गुरुत्व-परम्परा-शौचविधि-प्रश्नः (Questions on Guruhood, Lineage, and Purificatory Discipline)

Verse 1

शौनक उवाच । श्रुत्वा वेदान्तसारं तद्रहस्यम्परमाद्भुतम् । किम्पृष्टवान्वामदेवो महेश्वरसुतं तदा

शौनक म्हणाले—वेदान्ताचा सार असलेले ते परम अद्भुत रहस्य ऐकून, त्या वेळी वामदेवांनी महेश्वरपुत्राला काय विचारले?

Verse 2

धन्यो योगी वामदेवः शिवज्ञानरतस्सदा । यत्स्सम्बन्धात्कथोत्पन्ना दिव्या परमपावनी

धन्य आहे तो योगी वामदेव, जो सदैव शिवज्ञानात रत आहे; कारण त्याच्या संबंधामुळे ही दिव्य, परम पावन कथा प्रकट झाली।

Verse 3

इति श्रुत्वा मुनीनान्तद्वचनम्प्रेमगर्भितम् । सूतः प्राह प्रसन्नस्ताञ्छिवासक्तमना बुधः

मुनींचे प्रेमगर्भित वचन ऐकून, शिवासक्त मनाचा बुद्धिमान सूत प्रसन्न हृदयाने त्यांना उत्तर देऊ लागला।

Verse 4

सूत उवाच । धन्या यूयं महादेवभक्ता लोकोपकारकाः । शृणुध्वम्मुनयस्सर्वे संवादं च तयोः पुनः

सूत म्हणाला—तुम्ही धन्य आहात; महादेवभक्त आणि लोकोपकारक आहात. हे सर्व मुनीहो, त्या दोघांचा संवाद पुन्हा ऐका।

Verse 5

श्रुत्वा महेशतनयवचनं द्वैतनाशकम् । अद्वैतज्ञानजनकं सन्तुष्टोऽभून्महान्मुनिः

महेशतनयाचे द्वैतनाशक व अद्वैतज्ञानजनक वचन ऐकून महान मुनी पूर्णतः संतुष्ट झाले।

Verse 6

नत्वा स्तुत्वा च विविधं कार्तिकेयं शिवात्मजम् । पुनः पप्रच्छ तत्त्वं हि विनयेन महामुनिः

शिवपुत्र कार्तिकेयाला नमस्कार करून व विविध स्तुती करून, महामुनींनी विनयाने पुन्हा तत्त्वाविषयी विचारले।

Verse 7

वामदेव उवाच । भगवन्सर्वतत्त्वज्ञ षण्मुखामृतवारिधे । गुरुत्वं कथमेतेषां यतीनाम्भावितात्मनाम्

वामदेव म्हणाला—हे भगवन्, सर्वतत्त्वज्ञ, षण्मुख-अमृतवारिधे! भावितात्मा अशा या यतींमध्ये खरे गुरुत्व कसे प्रकट होते?

Verse 8

जीवानां भोगमोक्षादिसिद्धिस्सिध्यति यद्वशात् । पारम्पर्य्यं विना नैषा मुपदेशाधिकारिता

ज्याच्या सामर्थ्याने जीवांना भोग, मोक्ष इत्यादी सिद्धी प्राप्त होतात; त्या गुरु-परंपरेशिवाय उपदेश देण्याचा खरा अधिकार नसतो.

Verse 9

एवं च क्षौरकर्मांगं स्नानञ्च कथमीदृशम् । इति विज्ञापय स्वामिन्संशयं छेत्तुमर्हसि

“मग क्षौरकर्म (मुंडण) कसे करावे, आणि असे स्नान कसे असावे? हे स्वामी, कृपा करून सांगावे व माझा संशय छेदावा.”

Verse 10

इति श्रुत्वा कार्तिकेयो वामदेववचः स्मरन् । शिवं शिवां च मनसा व्याचष्टुमुपचक्रमे

हे ऐकून कार्तिकेयाने वामदेवाचे वचन स्मरून, मनात शिव व शिवा यांचे तत्त्व सांगण्यास आरंभ केला.

Verse 11

श्रीसुब्रह्मण्य उवाच । योगपट्टम्प्रवक्ष्यामि गुरुत्वं येन जायते । तव स्नेहाद्वामदेव महद्गोप्यं विमुक्तिदम्

श्री सुब्रह्मण्य म्हणाले—“ज्यामुळे गुरुत्व (गुरुभाव) उत्पन्न होते तो योगपट्ट मी सांगतो. हे वामदेव, तुझ्यावरील स्नेहामुळे हे महान गुप्त, मुक्तिदायक रहस्य मी उघड करीत आहे.”

Verse 12

वैशाखे श्रावणेमासि तथाश्वयुजि कार्तिके । मार्गशीर्षे च माघे वा शुक्लपक्षे शुभे दिने

वैशाख व श्रावण मासात, तसेच आश्वयुज व कार्तिकात, आणि मार्गशीर्ष किंवा माघात—शुक्लपक्षातील शुभ दिवशी—हे व्रत/पूजन करावे.

Verse 13

पंचम्यां पौर्णमास्यां वा कृतप्राभातिकक्रियः । लब्धानुज्ञस्तु गुरुणा स्नात्वा नियतमानसः

पंचमी किंवा पौर्णिमेला, प्रातःकाळचे नियत कर्म करून, गुरूंची आज्ञा घेऊन, स्नान करून आणि संयत-स्थिर मनाने (शिवपूजेच्या) विधीत प्रवृत्त व्हावे.

Verse 14

पर्य्यंकशौचं कृत्वा तद्वाससांगं प्रमृज्य च । द्विगुणं दोरमाबध्य वाससी परिधाय च

आसन-शय्या शुद्ध करून, नियत वस्त्राने अंग पुसून, बाहूवर दुप्पट दोरी बांधावी आणि मग दोन्ही वस्त्रे परिधान करावीत.

Verse 15

क्षालितांघ्रिर्द्विराचम्य भस्म सद्यादिम न्त्रतः । धारयेद्धि समादाय समुद्धूलनमार्गतः

पाय धुऊन दोनदा आचमन करून, मग पवित्र भस्म घेऊन ‘सद्योजात’ इत्यादी मंत्रांनी शास्त्रोक्त समुद्धूलन-विधीनुसार योग्य रीतीने धारण करावे।

Verse 16

गृहीतहस्तो गुरुणा सानुकूलेन वै मुने । सच्छिष्यः साञ्जलिस्स्वाभ्यां हस्ताभ्याम्प्राङ्मुखो यथा

हे मुने, गुरूने कृपापूर्वक हात धरल्यावर सच्चा शिष्य दोन्ही हात जोडून अंजली करून, विधिप्रमाणे पूर्वाभिमुख उभा राहतो।

Verse 17

तथोपवेष्टितस्तिष्ठेन्मंडपे समलंकृते । गुर्वासनवरे शुद्धे चैलाजिनकुशोत्तरे

अशा रीतीने योग्य प्रकारे बसून तो सुशोभित मंडपात स्थिर राहावा; शुद्ध व श्रेष्ठ गुरुआसनावर, ज्यावर वस्त्र, मृगचर्म व कुश पसरलेले असतील, विधिपूर्वक स्थित व्हावे।

Verse 18

इति श्रीशिवमहापुराणे षष्ठ्यां कैलाससंहितायां संन्यासपद्धतौ शिष्यकरणविधिर्नामाष्टादशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या षष्ठ कैलाससंहितेत, संन्यासपद्धतीअंतर्गत ‘शिष्यकरणविधि’ नावाचा अठरावा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 19

साधारं शङ्खमपि च सम्पूज्य कुसुमादिभिः । निःक्षिपेद स्त्रवर्मभ्यां शोधितं तत्र सज्जलम्

आधारावर ठेवलेल्या शंखाची पुष्पादिंनी विधिपूर्वक पूजा करून, स्त्र व कवच-मंत्रांनी शुद्ध केलेले जल त्यात ओतून कर्मासाठी सिद्ध ठेवावे।

Verse 20

आपूर्य पूर्ववत्पूज्य षडंगोक्तक्रमेण च । प्रणवेन पुनस्तद्वै सप्तधैवाभिमन्त्रयेत्

पूर्ववत ते भरून व पूजन करून, षडंग-विधीच्या क्रमाने आचरण करावे; नंतर प्रणव ‘ॐ’ ने त्याच द्रव्याचे नेमके सात वेळा पुनः अभिमंत्रण करावे।

Verse 21

अभ्यर्च्य गन्धपुष्पाद्यैर्धूपदीपौ प्रदर्श्य च । संरक्षास्त्रेण तं शंखं वर्मणाथावगुण्ठयेत्

गंध-पुष्पादिंनी अर्चना करून व धूप-दीप दाखवून, नंतर सं-रक्षा-अस्त्र मंत्राने त्या शंखाचे रक्षण करावे आणि कवचाने त्यास आवृत करावे।

Verse 22

धेनुशंखाख्यमुद्रे च दर्शयेदथ देशिकः । पुनस्स्वपुरतश्शंखं दक्षिणे देश उत्तमे

मग देशिक (आचार्य) धेनु व शंख या नावाच्या मुद्रा दाखवील. त्यानंतर तो शंख पुन्हा आपल्या समोर, शुभ दक्षिण दिशेस ठेवील.

Verse 23

अवगुंठ्य प्रदर्श्याथ धूपदीपौ च भक्तितः । धेनुयोन्याख्यमुद्रे च सम्यक्तत्र प्रदर्शयेत्

अवगुंठन करून मग (पूज्य चिन्ह) प्रकट करून भक्तिभावाने धूप व दीप अर्पण करावा; आणि तेथे क्रमाने धेनु व योनि या मुद्रा योग्य रीतीने दाखवाव्यात.

Verse 24

साधारं शोधितं शुद्धं घटन्तन्तुपरिष्कृतम् । धूपितं स्थापितं शुद्धवासितोदप्रपूरितम्

योग्य आधारासह पात्र शुद्ध करून पवित्र करावे; घट व त्याचे तंतू (सूत्र) नीट सजवून परिष्कृत करावेत. धूप देऊन स्थानी स्थापावे आणि मग सुगंधित केलेल्या शुद्ध जलाने भरावे.

Verse 25

पञ्चत्वक्पञ्चपत्रैश्च मृत्तिकाभिश्च पञ्चभिः । मिलितं च सुगन्धेन लेपयेत्तम्मुनीश्वर

हे मुनीश्वर! पाच प्रकारची साल, पाच प्रकारची पाने आणि पाच प्रकारची माती—हे सर्व सुगंधासह एकत्र करून त्या (शिवचिन्हावर) लेप करावा.

Verse 26

वस्त्राम्रदलदूर्वाग्रनारिकेलसुमैस्ततः । तं घटं वस्तुभिश्चान्यैस्संकुर्यात्समलंकृतम्

नंतर वस्त्र, आंब्याची पाने, दूर्वेची अग्रे व नारळाची फुले इत्यादींनी तो घट सजवून मांडावा; तसेच इतर योग्य पूज्य वस्तूंनीही तो पूर्ण अलंकृत करावा।

Verse 27

विन्यसेत्पञ्चरत्नानि घटे तत्र मुनीश्वर । हिरण्यञ्चापि तेषां वाभावे भक्त्या प्रविन्यसेत्

हे मुनीश्वर, त्या घटात पंचरत्ने ठेवावीत. ती उपलब्ध नसतील तर भक्तीने त्यांच्या ऐवजी सुवर्ण ठेवावे।

Verse 28

नीलाख्यरत्नं च तथा रत्ने माणिक्यहेमनी । प्रवालगोमेदके च पञ्चरत्नमिदं स्मृतम्

नीलाख्य रत्नही गणले जाते; तसेच माणिक्य व हेम (सुवर्ण), आणि प्रवाळ व गोमेद—हीच शास्त्रात ‘पंचरत्ने’ म्हणून स्मरणात आहेत, पवित्र विधींमध्ये उपयुक्त।

Verse 29

नृम्लस्कमिति सम्प्रोच्य ग्लूमित्यन्ते ऽथ देशिकः । सम्यग्विधानतः प्रीत्या सानुकूलः समर्चयेत्

‘नृम्लस्क’ असा मंत्र उच्चारून आणि शेवटी ‘ग्लूम’ म्हणत, देशिक (आचार्य) यांनी विधिपूर्वक, प्रसन्न व अनुकूल मनाने शंभूचे सम्यक् पूजन करावे।

Verse 30

आधारशक्तिमारभ्य यजनोक्तविधानतः । पञ्चावरणमार्गेण देवमावाह्य पूजयेत्

आधार-शक्तीपासून आरंभ करून, यजनोक्त विधीनुसार, पंचावरण-मार्गाने देवाचे आवाहन करून पूजन करावे।

Verse 31

निवेद्य पायसान्नञ्च तांबूलादि यथा पुरा । नामाष्टकार्चनान्तं च कृत्वा तमभिमन्त्रयेत्

पूर्वी सांगितलेल्या विधीनुसार पायस-अन्न इत्यादी नैवेद्य अर्पण करून, नंतर तांबूलादी समर्पित करावे. आणि प्रभूच्या नामांच्या अष्टक-अर्चनेपर्यंत पूजा पूर्ण करून, त्यानंतर मंत्रोच्चाराने त्याचे अभिमंत्रण करावे.

Verse 32

प्रणवाष्टोत्तरशतं ब्रह्मभिः पञ्चभिः क्रमात् । सद्यादीशान्तमप्यस्त्रं रक्षितं वर्मणा पुनः

त्यानंतर क्रमाने पाच ब्रह्म-मंत्रांनी प्रणव (ॐ) चे एकशे आठ जप केले. आणि सद्योजातापासून ईशानापर्यंतचे दिव्य अस्त्र मंत्ररूपी वर्म (कवच) यांनी पुन्हा संरक्षित केले गेले.

Verse 34

ततश्च देशिकस्तस्य दर्भैराच्छाद्य मस्तके । मण्डलस्थेशदिग्भागे चतुरस्रं प्रकल्पयेत्

मग देशिक (आचार्य) त्याच्या मस्तकावर पवित्र दर्भ आच्छादून, मण्डलातील ईश (शिव) अधिष्ठित दिग्भागात विधिपूर्वक चतुरस्र (चौकोनी) स्थान रचावे।

Verse 35

तदुपर्य्यासनं रम्यं कल्पयित्वा विधानतः । तत्र संस्थापयेच्छिष्यं शिशुं सानुकूलतः

त्या स्थानी विधिप्रमाणे रम्य आसन तयार करून, मग शिशूस अनुरूपतेने व सौम्यपणे शिष्याला तेथे बसवावे।

Verse 36

ततः कुम्भं समुत्थाय स्वस्तिवाचनपूर्वकम् । अभिषिंचेद्गुरुः शिष्यं प्रादक्षिण्येन मस्तके

नंतर कुम्भ उचलून, प्रथम स्वस्तिवाचन करून, गुरु शिष्याच्या मस्तकावर दक्षिणावर्त रीतीने पवित्र जलाचा अभिषेक करावा।

Verse 37

प्रणवं पूर्वमुच्चार्य्य सप्तधा ब्रह्मभि स्ततः । पञ्चभिश्चाभिषेकान्ते शंखोदेनाभिवेष्टयेत्

प्रथम प्रणव ‘ॐ’ उच्चारून, नंतर सप्त ब्रह्म-मंत्रांनी स्तुती करावी. अभिषेकाच्या शेवटी पंच-मंत्रांनी विधी पूर्ण करून, शंखातून ओतलेल्या जलाने लिंगास सर्व बाजूंनी वेढावे.

Verse 38

चारुदीपं प्रदर्श्याथ वाससा परिमृज्य च । नूतनं दोरकौपीनं वाससी परिधापयेत्

मग शुभ दीप दाखवून, वस्त्राने अंग पुसावे. त्यानंतर नवीन दोरक (खांद्यावरील वस्त्र) व कौपीन सहित नवे वस्त्र परिधान करावे.

Verse 39

क्षालितांघ्रिर्द्विराचम्य धृतभस्मगुरुश्शिशुम् । हस्ताभ्यामवलंब्याथ हस्तौ मंडपमध्यतः

पाय धुऊन व दोनदा आचमन करून, भस्मधारी पूज्य गुरुंनी बालकास दोन्ही हातांनी धरून मंडपाच्या मध्यभागी नेले.

Verse 40

तदंगेषु समालिप्य तद्भस्म विधिना गुरुः । आसने संप्रवेश्याथ कल्पिते स्थापयेत्सुखम्

गुरूंनी विधिपूर्वक ते भस्म त्याच्या अंगावर लावले. मग तयार केलेल्या आसनावर नेऊन त्यास सुखाने बसविले.

Verse 41

पूर्वाभिमुखमात्मीयतत्त्वज्ञानाभिलाषिणम् । स्वसनस्थो गुरुर्ब्रूयादमलात्मा भवेति तम्

शिष्याला पूर्वाभिमुख करून, आणि त्याला आत्मतत्त्वज्ञानाची अभिलाषा आहे असे पाहून, गुरु आपल्या आसनावर स्थिर बसून म्हणावा—“तू अमल आत्मा हो.”

Verse 42

गुरुश्च परिपूर्णोऽस्मि शिव इत्यचलस्थितिः । समाधिमाचरेत्सम्यङ्मुहूर्त्तं गूढमानसः

“शिवच गुरु आहेत आणि मी त्यांच्यात परिपूर्ण आहे”—या अचल निश्चयात स्थित साधकाने मन अंतर्मुख व गूढ ठेवून एक मुहूर्त सम्यक समाधीचा अभ्यास करावा।

Verse 43

पश्चादुन्मील्य नयने सानुकूलेन चेतसा । सांजलिं संस्थितं शुद्धं पश्येच्छिष्यमनाकुलः

नंतर अनुकूल व प्रसन्न चित्ताने डोळे उघडून, गुरु शांतपणे शुद्ध व स्थिर, हात जोडून उभ्या असलेल्या शिष्याकडे पाहावा।

Verse 44

स्वहस्तम्भसितालिप्तं विन्यस्य शिशुमस्तके । दक्षश्रुतावुपदिशेद्धंसस्सोहमिति स्फुटम्

गुरूंनी आपला हात भस्माने लिप्त करून बालकाच्या मस्तकावर ठेवावा; मग त्याच्या उजव्या कानात स्पष्टपणे “हंसः—सोऽहम्” हा मंत्र उपदेशावा।

Verse 45

तत्राद्याहंपदस्यार्थः शक्तयात्मा स शिवस्स्वयम् । स एवाहं शिवोस्मीति स्वात्मानं संविभावय

येथे ‘अहं’ या पदाचा मुख्य अर्थ स्वयंसिद्ध शिवच आहे, ज्यांचा स्वभावच शक्ति आहे। “तोच मी; मी शिव आहे” असे स्वात्म्य चिंतन कर.

Verse 46

य इत्यणोरर्थतत्त्वमुपदिश्य ततो वदेत् । अवांतराणां वाक्यानामर्थतात्पर्यमादरात्

जो प्रथम सूक्ष्मतम अर्थतत्त्वाचा उपदेश करील, तो नंतर वचन बोले. तसेच उपवाक्यांच्या अर्थतात्पर्याचेही आदराने निरूपण करावे.

Verse 47

वाक्यानि वच्मि ते ब्रह्मन्सावधानमतिश्शृणु । तानि धारय चित्ते हि स ब्रूयादिति संस्फुटम्

हे ब्रह्मन्, मी तुला ही वचने सांगतो—पूर्ण सावधपणे ऐक. ती चित्तात धारण कर आणि मग जशी सांगितली आहेत तशीच स्पष्टपणे परत उच्चार.