Śiva-Śakti Tattva, Varṇa-Rahasya, and Mahāvākya-Bhāvanā (Interpretive Discipline)

Verse 1

प्रज्ञानं ब्रह्मवाक्यार्थः पूर्वमेव प्रबोधितः । अहंपदस्यार्थभूतः शक्त्यात्मा परमेश्वरः

‘प्रज्ञानं ब्रह्म’ या ब्रह्मवाक्याचा अर्थ पूर्वीच स्पष्ट केला आहे. ‘अहं’ या पदाचा खरा अर्थ शक्तिस्वरूप परमेश्वरच आहे.

Verse 2

अकारः सर्ववर्णाग्र्यः प्रकाशः परमः शिवः । हकारो व्योमरूपः स्याच्छक्त्यात्मा संप्रकीर्तितः

‘अ’ हा अक्षर सर्व वर्णांमध्ये श्रेष्ठ—तोच परमप्रकाश, स्वयं परमशिव आहे। ‘ह’ हा अक्षर व्योमरूप असून तो शक्तीचा आत्मस्वरूप म्हणून कीर्तित आहे।

Verse 3

शिवशक्त्योस्तु संयोगादानन्दः सततोदितः । ब्रह्मेति शिवशक्त्योस्तु सर्वात्मत्वमिति स्फुटम्

शिव-शक्तीच्या संयोगातून अखंड आनंद प्रकट होत राहतो। आणि ‘ब्रह्म’ हा शब्द स्पष्टपणे हेच दर्शवितो की शिव-शक्तीच सर्वांचा आत्मस्वरूप आहेत।

Verse 4

पूर्वमेवोपदिष्टं तत्सोहमस्मीति भावयेत् । तत्त्वमित्यत्र तदिति सशब्दार्थः प्रबोधितः

पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच ‘सोऽहमस्मि’—“तो परम शिव मीच आहे”—असा भाव अंतःकरणी करावा. ‘तत्त्वम्’ या वाक्यात ‘तत्’ पदाचा अभिप्रेत अर्थ स्पष्टपणे बोधविला आहे।

Verse 5

अन्यथा सोऽहमित्यत्र विपरीतार्थभावना । अहंशब्दस्तु पुरुषस्तदिति स्यान्नपुंसकम् । एवमन्योन्यवैरुध्यादन्वयो नभवेत्तयोः

अन्यथा ‘सोऽहम्’ या प्रयोगात अर्थविपर्यास होतो. ‘अहम्’ हा शब्द पुल्लिंगी असून ‘तत्’ हा नपुंसकलिंगी; या परस्परविरोधामुळे दोघांचा योग्य अन्वय होत नाही.

Verse 6

स्त्रीपुंरूपस्य जगतः कारणं चान्यथा भवेत् । स तत्त्वमसि इत्येवमुपदेशार्थभावना

स्त्री‑पुंरूपाने प्रकटलेल्या या जगाचे कारण जर त्या परम तत्त्वापेक्षा वेगळे असते, तर ‘स तत्त्वमसि’ हा उपदेश व्यर्थ ठरला असता. म्हणून उपदेशाचा भाव असा—“तो परमेश्वर तूच आहेस।”

Verse 7

अयमात्मेति वाक्ये च पुंरूपं पदयुग्मकम् । ईशेन रक्षणीयत्वादीशावस्यमिदं जगत्

‘अयम् आत्मा’ या वाक्यात पदयुग्म पुल्लिंगरूपाने येते. आणि हे जग ईशाने रक्षण व शासन करण्याजोगे असल्याने, हे सर्व जग ईशाने व्यापलेले व ईशाचेच आहे.

Verse 8

प्रज्ञानात्मा यदेवेह तदमुत्रेति चिन्तयेत् । यः स एवेति विद्वद्भिस्सिद्धान्तिभिरिहोच्यते

ज्याचा आत्मस्वरूप प्रज्ञान—शुद्ध चैतन्य—आहे, त्याने असे चिंतन करावे: “जे येथे आहे तेच तेथेही आहे.” सिद्धान्तज्ञ विद्वान येथे निश्चयाने म्हणतात—साधक ‘तोच’ आहे.

Verse 9

उपरिस्थितवाक्ये च योऽमुत्र स इह स्थितः । इति पूर्ववदेवार्थः पुरुषो विदुषां मतः

उपरिस्थित (प्रसंगस्थापित) वाक्यात जो ‘तेथे’ म्हटला आहे, तोच ‘इथे’ स्थित आहे असे समजावे। पूर्वीप्रमाणे हाच अर्थ—विद्वानांच्या मते हाच ‘पुरुष’ अभिप्रेत आहे।

Verse 10

अन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादपि । अस्मिन्वाक्ये फलस्यापि वैपरीत्यविभावना

तो (शिव) ज्ञातापेक्षाही अन्य आहे आणि अज्ञातापेक्षाही अन्य आहे। या वाक्यात ‘फल’ याविषयीची कल्पनाही उलटवून दाखविली आहे—म्हणजे साध्या बौद्धिक ज्ञानाने मोक्ष होत नाही; सर्ववर्गातीत परमेश्वराची प्रत्यक्ष अनुभूतीच मोक्षदायिनी आहे।

Verse 11

यथास्यात्तद्वदेवात्र वक्ष्यामि श्रूयतां मुने । अयथाविदिताछब्दो पूर्ववद्विदितादिति

हे मुने, ऐका; या विषयात जे जसे सत्य आहे तसेच मी सांगतो. जो शब्द अयोग्य रीतीने समजला जातो तो भ्रम निर्माण करतो; आणि जो योग्य समजला जातो तो जणू आरंभापासूनच ज्ञात असतो.

Verse 12

प्रवृत्तिस्स्यात्तद्विदितात्तथैवाविदितात्परम् । अन्यदेव हि संसिद्ध्यै न भवेदिति निश्चितम्

त्या तत्त्वाचे यथार्थ ज्ञान झाले की सम्यक् प्रवृत्ती होते; आणि अज्ञातापलीकडे परम तत्त्व आहे. पूर्ण संसिद्धीसाठी अन्य कोणताही देव अंतिम साधन नाही—हा निश्चय आहे.

Verse 13

एष त आत्मांतर्यामी योऽमृतश्च शिवस्स्वयम् । यश्चायम्पुरुषे शंभुर्यश्चादित्ये व्यवस्थितः

तोच तुझा अंतर्यामी आत्मा आहे—अमृतस्वरूप, स्वयं शिव. तोच शंभू या पुरुषात अधिष्ठित आहे आणि तोच आदित्य (सूर्य) मध्येही स्थित आहे.

Verse 14

स चाऽसौ सेति पार्थक्यं नैकं सर्वं स ईरितः । सोपाधिद्वयमस्यार्थ उपचारात्तथोच्यते

“तो आणि हे” असा जो भेद सांगितला जातो, तो खरेतर दुसरे तत्त्व नाही; एकच प्रभू सर्वस्व म्हणून घोषित आहे. परंतु दोन उपाधींशी अर्थ जोडून सांगितल्यामुळे हे वर्णन उपचाररूप उपदेश आहे.

Verse 15

तं शम्भुनाथं श्रुतयो वदन्ति हि हिरण्मयम् । हिरण्य बाहव इति सर्वांगस्यो पलक्षलम्

श्रुती शंभुनाथाला “हिरण्मय”—सुवर्णप्रभेने दीप्त—असे म्हणतात. “हिरण्य-बाहवः” (सुवर्णभुज) हे पद त्यांच्या सर्वांगाचे उपलक्षण असून सर्व अवयवांत व्यापलेले मंगल तेज सूचित करते.

Verse 16

अन्यथा तत्पतित्वं तु न भवेदिति यत्नतः । य एषोन्तरिति शंभुश्छान्दोग्ये श्रूयते शिवः

अन्यथा त्यांचे परम-पतित्व सिद्ध होणार नाही—म्हणून प्रयत्नपूर्वक समजावे. छांदोग्य उपनिषदात “जो हा अंतरी आहे” असे ज्यांचे श्रवण होते ते शिव-शंभूच परम प्रभू आहेत.

Verse 17

हिरण्यश्मश्रुवांस्तद्वद्धिरण्यमयकेशवान् । नखमारभ्य केशाग्रा सर्वत्रापि हिरण्मयः

त्यांची दाढी सुवर्णमयी होती आणि तसेच केशही सुवर्णमय होते. नखांपासून केशांच्या टोकापर्यंत ते सर्वत्र हिरण्मय—दिव्य, मंगल तेजाने विराजमान होते.

Verse 18

अहमस्मि परं ब्रह्म परापरपरात्परम् । इति वाक्यस्य तात्पर्यं वदामि श्रूयतामिदम्

“मी परम ब्रह्म आहे—पर आणि अपर यांच्याही पलीकडे, परात्पर।” या वाक्याचा तात्पर्य आता मी सांगतो; हे ऐका.

Verse 19

इति श्रीशिवमहापुराणे षष्ठ्यां कैलाससंहितायां योगपट्टविधिवर्णनंनामैकोनविंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या षष्ठ कैलाससंहितेत ‘योगपट्ट-विधिवर्णन’ नावाचा एकोणविसावा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 20

सर्वोत्कृष्टश्च सर्वात्मा परब्रह्म स ईरितः । परश्चाथापरश्चेति परात्परमिति त्रिधा

तो सर्वोत्कृष्ट व सर्वांचा अंतरात्मा—परब्रह्म—असा सांगितला आहे. तो परम तत्त्व त्रिविध आहे: पर, अपर आणि परात्पर.

Verse 21

रुद्रो ब्रह्मा च विष्णुश्च प्रोक्ताः श्रुत्यैव नान्यथा । तेभ्यश्च परमो देवः परशब्देन बोधितः

श्रुतीच—इतर कोणताही पर्याय न ठेवता—रुद्र, ब्रह्मा व विष्णू यांना तसेच म्हणते; परंतु त्या सर्वांहून परे परम देव ‘पर’ या शब्दाने बोधिला आहे।

Verse 22

वेदशास्त्र गुरूणां च वाक्याभ्या सवशाच्छिशोः । पूर्णानन्दमयश्शंभुः प्रादुर्भूतो भवेद्धृदि

वेद-शास्त्रांच्या उपदेशांनी व गुरुवचनांनी, शिष्य शिशूसारखा पूर्णतः ग्रहणशील झाला की, पूर्णानंदमय शंभू हृदयात प्रकट होतो।

Verse 23

सर्वभूतस्थितश्शम्भुस्स एवाहं न संशयः । तत्त्वजातस्य सर्वस्य प्राणोस्म्यहमहं शिवः

सर्व भूतांत स्थित तोच शंभू मी आहे—यात संशय नाही. सर्व तत्त्वसमूहाचा प्राण मीच; मीच शिव आहे.

Verse 24

इत्युक्त्वा पुनरप्याह शिवस्तत्त्वत्रयस्य च । प्राणोस्मीत्यत्र पृथ्व्यादिगुणान्तग्रहणान्मुने

असे बोलून शिवाने पुन्हा तत्त्वत्रयाचे निरूपण केले. “मी प्राण आहे”—या वचनात, हे मुने, पृथ्वीपासून आरंभून गुणांच्या अंतापर्यंत सर्व ग्रहण झाले आहे असे समजावे.

Verse 25

आत्मतत्त्वानि सर्वाणि गृहीतानीति भावय । पुनश्च सर्वग्रहणं विद्यातत्त्वशिवात्मनोः

असे भाव कर की “आत्म्याशी संबंधित सर्व तत्त्वे ग्रहण झाली आहेत.” आणि पुन्हा जाण की विद्यातत्त्व व शिवात्मतत्त्व यांच्या द्वारा सर्वग्रहण—समग्र बोध—सिद्ध होतो.

Verse 26

तत्त्वयोश्चास्म्यहं प्राणास्सर्वस्स्सर्वात्मको ह्यहम् । जीवस्य चान्तर्यामित्वाज्जीवोऽहं तस्य सर्वदा

तत्त्वांमध्ये मी प्राणस्वरूप आहे; मीच सर्व आहे, कारण मी सर्वांच्या अंतरीचा आत्मा आहे. आणि जीवाचा अंतर्यामी असल्यामुळे मी त्या जीवात सदैव त्याच्या अंतरतम सत्यरूपाने वास करतो.

Verse 27

यद्भूतं यच्च भव्यं यद्भविप्यत्सर्वमेव च । मन्मयत्वादहं सर्वः सर्वो वै रुद्र इत्यपि

जे झाले, जे होणार आहे आणि जे पुढे होईल—ते सर्व; कारण ते माझ्याने व्यापलेले आहे, म्हणून मीच सर्व आहे. म्हणूनच म्हटले जाते—“सर्वच रुद्र आहे.”

Verse 28

श्रुतिराह मुने सा हि साक्षाच्छिवमुखोद्गता । सर्वात्मा परमैरेभिर्गुणैर्नित्यसमन्वयात्

हे मुने, श्रुती सांगते—ती साक्षात् शिवाच्या मुखातून उद्भवली आहे. तो सर्वात्मा असल्याने परम गुणांशी तो नित्य संयुक्त आहे।

Verse 29

स्वस्मात्परात्मविरहादद्वितीयोऽहमेव हि । सर्वं खल्विदं ब्रह्मेति वाक्यार्थः पूर्व्वमीरितः

स्वतःच्या आत्म्यापासून परात्म्याचा विरह नाही; म्हणून मीच खरोखर अद्वितीय आहे. म्हणून ‘हे सर्वच ब्रह्म आहे’ या महावाक्याचा अर्थ पूर्वी सांगितला आहे।

Verse 30

पूर्णोऽहं भावरूपत्वान्नित्यमुक्तोऽहमेव हि । पशवो मत्प्रसादेन मुक्ता मद्भावमाश्रिताः

मी पूर्ण आहे; शुद्ध भावस्वरूप असल्याने मी नित्य मुक्तच आहे. बंधित जीव (पशु) माझ्या कृपेने मुक्त होऊन माझ्याच भावात आश्रय घेतात।

Verse 31

योऽसौ सर्वात्मकश्शम्भुस्सोऽहं स शिवोऽस्म्यहम् । इति वै सर्ववाक्यार्थो वामदेव शिवोदितः

जो सर्वात्मा शंभू आहे तोच मी; मीच तो शिव आहे—हा सर्व वचनांचा तात्पर्य वामदेवाच्या द्वारे शिवाने सांगितला आहे।

Verse 32

इतीशश्रुतिवाक्याभ्यामुपदिष्टार्थमादरात् । साक्षाच्छिवैक्यदं पुंसां शिशोगुरुरुपादिशेत्

अशा रीतीने ईश्वर व श्रुतीच्या वचनांनी उपदिष्ट झालेला अर्थ गुरुने आदराने बालकास शिकवावा; कारण तो उपदेश मनुष्यांना प्रत्यक्ष शिवैक्य देणारा आहे.

Verse 33

आदाय शंखं साधारमस्त्रमन्त्रेण भस्मना । शोध्य तत्पुरतस्स्थाप्य चतुरस्रे समर्चिते

आधारासह शंख घेऊन, अस्त्र-मंत्राने भस्म लावून त्याचे शोधन करावे. नंतर सम्यक् पूजिलेल्या चतुरस्र वेदी-स्थानी, आसनाच्या पुढे तो स्थापून विधी पुढे करावा.

Verse 34

ओमित्यभ्यर्च्य गन्धाद्यैरस्त्रं वस्त्रोपशोभितम् । वासितं जलमापूर्य सम्पूज्योमिति मन्त्रतः

“ॐ” म्हणत अस्त्राचे अर्चन करावे, गंधादी उपचार अर्पून वस्त्रांनी शोभवावे। मग सुगंधित जल भरून “ॐ” ने आरंभ होणाऱ्या मंत्रानुसार पुन्हा विधिपूर्वक पूजन करावे।

Verse 35

सप्तधैवाभिमंत्र्याथ प्रणवेन पुनश्च तम् । यस्त्वन्तरं किंचिदस्ति कुरुते त्यतिभीतिभाक्

त्यास सात वेळा अभिमंत्रित करून, नंतर प्रणव “ॐ” ने पुन्हा पवित्र करावे. अंतःकरणात किंचितही शंका ठेवू नये; कारण ज्याच्या आत थोडाही संकोच राहतो तो अतिभयाचा पात्र होतो.

Verse 36

इत्याह श्रुतिसत्तत्त्वं दृढात्मा गतभीर्भव । इत्याभाष्य स्वयं शिष्यं देवं ध्यायन्समर्चयेत्

अशा रीतीने वेदप्रतिष्ठित सत्यतत्त्व शिकवून दृढात्म्याने म्हटले—“निर्भय हो.” असे बोलून तो स्वतः शिष्याला मार्गदर्शन करील, देवाचे ध्यान करीत श्रद्धेने सम्यक् पूजन करील.

Verse 37

शिष्यासनं सम्प्रपूज्य षडुत्थापनमार्गतः । शिवासनं च संकल्प्य शिवमूर्तिं प्रकल्पयेत्

षडुत्थापनाच्या मार्गानुसार शिष्यासनाचे सम्यक पूजन करून, मग शिवासनाचा संकल्प करावा आणि शिवाची पावन मूर्ती विधिपूर्वक स्थापित करावी.

Verse 38

पञ्च ब्रह्माणि विन्यस्य शिरः पादावसानकम् । मुण्डवत्क्रकलाभेदैः प्रणवस्य कला अपि

शिरापासून पायांपर्यंत पंचब्रह्मांचा न्यास करून, देहाच्या सांध्यांसारख्या विभागांनी प्रणव (ॐ) यांच्या कलाही विन्यस्त करून, सर्वांगात व्यापून असलेल्या अंतर्यामी शिवाचे ध्यान करावे।

Verse 39

अष्टत्रिंशन्मंत्ररूपा श्शिष्यदेहेऽथ मस्तके । समावाह्य शिवं मुद्राः स्थापनीयाः प्रदर्शयेत्

आचार्याने शिवाचे आवाहन करून, अष्टत्रिंशत् मंत्ररूप मुद्रा शिष्याच्या देहावर—विशेषतः मस्तकावर—दाखवून स्थापन कराव्यात।

Verse 40

ततश्चाङ्गानि विन्यस्य सर्वज्ञानीत्यनुक्रमात् । कल्पयेदुपचारांश्च षोडशासनपूर्वकान्

त्यानंतर “सर्वज्ञानी…” इत्यादी मंत्रक्रमाने अंगन्यास करून, आसनार्पणापासून सुरू होणाऱ्या षोडशोपचारांनी शिवपूजेचे उपचार कल्पावेत।

Verse 41

पायसान्नञ्च नैवेद्यं समर्प्यो मग्निजायया । गण्डूषाचमनार्घ्यादि धूपदीपादिकं क्रमात्

त्यानंतर यजमानाची पत्नी पायस-भात इत्यादी नैवेद्य अर्पण करील; मग क्रमाने गंडूष-जल, आचमन-जल, अर्घ्य, तसेच धूप-दीप इत्यादी पूजनसामग्री अर्पण करावी।

Verse 42

नामाष्टकेन सम्पूज्य ब्राह्मणैर्वेदपारगैः । जपेद्ब्रह्मविदाप्नोति भृगुर्वै वारुणिस्ततः

आठ पवित्र नामांनी विधिपूर्वक पूजन करून, वेदपारंगत ब्राह्मणांसह, नंतर जप करावा; त्याने ब्रह्मविद्येचे पद (ब्रह्मविद् अवस्था) प्राप्त होते. त्यानंतर वारुणी भृगूनेही तेच पद मिळविले.

Verse 43

यो देवानामुपक्रम्यः यः परः स महेश्वरः । इत्यंतं तस्य पुरतः कह्लारादिविर्निताम्

“जो देवांमध्ये अग्रगण्य, जो परम—तोच महेश्वर.” असे म्हणत, त्यांच्या साक्षात् समोर, कमळ इत्यादी अर्पणांसह ती स्तुती समाप्त झाली.

Verse 44

आदाय मालामुत्थाय श्रीविरूपाक्ष निर्मिते । शास्त्रे पंचाशिके रूपे सिद्धिस्कन्धं जपेच्छनैः

जपमाळ हातात घेऊन उठून, श्री विरूपाक्षांनी रचलेल्या पन्नास श्लोकांच्या शास्त्रात सांगितल्याप्रमाणे, ‘सिद्धिस्कंधा’चा जप हळूहळू व स्थिरपणे करावा.

Verse 45

ख्यातिः पूर्णोहमित्यंतं सानुकूलेन चेतसा । देशिकस्तस्य शिष्यस्य कण्ठदेशे समर्पयेत्

अनुकूल व शुद्ध चित्ताने गुरु त्या शिष्याच्या कंठप्रदेशी ‘अहं पूर्णोऽस्मि’—ही परम अनुभूती अर्पण करावी।

Verse 46

तिलकं वन्दनेनाथ सर्वाङ्गालेपनं पुनः । स्वसम्प्रदायानुगुणं कारयेच्च यथाविधि

त्यानंतर, हे प्रभो, वंदन करून पुन्हा तिलक धारण करावे आणि सर्वांगाला लेपन करावे—स्वशैव संप्रदायानुसार विधिपूर्वक।

Verse 48

व्याख्यातत्वञ्च कर्म्मादिगुर्वासनपरिग्रहम् । अनुगृह्य गुरुस्तस्मै शिष्याय शिवरूपिणे

गुरूंनी कृपापूर्वक तत्त्वार्थाचे विवेचन केले आणि कर्मादीपासून सुरू होणारे गुरु-आचाराचे अनुशासन प्रदान केले; अनुग्रहाने शिवरूप त्या शिष्याला ते अर्पण केले।

Verse 49

शिवोहमस्मीति सदा समाधिस्थो भवेति तम् । सम्प्रोच्याथ स्वयं तस्मै नमस्कारं समाचरेत्

त्याला ‘मी शिव आहे’ असा उपदेश करून, त्याला सदैव समाधीत स्थित राहण्यास सांगावे; आणि मग स्वतः विधिपूर्वक त्याला नमस्कार करावा।

Verse 50

सम्प्रदायानुगुण्येन नमस्कुर्युस्तथापरे । शिष्यस्तदा समुत्थाय नमस्कुर्याद्गुरुन्तथा । गुरोरपि गुरुं तस्य शिष्यांश्च स्वगुरोरपि

आपापल्या संप्रदायाच्या रीतिप्रमाणे इतरांनीही नमस्कार करावा. मग शिष्य उठून गुरूंना प्रणाम करावा; तसेच गुरूंच्या गुरूंना आणि आपल्या गुरूंच्या सहशिष्यांनाही प्रणाम करावा.

Verse 51

एवं कृतनमस्कारं शिष्यन्दद्याद्गुरुः स्वयम् । सुशीलं यतवाचं तं विनयावनतं स्थितम्

अशा रीतीने नमस्कार झाल्यावर गुरु स्वतः त्या शिष्याला उपदेश द्यावा—जो सुशील, वाणीसंयमी आणि विनयाने नतमस्तक होऊन उभा असतो.

Verse 52

अद्यप्रभृति लोकानामनुग्रहपरो भव । परीक्ष्य वत्सरं शिष्यमंगीकुरु विधानतः

आजपासून लोकांच्या कल्याणासाठी तत्पर रहा. शिष्याची एक वर्ष परीक्षा करून, विधिपूर्वक त्याला स्वीकार करा.

Verse 53

रागादिदोषान्संत्यज्य शिवध्यानपरो भव । सत्सम्प्रदायसंसिद्धैस्संगं कुरु न चेतरैः

रागादी दोषांचा त्याग करून शिवध्यानात परायण हो. सत्संप्रदायात सिद्ध झालेल्यांचा संग कर; इतरांचा करू नकोस.

Verse 54

अनभ्यर्च्य शिवं जातुमा भुंक्ष्वाप्राण संक्षयम् । गुरुभक्तिं समास्थाय सुखी भव सुखी भव

भगवान् शिवाची पूजा न करता कधीही भोजन करू नकोस; अन्यथा प्राणशक्ती क्षीण होते. गुरुभक्तीत स्थिर राहून सुखी हो—सुखी हो.

Verse 55

इति क्रमाद्गुरुवरो दयालुर्ज्ञानसागरः । सानुकूलेन चित्तेन समं शिष्यं समाचरेत्

अशा रीतीने क्रमाक्रमाने दयाळू व ज्ञानसागर असा श्रेष्ठ गुरु अनुकूल, सहाय्यक चित्ताने शिष्याला समभावाने व न्यायाने मार्गदर्शन व प्रशिक्षण द्यावा.

Verse 56

तव स्नेहान्मयायं वै वामदेव मुनीश्वर । योगपट्टप्रकारस्ते प्रोक्तो गुह्यतरोऽपि हि

हे मुनीश्वर वामदेव! तुझ्यावरच्या स्नेहामुळे मी योगपट्टाची ही पद्धत सांगितली आहे; हा अत्यंत गूढ व गोपनीय उपदेश आहे.

Verse 57

इत्युक्त्वा षण्मुखस्तस्मै क्षौरस्नानविधिक्रमम् । वक्तुमारभत प्रीत्या यतीनां कृपया शुभम्

असे बोलून षण्मुख (कार्त्तिकेय) यांनी यतींवर कृपा करून, आनंदाने त्याला क्षौर व स्नान यांची शुभ विधी-क्रमवार माहिती सांगण्यास सुरुवात केली.