अद्वैतशैवसिद्धान्ते पुरुष-प्रकृति-विचारः (Puruṣa–Prakṛti Analysis in Advaita Śaiva Doctrine)
या अध्यायात वामदेवाचा संशय निवृत्त केला आहे—पूर्वी पुरुष प्रकृतीपेक्षा श्रेष्ठ म्हटला, पण दुसऱ्या विधानात तो मायेमुळे संकुचित होऊन खाली स्थित असल्यासारखा दिसतो. श्री सुब्रह्मण्य अद्वैत-शैव सिद्धान्त मांडतात: द्वैत सापेक्ष व नश्वर, तर अद्वैत ब्रह्म/शिव परम व अविनाशी. शिव सर्वज्ञ, सर्वशक्तिमान, निर्गुण आणि देवत्रयाचा जनक असून सिद्धान्तार्थाने त्याला सच्चिदानंदरूप म्हणतात. तोच शिव स्वेच्छेने व स्वमायेमुळे संकुचित अवस्थेत ‘पुरुष’ म्हणून प्रकट होतो; कलादि पञ्चकापासून होणाऱ्या पाच मर्यादांमुळे तो भोग्ता म्हणून ओळखला जातो. उच्च-नीच अशा दोन स्तरांच्या दृष्टीने पाहिल्यास हा पुरुष विरोधरहित ठरतो. पुढे गुणांपासून बुद्धी, मग अहंकार, मग इंद्रिये व संकल्प-विकल्पात्मक मन यांची उत्पत्ती सांगून प्रकृतीजन्य तत्त्वक्रमाने बंधनाचा अनुभव स्पष्ट केला आहे।
Shlokas
Verse 1
वामदेव उवाच । नियत्यधस्तात्प्रकृतेरुपरिस्थः पुमानिति । पूर्वत्र भवता प्रोक्तमिदानीं कथमन्यथा
वामदेव म्हणाले—हे प्रभो! पूर्वी आपण सांगितले की पुरुष हा नियतीच्या खाली आणि प्रकृतीच्या वर स्थित आहे. मग आता आपण उलट कसे बोलता?
Verse 2
मायया संकुचद्रूपस्तदधस्तादिति प्रभो । इति मे संशयं नाथ छेत्तुमर्हसि तत्त्वतः
हे प्रभो! मायेने तत्त्व संकुचित रूप धारण करून जणू ‘खाली-खाली’ अशा स्तरांत दिसते असे म्हणतात. हे नाथ! सत्याप्रमाणे माझा हा संशय दूर करा.
Verse 3
श्रीसुबह्मण्य उवाच । अद्वैतशैववादोऽयं द्वैतन्न सहते क्वचित् । द्वैतं च नश्वरं ब्रह्माद्वैतम्परमनश्वरम्
श्री सुब्रह्मण्य म्हणाले—“हा शैववाद अद्वैत आहे; तो कधीही द्वैत मान्य करत नाही. द्वैत नश्वर आहे, आणि परम ब्रह्म अद्वैत व अविनाशी आहे।”
Verse 4
सर्वज्ञस्सर्वकर्ता च शिवस्सर्वेश्वरोऽगुणः । त्रिदेवजनको ब्रह्मा सच्चिदानन्दविग्रहः
शिव सर्वज्ञ व सर्वकर्ता आहेत; ते सर्वेश्वर, गुणातीत आहेत. तेच त्रिदेवांचे जनक ब्रह्मा असून त्यांचे स्वरूप सच्चिदानंद आहे.
Verse 5
स एव शंकरो देवस्स्वेच्छया च स्वमायया । संकुचद्रूप इव सन्पुरुषस्संबभूव ह
तोच देव शंकर स्वेच्छेने व स्वमायेने, जणू संकुचित रूप धारण करून, परम पुरुषरूपाने प्रकट झाला.
Verse 6
कलादि पञ्चकेनैव भोक्तृत्वेन प्रकल्पितः । प्रकृतिस्थः पुमानेष भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान्
कलादि पंचकामुळे हा जीव भोक्ता म्हणून ठरविला जातो. प्रकृतीत स्थित हा पुरुष प्रकृतिजन्य गुणांचा भोग घेतो.
Verse 7
इति स्थानद्वयान्तस्थः पुरुषो न विरोधकः । संकुचन्निजरूपाणां ज्ञानादीनां समष्टिमान्
अशा रीतीने द्विस्थानांतर्गत पुरुष कोणाचाही विरोधक नाही. तो ज्ञानादी स्वशक्ती संकुचित करूनही, त्या सर्वांचा एकत्रित समष्टिरूप राहतो.
Verse 8
सत्त्वादिगुणसाध्यं च बुध्यादित्रितयात्मकम् । चित्तम्प्रकृतितत्त्वं तदासीत्सत्त्वादिकारणात्
चित्त हे प्रकृती-तत्त्वाचे विकार आहे; ते सत्त्वादी गुणांमुळे साध्य/उत्पन्न होते आणि बुद्धी आदी त्रयरूप आहे. सत्त्वादी गुणांच्या कारण-व्यापारामुळेच त्याचा उदय होतो.
Verse 9
सात्त्विकादिविभेदेन गुणाः प्रकृतिसम्भवाः । गुणेभ्यो बुद्धिरुत्पन्ना वस्तुनिश्चयकारिणी
सत्त्वादी भेदांनी युक्त गुण प्रकृतीपासून उत्पन्न होतात. त्या गुणांपासून बुद्धी उत्पन्न होते, जी वस्तूंचा निश्चय करणारी आहे.
Verse 10
ततो महानहङ्कारस्ततो बुद्धीन्द्रियाणि च । जातानि मनसो रूपं स्यात्संकल्पविकल्पकम्
त्यानंतर महान अहंकार उत्पन्न होतो; त्यातून बुद्धींद्रिये व इंद्रियशक्ती निर्माण होतात. मनाचे रूप संकल्प-विकल्प करणारे आहे.
Verse 11
बुद्धीन्द्रियाणि श्रोत्रं त्वक् चक्षुर्जिह्वा च नासिका । शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च गोचरः
बुद्धींद्रिये—कान, त्वचा, डोळे, जीभ आणि नाक. यांचे विषय अनुक्रमे—शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि गंध आहेत.
Verse 12
बुद्धीन्द्रियाणां कथितः श्रोत्रादिक्रमतस्ततः । वैकारिकादहंकारात्तन्मात्राण्यभवन्क्रमात्
श्रोत्र इत्यादी क्रमाने बुद्धींद्रिये सांगितली. त्यानंतर वैकारिक (सात्त्विक) अहंकारापासून तन्मात्रा क्रमशः उत्पन्न झाल्या.
Verse 13
तानि प्रोक्तानि सूक्ष्माणि मुनिभि स्तत्त्वदर्शिभिः । कर्मेन्द्रियाणि ज्ञेयानि स्वकार्य्यसहितानि च
तत्त्वदर्शी मुनींनी यांना सूक्ष्म असे सांगितले आहे; ही कर्मेन्द्रिये असून, ती त्यांच्या त्यांच्या कार्यांसह जाणावीत.
Verse 14
विप्रर्षे वाक्करौ पादौ पायूपस्थौ च तत्क्रियाः । वचनादानगमनविसर्ग्गानन्दसंज्ञिताः
हे विप्रर्षे! वाणी, हात, पाय, पायु व उपस्थ—यांच्या क्रिया अनुक्रमे वचन, आदान-प्रदान (ग्रहण/दान), गमन, विसर्जन व आनंद अशी ओळखल्या जातात.
Verse 15
भूतादिकादहंकारात्तन्मात्राण्यभवन्क्रमात् । तानि सूक्ष्माणि रूपाणी शब्दादीनामिति स्थितिः
भूतादि (तामस) अहंकारापासून क्रमाने तन्मात्रा उत्पन्न झाल्या; त्या शब्दादींची सूक्ष्म रूपे आहेत—असा सिद्ध क्रम आहे.
Verse 16
तेभ्यश्चाकाशवाय्वग्निजलभूमिजनिः क्रमात् । विज्ञेया मुनिशार्दूल पञ्चभूतमितीष्यते
त्या सूक्ष्म तत्त्वांपासून क्रमाने आकाश, वायू, अग्नी, जल आणि पृथ्वी उत्पन्न होतात। हे मुनिशार्दूल, यांनाच ‘पंचमहाभूत’ असे म्हणतात।
Verse 17
इति श्रीशिवमहापुराणे षष्ठ्यां कैलाससंहितायां शिवाद्वैतज्ञानकथनादि सृष्टिकथनं नाम सप्तदशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या षष्ठ कैलाससंहितेत ‘शिवाच्या अद्वैत-ज्ञानकथनापासून आरंभ होऊन सृष्टीकथन’ नावाचा सतरावा अध्याय समाप्त झाला.
Verse 18
वामदेव उवाच । भूतसृष्टिः पुरा प्रोक्ता कलादिभ्यः कथम्पुनः । अन्यथा प्रोच्यते स्कन्द संदेहोऽत्र महान्मम
वामदेव म्हणाले—हे स्कंद! पूर्वी भूतसृष्टी कलादि तत्त्वांपासून उत्पन्न झाली असे सांगितले होते; मग आता ती वेगळ्या प्रकारे कशी सांगितली जाते? या बाबतीत मला मोठा संशय उत्पन्न झाला आहे.
Verse 19
आत्मतत्त्वमकारस्स्याद्विद्या स्यादुस्ततः परम् । शिवतत्त्वम्मकारस्स्याद्वामदेवेति चिंत्यताम्
अकार हे आत्मतत्त्व मानून ध्यान करावे, आणि त्यापलीकडील परा विद्या चिंतावी। मकार हे शिवतत्त्व मानून वामदेवस्वरूपाचे ध्यान करावे।
Verse 20
बिन्दुनादौ तु विज्ञेयौ सर्वतत्त्वार्थकावुभौ । तत्रत्या देवतायाश्च ता मुने शृणु साम्प्रतम्
निश्चितच बिंदू आणि नाद—हे दोन्ही—सर्व तत्त्वांचा अर्थ दर्शवितात। आणि आता, हे मुने, तेथे अधिष्ठित देवतांचे वर्णन माझ्याकडून ऐक।
Verse 21
ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च महेश्वरसदाशिवौ । ते हि साक्षाच्छिवस्यैव मूर्तयः श्रुतिविश्रुताः
ब्रह्मा, विष्णू, रुद्र, महेश्वर आणि सदाशिव—हे सर्व श्रुतीत प्रसिद्ध, साक्षात् शिवाचेच मूर्तिरूप आहेत।
Verse 22
इत्युक्तम्भवता पूर्वमिदानीमुच्यतेऽन्यथा । तन्मात्रेभ्यो भवन्तीति सन्देहोऽत्र महान्मम
भगवन्, आपण पूर्वी हे एका प्रकारे सांगितले; आता मात्र वेगळ्या प्रकारे सांगितले जात आहे. की ते तन्मात्रांपासून उत्पन्न होतात—या बाबतीत मला मोठा संशय आहे।
Verse 23
कृत्वा तत्करुणां स्कन्द संशयं छेत्तुमर्हसि । इत्याकर्ण्य मुनेर्वाक्यं कुमारः प्रत्यभाषत
“हे स्कंद, करुणा करून माझा संशय छेदणे तुम्हालाच योग्य आहे।” मुनिचे हे वचन ऐकून कुमार (स्कंद) उत्तर देऊ लागला।
Verse 24
श्रीसुब्रह्मण्य उवाच । तस्माद्वेति समारभ्य भूतसृष्टिक्रमे मुने । ताञ्छृणुष्व महाप्राज्ञ सावधानतया द रात्
श्री सुब्रह्मण्य म्हणाले—हे मुने! ‘तस्मात्’पासून आरंभ करून भूतसृष्टीचा क्रम ऐक. हे महाप्राज्ञा! तो अत्यंत सावधानतेने लक्ष देऊन ग्रहण कर.
Verse 25
जातानि पञ्च भूतानि कलाभ्य इति निश्चितम् । स्थूलप्रपञ्चरूपाणि तानि भूतपतेर्वपुः
निश्चित असे सांगितले आहे की पाच महाभूत दिव्य कलांपासून उत्पन्न होतात. स्थूल प्रपंचरूपाने तीच भूतपती भगवान् शिवांची देहरूपता आहे.
Verse 26
शिवतत्त्वादि पृथ्व्यन्तं तत्त्वानामुदयक्रमे । तन्मात्रेभ्यो भवन्तीति वक्तव्यानि क्रमान्मुने
हे मुने! शिवतत्त्वापासून पृथ्वीतत्त्वापर्यंत तत्त्वांच्या उदयक्रमाचे वर्णन करताना, ती तन्मात्रांपासून उत्पन्न होतात असे क्रमाने सांगावे.
Verse 27
तन्मात्राणां कलानामप्यैक्यं स्याद्भूतकारणम् । अविरुद्धत्व मेवात्र विद्धि ब्रह्माविदांवर
तन्मात्रा व कलांचा एकात्म संयोगच भूततत्त्वांचे कारण ठरतो. हे ब्रह्मविद्येत श्रेष्ठ, येथे हे पूर्ण अविरोधत्व म्हणून जाण.
Verse 28
स्थूलसूक्ष्मात्मके विश्वे चन्द्रसूर्य्यादयो ग्रहाः । सनक्षत्राश्च संजातास्तथान्ये ज्योतिषां गणाः
स्थूल व सूक्ष्म स्वरूपाच्या या विश्वात चंद्र, सूर्य इत्यादी ग्रह उत्पन्न झाले. नक्षत्रेही प्रकट झाली आणि तसेच अन्य तेजस्वी ज्योतींचे समूहही निर्माण झाले.
Verse 29
ब्रह्मविष्णुमहेशादिदेवता भूतजातयः । इन्द्रादयोऽपि दिक्पाला देवाश्च पितरोऽसुराः
ब्रह्मा, विष्णू, महेश इत्यादी देवता; सर्व भूतजाती; इंद्र इत्यादी दिक्पाल; देव, पितर आणि असुर—हे सर्व (यात) अंतर्भूत आहेत.
Verse 30
राक्षसा मानुषाश्चान्ये जंगमत्वविभागिनः । पशवः पक्षिणः कीटाः पन्नगादि प्रभेदिनः
राक्षस, मनुष्य व इतर जंगम प्राणी—आपापल्या विभागानुसार—पशू, पक्षी, कीटक तसेच सर्प इत्यादी अनेक भेदांनी (प्रकट होतात).
Verse 31
तरुगुल्मलतौषध्यः पर्वताश्चाष्ट विश्रुताः । गंगाद्यास्सरितस्सप्त सागराश्च महर्द्धयः
वृक्ष, झुडपे, वेलीं व औषधी; आठ प्रसिद्ध पर्वत; गंगा इत्यादी सात नद्या; आणि वैभवशाली, समृद्ध सागर—हे सर्व (प्रकट विश्वाचे) घटक म्हणून कथिले आहेत.
Verse 32
यत्किंचिद्वस्तुजातन्तत्सर्वमत्र प्रतिष्ठितम् । विचारणीयं सद्बुध्या न बहिर्मुनिसत्तम
जे काही वस्तुजात आहे ते सर्व इथेच (याच तत्त्वात/अंतःस्वरूपात) प्रतिष्ठित आहे. म्हणून, हे मुनिश्रेष्ठा, सद्बुद्धीने याचा विचार करावा; बाहेर शोधू नये.
Verse 33
स्त्रीपुंरूपमिदं विश्वं शिवशक्त्यात्मकं बुधैः । भवादृशैरुपास्यं स्याच्छिवज्ञानविशारदैः
बुधजन हे संपूर्ण विश्व स्त्री-पुरुषरूपाने प्रकट झालेले व शिव-शक्त्यात्मक आहे असे जाणतात. म्हणून, शिवज्ञानविशारद तुमच्यासारख्यांनी याची शिव-शक्तिरूपाने उपासना करावी.
Verse 34
सर्वं ब्रह्मेत्युपासीत सर्वं वै रुद्र इत्यपि । श्रुतिराह मुने तस्मात्प्रपञ्चात्मा सदाशिवः
‘सर्व ब्रह्म आहे’ असे उपासावे; आणि ‘सर्वच रुद्र आहे’ असेही. हे मुने, श्रुती असे सांगते; म्हणून प्रपंचाचा आत्मा सदाशिव आहे.
Verse 35
अष्टत्रिंशत्कलान्याससामर्थ्याद्वैतभावना । सदाशिवोऽहमेवेति भावि तात्मा गुरुः शिवः
अष्टत्रिंशत् कलांच्या न्यासातून प्राप्त सामर्थ्याने अद्वैतभावना उदयास येते—‘मीच सदाशिव आहे’. अशी अंतःप्रतीती; गुरु स्वतः शिव आहे.
Verse 36
एवं विचारी सच्छिष्यो गुरुस्स्यात्स शिवस्स्वयम् । प्रपञ्चदेवतायंत्रमंत्रात्मा न हि संशयः
अशा प्रकारे विवेकयुक्त सच्छिष्य गुरु होण्यास पात्र होतो—तो स्वयं शिवच आहे। निःसंशय, प्रपंचातील देवता, यंत्र व मंत्र यांचे सारस्वरूप शिवच आहे, असे तो जाणतो।
Verse 37
आचार्य्य रूपया विप्र संछिन्नाखिलबन्धनः । शिशुः शिवपदासक्तो गुर्वात्मा भवति धुवम्
हे विप्र! आचार्यरूप गुरूमुळे सर्व बंधने पूर्णपणे छिन्न होतात. शिवपदाशी आसक्त असलेला बालकही निश्चयच गुरु-तत्त्वात स्थित (गुर्वात्मा) होतो.
Verse 38
यदस्ति वस्तु तत्सर्वं गुण प्राधान्ययोगतः । समस्तं व्यस्तमपि च प्रणवार्थम्प्रचक्षते
जे काही वस्तुरूपाने अस्तित्वात आहे, ते सर्व गुणांच्या प्राधान्यानुसार समजले असता—समष्टि असो वा व्यष्टि—ते ‘प्रणव’ (ॐ) याचाच अर्थ म्हणून सांगितले आहे.
Verse 39
रागादिदोषरहितं वेदसारः शिवो दिशः । तुभ्यम्मे कथितम्प्रीत्याऽद्वैतज्ञानं शिवप्रियम्
रागादी दोषांपासून मुक्त आणि वेदांचे सार असलेले शिव हेच परम ध्येय आहेत. मी प्रेमाने तुला हे शिवप्रिय अद्वैत ज्ञान सांगितले आहे.
Verse 40
यो ह्यन्यथैतन्मनुते मद्वचो मदगर्वितः । देवो वा मानवस्सिद्धो गन्धर्वो मनुजोऽपि वा
जो कोणी गर्वाने फुगून माझ्या शब्दांचा अन्यथा अर्थ लावतो—मग तो देव असो, मानव असो, सिद्ध असो, गંધर्व असो किंवा कोणताही मनुष्य असो.
Verse 41
दुरात्मनस्तस्य शिरश्छिंद्यां समतयाद्ध्रुवम् । सच्छक्त्या रिपुकालाग्निकल्पया न हि संशयः
मी त्या दुरात्म्याचे शिर निश्चितपणे उडवीन—शत्रूंसाठी कालाग्नीप्रमाणे असलेल्या माझ्या दिव्य शक्तीने; यात शंका नाही.
Verse 42
भवानेव मुने साक्षाच्छिवाद्वैतविदांवरः । शिवज्ञानोपदेशे हि शिवाचारप्रदर्शकः
हे मुने! आपणच प्रत्यक्ष शिव-अद्वैत जाणणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ आहात; कारण शिवज्ञानाचा उपदेश करताना आपण शैवाचाराचे स्पष्ट दर्शन घडविता.
Verse 43
यद्देहभस्मसम्पर्कात्संछिन्नाघव्रजोऽशुचिः । महापिशाचः सम्प्राप्य त्वत्कृपातस्सतां गतिम्
आपल्या देहभस्माच्या स्पर्शाने त्याचा पापसमूह छिन्न झाला; तो अशुचि महापिशाचही आपल्या कृपेने सत्पुरुषांची परम गती प्राप्त करून गेला.
Verse 44
शिवयोगीति संख्यातत्रिलोक विभवो भवान् । भवत्कटाक्षसम्पर्कात्पशु पशुपतिर्भवेत्
आपण ‘शिवयोगी’ म्हणून विख्यात, त्रिलोकीच्या वैभवाने संपन्न आहात। आपल्या कृपाकटाक्षाच्या स्पर्शाने बंधित जीव (पशु)ही पशुपतित्व प्राप्त करतो।
Verse 45
तव तस्य मयि प्रेक्षा लोकाशिक्षार्थमादरात् । लोकोपकारकरणे विचरन्तीह साधवः
आपली व त्यांची माझ्यावरची दृष्टी आदरपूर्वक लोकशिक्षेसाठी आहे. कारण या जगात साधुजन सर्वांच्या हितासाठीच विचरत असतात.
Verse 46
इदं रहस्यम्परमं प्रतिष्ठितमतस्त्वयि । त्वमपि श्रद्धया भक्त्या प्रणवेष्वेव सादरम्
हे परम रहस्य तुझ्यात दृढपणे प्रतिष्ठित आहे; म्हणून तूही श्रद्धा व भक्तीने केवळ प्रणव (ॐ) मध्ये आदरपूर्वक प्रवृत्त हो.
Verse 47
उपविश्य च तान्सर्वान्संयोज्य परमेश्वरे । शिवाचारं ग्राहयस्व भूतिरुद्राक्षमिश्रितम्
त्यांना सर्वांना बसवून परमेश्वरात भक्तीने एकत्र कर आणि त्यांना शिवाचार स्वीकारायला लाव—भस्म व रुद्राक्षांनी चिन्हित शिवपूजा।
Verse 48
त्वं शिवो हि शिवाचारी सम्प्राप्ताद्वैतभावतः । विचरंलोकरक्षायै सुखमक्षयमाप्नुहि
तू खरोखरच शिव आहेस—शिवाचारात स्थित—अद्वैतभाव प्राप्त करून. म्हणून लोकांच्या रक्षणासाठी विचर आणि अक्षय आनंद प्राप्त कर।
Verse 49
सूत उवाच । श्रुत्वेदमद्भुतमतं हि षडाननोक्तं वेदान्तनिष्ठितमृषिस्तु विनम्रमूर्त्तिः । भूत्वा प्रणम्य बहुशो भुवि दण्डवत्तत्पादारविन्दविहरन्मधुपत्वमाप
सूत म्हणाले—षडानन (कार्त्तिकेय) यांनी सांगितलेले हे अद्भुत, वेदान्तनिष्ठ मत ऐकून तो विनम्र ऋषी वारंवार भूमीवर दण्डवत् पडून नमस्कार करू लागला; आणि त्या प्रभूच्या चरणकमळांभोवती भ्रमरासारखा फिरत, मधुपभाव—मधुर रसास्वाद—प्राप्त करू लागला।
Frequently Asked Questions
It resolves an apparent contradiction about whether Puruṣa is above or below Prakṛti by introducing a two-standpoint explanation: Śiva is supreme in non-duality, yet appears as a contracted Puruṣa through māyā within the prakṛti-based order.
Saṃkoca explains how the unlimited (Śiva) can be spoken of as an ‘enjoyer’ bound to guṇas without compromising non-duality: limitation is an adopted condition (via kalādi pañcaka), not the ultimate nature of reality.
The chapter emphasizes Śiva as nirguṇa and saccidānanda in doctrinal terms, and also as the freely self-manifesting Lord who becomes the functional Puruṣa (puruṣa-bhāva) for the purposes of cosmology and experience.