्धीत पुनः प्रवेश करावा।
Verse 13
अन्यां मृदम्भागयित्वा शिरसि द्वादश क्रमात् । आलिप्य मृदमास्यान्तनिमज्य च पुनः पुनः
मग पवित्र मातीचा दुसरा भाग घेऊन शिरावर बारा क्रमांनी लेपन करावे. लेपन करून ओठांपर्यंत वारंवार बुडवून, अशा रीतीने शैव शुद्धीविधी करावा.
Verse 14
तीरं गत्वा तु गंडूषान्षोडशाचमनं द्विधा । प्राणानायम्य च पुनः प्रणवं द्व्यष्टसंख्यया
जलतीरावर जाऊन गंडूष करून, दोन वेळा मिळून सोळा आचमन करावीत. नंतर प्राणायामाने प्राण संयमून, प्रणव ‘ॐ’चा सव्वीस वेळा जप करावा.
Verse 15
मृदमन्यां पुनस्त्रेधा विभज्य च तदेकया । कटिशौचं पादशौचं विधायाचम्य च द्विधा
मग स्वच्छ मातीचा दुसरा भाग घेऊन तो पुन्हा तीन भागांत विभागावा. एका भागाने कटिप्रदेश शुद्ध करून, दुसऱ्याने पाय शुद्ध करून, शेवटी दोनदा आचमन करावे.
Verse 16
प्रणवेनाथ षोडश प्राणानायम्य वाग्यतः । पुनरन्यां स्वोरुदेशे त्रिधा विन्यस्य चोमिति
मग प्रणवाने प्राणायाम करून सोळा प्राणांचे संयमन करावे व वाणी संयत ठेवावी. नंतर स्वतःच्या ऊरु-प्रदेशी तीन भागांत पुनः विन्यास करून ‘ॐ’ उच्चारावे.
Verse 17
प्रोक्ष्याभिमंत्रयेत्सप्त स्वपाण्योस्तलमेकधा । त्रिधालिप्याथ सम्पश्येत्सूर्य्यमूर्तिं च पावनीम्
पवित्र जलाने प्रोक्षण करून सात वेळा मंत्राभिमंत्रण करावे; मग दोन्ही तळहात एकत्र करून एकच कुंडासारखे करावे. त्यानंतर त्रिपुंड्र (भस्माच्या तीन रेषा) लावून पावन सूर्य-मूर्तीचे ध्यान करावे।
Verse 18
स्वकक्षयोः समालिप्य व्यत्यस्ताभ्यामथान्यया । पाणिभ्याञ्च मृदा शिष्यस्सुमतिर्दृढमानसः
त्यानंतर दृढ मनाचा शिष्य सुमतीने दोन्ही हात परस्पर आडवे करून, तसेच दुसऱ्या हातानेही, पवित्र मृदा (भस्म/माती) आपल्या कक्षांवर (बगलेत) श्रद्धेने लेपिली।
Verse 19
गृहीत्वान्यां मृदं शुद्धां तथासौ गुरुभक्तिमान् । शिर आरभ्य पादान्तं विलिप्यादित्यदृष्टया
मग गुरु-भक्त तो साधक दुसरी शुद्ध मृदा घेऊन, सूर्याकडे दृष्टि ठेवून, शिरापासून पायांपर्यंत सर्व देहावर तिचा लेप करील।
Verse 20
इति श्रीशिवमहापुराणे षष्ठ्यां कैलाससंहितायां क्षौरस्नानविधिवर्णनं नाम विंशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या षष्ठ कैलाससंहितेत “क्षौर-स्नानविधीचे वर्णन” नामक विसावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 21
ततस्साम्बं महेशानं शंकरं चन्द्रशेखरम् । संस्मरेद्भक्तितश्शिष्य सर्वेश्वर्यपतिं शिवम्
त्यानंतर, हे शिष्य, भक्तिभावाने साम्ब, महेशान, शंकर, चंद्रशेखर—सर्व ऐश्वर्यांचा अधिपती शिव यांचे स्मरण करावे।
Verse 22
त्रिवारम्प्रणमेत्प्रीत्या साष्टांगं च गुरु शिवम् । पञ्चाङ्गेनैकवारञ्च समुत्थाय च वन्दयेत्
प्रीतीने गुरु-शिवांना तीनदा साष्टांग प्रणाम करावा. मग उठून एकदा पंचांग प्रणामानेही वंदन करावे।
Verse 23
तीर्थं प्रविश्य तन्मध्ये निमज्योन्मज्य ताम्मृदम् । स्कन्धे संस्थाप्य पूर्वोक्तप्रकारेण विलेपयेत्
तीर्थात प्रवेश करून त्यामध्ये बुडून वर येऊन ती पवित्र भस्म-मृदा घ्यावी; खांद्यावर ठेवून पूर्वोक्त विधीने देहावर लेप करावा।
Verse 24
तत्रावशिष्टं संगृह्य जलमध्ये प्रविश्य च । विलोड्य सम्यक् तां तत्र सर्वांगेषु विलिप्य च
तेथे उरलेले गोळा करून पाण्यात प्रवेश करावा; ते नीट ढवळून-मथून तो लेप देहाच्या सर्व अंगांवर लावावा।
Verse 25
त्रिवारमोमिति प्रोच्य शिवपादाम्बुजं स्मरन् । संसाराम्बुधिसंतारं सदा यद्विधितो हि सः
‘ॐ’ असा तीनदा उच्चार करून आणि भगवान् शिवांच्या चरणकमळांचे स्मरण करीत, तो विधिपूर्वक सदैव संसार-सागर तरून जातो.
Verse 26
अभिषिच्योमिति जलं विरजाभस्मलोलितम् । अंगोपमार्ज्जनं कृत्वा सुस्नायाद्भस्मना ततः
“ॐ” असे म्हणत निर्मळ भस्म मिसळलेले जल अभिषेकासाठी शिंपडावे; अंग पुसून शुद्ध करून मग त्या विभूतीने (भस्माने) नीट स्नान करावे।
Verse 27
त्रिपुंड्रं च विधायाथ यथोक्तविधिना शुभम् । यथोक्तांगेषु सर्वेषु सावधान तया मुने
मग, हे मुने, यथोक्त विधीने शुभ त्रिपुंड्र धारण करून, शास्त्रोक्त सर्व अंगांवर ते सावधपणे लावावे।
Verse 28
ततश्शुद्धमना भूत्वा कुर्य्यान्मध्यंदिनक्रियाः । महेश्वरं नमस्कृत्य गुरूंस्तीर्थादिकानि च
मग मन शुद्ध करून मध्यान्हकाळच्या क्रिया कराव्यात; प्रथम महेश्वराला नमस्कार करून, तसेच गुरूंना व तीर्थादिकांना प्रणाम करून विधीत प्रवृत्त व्हावे।
Verse 29
सम्पूजयेन्महेशानं भक्त्या परमया मुने । साम्बिकं ज्ञानदातारं पातारं त्रिभवस्य वै
हे मुने, परम भक्तीने महेशानाचे पूजन करावे—जो अंबिकेसह आहेत, सत्यज्ञानदाता आणि त्रैलोक्याचे रक्षक व त्राता आहेत।
Verse 30
ततोसौ दृढचेतस्को यतिः स्ववृषसंस्थितः । भिक्षार्थम्प्रव्रजेच्छुद्धो विप्रवर्गेषु साधुषु
त्यानंतर तो दृढचित्त यती, आपल्या व्रत-नियमात स्थित होऊन, शुद्ध भावाने भिक्षेसाठी निघाला आणि ब्राह्मण व साधूंच्या धर्मपरायण समूहांत विचरला।
Verse 31
ततस्तत्र च शुद्धात्मा पञ्चधा परिकल्पितम् । भैक्ष्यं यथोचितं कुर्य्याद्दूषितान्नं विवर्ज्जयेत्
त्यानंतर शुद्धचित्त होऊन तेथे ठरविलेल्या पाच प्रकारांनी यथोचित भिक्षा स्वीकारावी आणि दूषित वा अपवित्र अन्न टाळावे.
Verse 32
शौचं स्नानं तथा भिक्षां नित्यमेकान्तसेवनम् । भिक्षौश्चत्वारि कर्म्माणि पञ्चमं नैव विद्यते
शौच, स्नान, भिक्षावृत्ती आणि नित्य एकांतसेवन—ही भिक्षूची चार कर्मे; खऱ्या भिक्षूस पाचवे कर्म नाही.
Verse 33
अलाबुं वेणुपात्रं च दारवम्मृण्मयन्तथा । भिक्षोश्चत्त्वारि पात्राणि पञ्चमन्नैव विद्यते
शैवमार्गी भिक्षूसाठी भिक्षापात्रे चारच मान्य—अलाबू (दुधीभोपळा), वेणू (बांबू), दारू (लाकूड) आणि मृण्मय (मातीचे); पाचवे पात्र नाही.
Verse 34
ताम्बूलं तैजसम्पात्रं रेतस्सेकं सितांबरम् । दिवास्वापो हि नक्तान्नं यतीनां षड्विवर्जिताः
यतींसाठी सहा गोष्टी वर्ज्य आहेत—तांबूलसेवन, तेजस्वी धातुपात्र धारण, वीर्यक्षय, शुभ्र वस्त्र परिधान, दिवसा झोप आणि रात्री भोजन।
Verse 35
साक्षरा विपरीताश्च राक्षसास्त इति स्मृताः । तस्माद्वै विपरीतं च कर्म्म नैवाचरेद्यतिः
अक्षरज्ञ असूनही जे उलट व विकृत आचरण करतात, ते स्मृतीत ‘राक्षस’ म्हणून सांगितले आहेत। म्हणून यतीने कधीही धर्मविरुद्ध कर्म करू नये।
Verse 36
यतिः प्रयत्नतः कुर्य्यात्क्षौरस्नानं च शुद्धये । संस्मरन्मनसा शुद्धं परं ब्रह्म सदाशिवम्
यतीने शुद्धीसाठी प्रयत्नपूर्वक क्षौरकर्म व स्नान करावे; आणि शुद्ध मनाने नित्यशुद्ध परब्रह्म सदाशिवाचे अंतःस्मरण करावे।
Verse 37
इत्यैव मुनिशार्द्दूल तव स्नेहान्मयाखिलः । क्षौरस्नानविधिः प्रोक्तः किम्भूयः श्रोतुमिच्छसि
हे मुनिशार्दूल! तुझ्यावरच्या स्नेहामुळे मी क्षौर-स्नानविधी संपूर्ण सांगितला; आता तू आणखी काय ऐकू इच्छितोस?
Frequently Asked Questions
Subrahmaṇya teaches Vāmadeva the kṣaura-snāna-vidhi: a step-by-step Śaiva procedure combining shaving/tonsure with purificatory bathing, including guru permission, ācamana, cleansing of tools, mantra-empowerment, the act of shaving, and subsequent purity handling.
The rahasya is that purification is not merely hygienic: implements and substances become ritually ‘fit’ through mantra-saṃskāra. The repeated “śivaṃ śivam” and protective astra-mantra function as sacral authorization and energetic safeguarding, converting ordinary actions into Śaiva liturgy aligned with Śiva-tattva.
Rather than a narrative iconographic form, the chapter highlights Śiva’s presence as mantra and sanctifying principle—invoked through Śiva-nāma utterance and astra-mantra protection—showing a functional theology where Śiva operates as purifier, protector, and the ground of ritual efficacy.