Ṣaḍvidhārtha-Parijñāna: Praṇavārtha and the Sixfold Unity of Meaning (षड्विधार्थपरिज्ञानम् / प्रणवार्थपरिज्ञानम्)

Verse 1

वामदेव उवाच । भगवन्षण्मुखाशेष विज्ञानामृतवारिधे । विश्वामरेश्वरसुत प्रणतार्त्तिप्रभञ्जन

वामदेव म्हणाले— हे भगवन्! हे षण्मुखा! अखंड विज्ञानामृताचा वारिधी! हे विश्वामरेश्वरसुत! शरणागतांची आर्तता नाश करणाऱ्या!

Verse 2

षड्विधार्त्थपरिज्ञानमिष्टदं किमुदाहृतम् । के तत्र षड्विधा अर्थाः परिज्ञानञ्च किं प्रभो

हे प्रभो! इष्टफल देणारे म्हणून जे ‘षड्विध अर्थ-परिज्ञान’ सांगितले आहे, ते काय? तेथे ते सहा प्रकारचे ‘अर्थ’ कोणते, आणि ‘परिज्ञान’ नेमके काय?

Verse 3

प्रतिपाद्यश्च कस्तस्य परिज्ञाने च किं फलम् । एतत्सर्वं समाचक्ष्व यद्यत्पृष्टं मया गुह

आणि ज्याचे परम तत्त्व म्हणून प्रतिपादन करावयाचे तो कोण, व त्याला पूर्णपणे जाणल्याने कोणते फळ मिळते? हे गुह, मी जे जे विचारले आहे ते सर्व सविस्तर सांग.

Verse 4

एतमर्त्थमविज्ञाय पशुशास्त्रविमोहितः । अद्याप्यहम्महासेन भ्रान्तश्च शिवमायया

हा अर्थ न जाणता मी—महासेन—पशु (बंधित जीव) यांसाठीच्या शास्त्रांनी मोहित झालो. आजही मी शिवमायेने भ्रमित आहे.

Verse 5

अहं शिवपदद्वंद्वज्ञानामृतरसायनम् । पीत्त्वा विगतसम्मोहो भविष्यामि यथा तथा

मी शिवाच्या चरणद्वय रूपी ज्ञानामृताचे रसायन पिऊन, मोहातून मुक्त होईन आणि जसा मी खरोखर आहे तसाच स्थित राहीन.

Verse 6

कृपामृतार्द्रया दृष्ट्या विलोक्य सुचिरं मयि । कर्त्तव्योऽनुग्रहः श्रीमत्पादाब्जशरणागते

करुणामृताने ओलसर झालेल्या दृष्टीने मला दीर्घकाळ पाहून, आपल्या श्रीमंत चरणकमलांच्या शरण आलेल्या माझ्यावर अनुग्रह करावा।

Verse 7

इति श्रुत्वा मुनीन्द्रोक्तं ज्ञानशक्तिधरो विभुः । प्राहान्यदर्शनमहासंत्रासजनकं वचः

मुनींद्रांचे वचन ऐकून, ज्ञानशक्तिधारी सर्वव्यापी प्रभूंनी नंतर असे दुसरे वचन उच्चारले, जे अदृष्ट अनिष्टाचा संकेत देऊन महान भय उत्पन्न करणारे होते।

Verse 8

सुब्रह्मण्य उवाच । श्रूयताम्मुनिशार्दूल त्वया यत्पृष्टमादरात् । समष्टिव्यष्टिभावेन परिज्ञानम्महेशितुः

सुब्रह्मण्य म्हणाला—हे मुनिशार्दूल! तू आदराने जे विचारलेस ते ऐक. समष्टि व व्यष्टि भावाने महेश्वराचे यथार्थ परिज्ञान मी सांगतो।

Verse 9

प्रणवार्त्थपरिज्ञानरूपं तद्विस्तरादहम् । वदामि षड्विधार्थैक्य परिज्ञानेन सुव्रत

हे सुव्रत! प्रणव (ॐ) च्या अर्थाचे परिज्ञानरूप साक्षात्कार मी विस्ताराने सांगतो. त्याच्या षड्विध अर्थांची एकता जाणल्याने ते ज्ञान प्राप्त होते।

Verse 10

प्रथमो मंत्ररूपः स्याद्द्वितीयो मंत्रभावितः । देवतार्त्थस्तृतीयोऽर्थः प्रपञ्चार्थस्ततः परम्

पहिला अर्थ मंत्रस्वरूप; दुसरा मंत्राने भावित (संस्कारित) झालेला. तिसरा अर्थ देवतार्थ—म्हणजे भगवंताशी संबंधित; आणि त्यापुढील उच्च अर्थ प्रपंच (जगत्) सत्य उघड करतो।

Verse 11

चतुर्थः पञ्चमार्थस्स्याद्गुरुरूपप्रदर्शकः । षष्ठश्शिष्यात्मरूपोऽर्थः षड्विधार्थाः प्रकीर्त्तिताः

चौथा व पाचवा अर्थ गुरुचे स्वरूप प्रकट करणारे आहेत; सहावा अर्थ शिष्याच्या आत्मस्वरूपाचा आहे। अशा रीतीने षड्विध अर्थ सांगितले आहेत।

Verse 12

तत्र मन्त्रस्वरूपन्ते वदामि मुनिसत्तम । येन विज्ञातमात्रेण महाज्ञानी भवेन्नरः

हे मुनिश्रेष्ठ, तेथे मी तुला मंत्राचे खरे स्वरूप सांगतो; ज्याचे केवळ ज्ञान झाल्यानेच मनुष्य महाज्ञानी होतो।

Verse 13

आद्यस्स्वरः पंचमश्च पञ्चमान्तस्ततः परः । बिन्दुनादौ च पञ्चार्णाः प्रोक्ता वेदैर्न चान्यथा

आद्य स्वर, पाचवा स्वर, आणि जो पाचव्यावर समाप्त होतो—त्यापलीकडे; तसेच बिंदू व नाद—हे पाच अक्षर वेदांनीच सांगितले आहेत, अन्यथा नाही।

Verse 14

एतत्समष्टिरूपो हि वेदादिस्समुदाहृतः । नादस्सर्व्वसमष्टिः स्याद्बिंद्वाढ्यं यच्चतुष्टयम्

हे वेद इत्यादींचे समष्टिरूप म्हणून सांगितले आहे। नाद हा सर्व समष्ट्यांचा समष्टि मानला जातो; आणि बिंदूने समृद्ध ते चतुष्टय त्याचे पूर्ण प्रकटन आहे।

Verse 15

व्यष्टिरूपेण संसिद्धं प्रणवे शिववाचके । यंत्ररूपं शृणु प्राज्ञ शिवलिंगं तदेव हि

हे प्राज्ञ, ऐक—शिववाचक प्रणव ‘ॐ’ हा व्यष्टि (व्यक्त) रूपाने पूर्ण सिद्ध आहे; तोच प्रणव यंत्ररूपाने निश्चयच शिवलिंग आहे.

Verse 16

सर्व्वाधस्ताल्लिखेत्पीठं तदूर्ध्वम्प्रथमं स्वरम् । उवर्णं च तदूर्द्ध्वं स्थम्पवर्गान्तं तदूर्ध्वगम्

सर्वात खालच्या भागी पीठ लिहावे. त्याच्या वर पहिला स्वर लिहावा; त्याच्या वर ‘उ’ वर्ण; त्याच्या वर ‘स्थ’; आणि त्याच्या वर ‘प’ वर्गापासून शेवटपर्यंत—क्रमाने वरच्या दिशेने मांडावे.

Verse 17

तन्मस्तकस्थं बिंदुं च तदूर्द्ध्वं नादमालिखेत् । यंत्रे संपूर्णतां याति सर्वकामः प्रसिध्यति

त्याच्या शिरोभागी असलेला बिंदू लिहावा आणि त्याच्या वर नाद अंकित करावा. यामुळे यंत्र पूर्ण होते आणि सर्व कामना सिद्ध होतात.

Verse 18

एतं यंत्रं समालिख्य प्रणवे नव वेष्टयेत् । तदुत्थेनैव नादेन विद्यन्नादावसानकम्

हे यंत्र विधिपूर्वक रेखाटून त्यास प्रणव ‘ॐ’ ने नऊ वेळा वेढावे। त्या प्रणवातून उठणाऱ्या नादाने साधक नादप्रवाहाचा अंतिम लयापर्यंत बोध करावा।

Verse 19

देवतार्त्थम्प्रवक्ष्यामि गूढं सर्व्वत्र यन्मुने । तव स्नेहाद्वामदेव यथा शंकरभाषितम्

हे मुने, सर्वत्र सूक्ष्म रीतीने गूढ असलेले देवतार्थ मी आता सांगतो—जसे शंकरांनी भाषिले. हे वामदेव, तुझ्यावरील स्नेहामुळे मी ते उघड करीत आहे.

Verse 20

सद्योजातम्प्रपद्यामीत्युपक्रम्य सदाशिवोम् । इति प्राह श्रुतिस्तारं ब्रह्मपंचकवाचकम्

‘सद्योजातास शरण जातो’ असे आरंभ करून ‘ॐ सदाशिव’ असे उच्चारत श्रुतीने तारस्वरूप ते वचन सांगितले, जे पंचब्रह्माचे प्रतिपादन करते.

Verse 21

विज्ञेया ब्रह्मरूपिण्यस्सूक्ष्माः पंचैव देवताः । एता एव शिवस्यापि मूर्तित्वे नोपबृंहिताः

ब्रह्मस्वरूपिण्या सूक्ष्म अशा केवळ पाच देवता जाणाव्यात. ह्याच शिवाच्या मूर्तत्वातही कोणतीही अतिरिक्त वाढ किंवा बंधन घडवत नाहीत.

Verse 22

शिवस्य वाचको मन्त्रश्शिवमूर्त्तेश्च वाचकः । मूर्त्तिमूर्तिमतोर्भेदो नात्यन्तं विद्यते यतः

मंत्र हा शिवाचा वाचक आहे आणि शिवमूर्तीचाही वाचक आहे। कारण मूर्ती व अमूर्ती यांतील भेद पूर्णतः निरपेक्ष नाही; म्हणून मंत्र दोन्हींचा बोध करतो।

Verse 23

ईशानमुकुटोपेत इत्यारभ्य पुरोदितः । शिवस्य विग्रहः पञ्चवक्त्राणि शृणु सांप्रतम्

“ईशानमुकुटोपेत” इत्यादी शब्दांनी शिवाचा विग्रह पूर्वीच वर्णिला आहे। आता सावधपणे ऐक—मी शिवाच्या पंचवक्त्रांचे वर्णन करीत आहे।

Verse 24

पंचमादि समारभ्य सद्योजाताद्यनुक्रमात् । उर्द्ध्वांतमीशानांतं च मुखपंचकमीरितम्

पंचमापासून आरंभ करून, सद्योजात इत्यादी क्रमाने, वरच्या बाजूस ईशानपर्यंत—असे शिवाचे पंचमुख निरूपित झाले आहे।

Verse 25

ईशानस्यैव देवस्य चतुर्व्यूहपदे स्थितम् । पुरुषाद्यं च सद्यांतं ब्रह्मरूपं चतुष्टयम्

केवळ देव ईशानाच्या चतुर्व्यूहपदात स्थित असे ब्रह्मरूप चतुष्टय आहे—पुरुषापासून आरंभ होऊन सद्यापर्यंत समाप्त.

Verse 26

पंच ब्रह्मसमष्टिस्स्यादीशानं ब्रह्म विश्रुतम् । पुरुषाद्यं तु तद्व्यष्टिस्सद्योजातान्तिकं मुने

पंच ब्रह्मांची समष्टि-तत्त्व ‘ईशान-ब्रह्म’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. परंतु त्यांची व्यष्टि-प्रकटीकरण-परंपरा पुरुषापासून आरंभून सद्योजातापर्यंत जाते, हे मुने।

Verse 27

अनुग्रहमयं चक्रमिदं पंचार्त्थकारणम् । परब्रह्मात्मकं सूक्ष्मं निर्विकारमनामयम्

हे चक्र अनुग्रहस्वरूप असून पंचार्थांचे कारण आहे. ते परब्रह्मस्वभावी, सूक्ष्म, निर्विकार आणि निरामय आहे.

Verse 28

अनुग्रहोऽपि द्विविधस्तिरोभावादिगोचरः । प्रभुश्चान्यस्तु जीवानां परावरविमुक्तिदः

अनुग्रहही द्विविध आहे—एक तिरोभाव इत्यादी दैवी कृत्यांच्या रूपाने कार्य करतो. आणि प्रभु जीवांहून भिन्न असून पर व अपर—दोन्ही बंधनांतून मुक्ती देतो.

Verse 29

एतत्सदाशिवस्यैव कृत्यद्वयमुदाहृतम् । अनुग्रहेऽपि सृष्ट्यादिकृत्यानां पंचकं विभोः

हे सदाशिवाचेच द्विविध कृत्य म्हणून सांगितले आहे. तरीही आपल्या अनुग्रहाने तो सर्वव्यापी विभु सृष्टी इत्यादी पंचकृत्येही प्रकट करतो.

Verse 30

मुने तत्रापि सद्याद्या देवताः परिकीर्त्तिताः । परब्रह्मस्वरूपास्ताः पंच कल्याणदास्सदा

हे मुने, तेथेही सद्य आदि देवतांचे वर्णन केले आहे; ते पाचही सदा परब्रह्मस्वरूप असून नित्य कल्याण देणारे आहेत।

Verse 31

अनुग्रहमयं चक्रं शांत्यतीतकलामयम् । सदाशिवाधिष्ठितं च परमं पदमुच्यते

अनुग्रहमय चक्र, शांतीपलीकडील कलांनी युक्त आणि ज्यावर स्वयं सदाशिव अधिष्ठित आहेत—तेच परम पद म्हणतात।

Verse 32

एतदेव पदं प्राप्यं यतीनां भवितात्मनाम् । सदाशिवोपासकानां प्रणवासक्तचेतसाम्

हेच पद शुद्धात्मा यतींना प्राप्त करण्यास योग्य आहे—सदाशिवोपासकांना, ज्यांचे चित्त प्रणव ‘ॐ’ मध्ये आसक्त आहे।

Verse 33

एतदेव पदं प्राप्य तेन साकं मुनीश्वराः । भुक्त्वा सुविपुलान्भोगान्देवेन ब्रह्मरूपिणा

तेच परम पद प्राप्त करून मुनीश्वर त्याच्याशी एकरूप होऊन, ब्रह्मरूप देवाने दिलेले अतिविशाल दिव्य भोग अनुभवून आनंदित झाले।

Verse 34

महाप्रलयसंभूतौ शिवसाम्यं भजंति हि । न पतंति पुनः क्वापि संसाराब्धौ जनाश्च ते

महाप्रलयकाळी ते जन निश्चयच शिवसाम्य प्राप्त करतात; ते पुन्हा कधीही संसारसागरात कुठेही पडत नाहीत।

Verse 35

ते ब्रह्मलोक इति च श्रुतिराह सनातनी । ऐश्वर्य्यं तु शिवस्यापि समष्टिरिदमेव हि

सनातन श्रुती त्या लोकाला “ब्रह्मलोक” असे म्हणते; परंतु ही समष्टीरूप समग्रताही शिवाच्या ऐश्वर्याचेच प्रकटीकरण आहे।

Verse 36

सर्वैश्वर्येण सम्पन्न इत्याहाथर्व्वणी शिखा । सर्वैश्वर्य्यप्रदातृत्वमस्यैव प्रवदन्ति हि

अथर्वणी शिखा म्हणते—“तो सर्व ऐश्वर्यांनी संपन्न आहे।” खरेच, सर्व प्रकारचे प्रभुत्व व समृद्धी देणारा तोच आहे असे सांगितले जाते।

Verse 37

चमकस्य पदान्नान्य दधिकं विद्यते पदम् । ब्रह्मपंचकविस्तारप्रपंचः खलु दृश्यते

चमक स्तोत्रात ‘पदम्’ या शब्दापेक्षा मोठा दुसरा कोणताही शब्द आढळत नाही। खरेच, याच्यात ब्रह्मपंचकाचा सर्व विस्तार-प्रपंच प्रकट दिसतो।

Verse 38

ब्रह्मभ्य एवं संजाता निवृत्त्याद्याः कला मताः । सूक्ष्मभूतस्वरूपिण्यः कारणत्वेन विश्रुताः

अशा प्रकारे ब्रह्मापासून निवृत्ती इत्यादी कला उत्पन्न होतात। त्या सूक्ष्मभूत-स्वरूप (तन्मात्रा) असून कारणरूप आधार म्हणून प्रसिद्ध आहेत।

Verse 39

स्थूलरूपस्वरूपस्य प्रपंचस्यास्य सुव्रत । पंचधावस्थितं यत्तद्ब्रह्मपंचकमिष्यते

हे सुव्रत, हा प्रकट प्रपंच—स्थूल रूप व स्वभावासहित—पाच प्रकारे स्थित आहे; म्हणून त्यास ‘ब्रह्मपंचक’ म्हणतात।

Verse 40

पुरुषः श्रोत्रवाण्यौ च शब्दकाशौ च पंचकम् । व्याप्तमीशानरूपेण ब्रह्मणा मुनिसत्तम

हे मुनिश्रेष्ठ, पुरुष, श्रोत्र, वाणी, शब्द आणि आकाश हे पंचक ईशानरूपाने ब्रह्माने व्याप्त केले आहे।

Verse 41

प्रकृतिस्त्वक्च पाणिश्च स्पर्शो वायुश्च पंचकम् । व्याप्तं पुरुषरूपेण ब्रह्मणैव मुनीश्वर

हे मुनीश्वर, प्रकृती, त्वचा, पाणी (हात), स्पर्श आणि वायु हे पंचक पुरुषरूप ब्रह्मानेच व्याप्त केले आहे।

Verse 42

अहंकारस्तथा चक्षुः पादो रूपं च पावकः । अघोरव्रह्मणा व्याप्तमेतत्पंचकमंचितम्

अहंकार, नेत्र, पाद, रूप आणि पावक—हे तेजस्वी पंचक अघोर-ब्रह्म (शिवाचे शुभ, अभय परतत्त्व) यांनी सर्वत्र व्यापिलेले आहे।

Verse 43

बुद्धिश्च रसना पायू रस आपश्च पंचकम् । ब्रह्मणा वामदेवेन व्याप्तं भवति नित्यशः

बुद्धी, जिव्हा, पायू, रस (चव) आणि आप (जलतत्त्व)—हे पंचक वामदेव-शक्तीने ब्रह्म्याद्वारे नित्य सर्वत्र व्यापिलेले असते।

Verse 44

मनो नासा तथोपस्थो गन्धो भूमिश्च पंचकम् । सद्येन ब्रह्मणा व्याप्तं पंचब्रह्ममयं जगत्

मन, नासिका, उपस्थ, गंध आणि भूमी—हे पंचक सद्योजात-ब्रह्माने व्यापिलेले आहे; म्हणून जगत् पंचब्रह्ममय आहे।

Verse 45

यंत्ररूपेणोपदिष्टः प्रणवश्शिववाचकः । समष्टिः पंचवर्णानां बिंद्वाद्यं यच्चतुष्टयम्

शिववाचक प्रणव (ॐ) यंत्ररूपाने उपदिष्ट आहे. तो पंचवर्णांची समष्टि असून बिंद्वादी चतुष्टयासहित एकरूप आहे।

Verse 46

शिवोपदिष्टमार्गेण यंत्ररूपं विभावयेत् । प्रणवम्परमं मन्त्राधिराजं शिवरूपिणम्

शिवोपदिष्ट मार्गाने यंत्ररूपाचे ध्यान करावे; तसेच शिवरूप, मंत्राधिराज परम प्रणव (ॐ) याचेही चिंतन करावे।