प्रणवार्थ-शिवतत्त्व-निर्णयः (The Determination of Śiva as the Meaning of Praṇava)
या अध्यायात वामदेव ऋषींना त्यांच्या शिवभक्ती व शास्त्रज्ञतेची स्तुती करून अधिकारपूर्ण उपदेश दिला आहे. ते विद्वान असले तरी लोकानुग्रहासाठी सांगितले जाते की जगातील जीव विविध शास्त्रांनी भ्रमित होतात आणि परमेश्वराच्या विचित्र मायेमुळे मोहित होऊन प्रणव (ॐ) चा परम अर्थ ओळखत नाहीत. प्रतिपादन असे की प्रणवार्थ म्हणजे स्वयं शिव—हे श्रुती, स्मृती, पुराण व आगमांत प्रधानत्वाने सिद्ध आहे. जिथे वाणी व मन पोहोचत नाहीत, जिथून ब्रह्मा-विष्णु-इंद्र तसेच भूत-इंद्रिये इत्यादींची उत्पत्ती होते, जे अजन्मा-अकृत आहे, आणि जिथे वीज-सूर्य-चंद्रही प्रकाशत नाहीत—परंतु ज्याच्या तेजाने सर्व प्रकाशते—तो स्वयंज्योती परब्रह्म सर्वेश्वर शिव आहे. अशा रीतीने निर्गुण-सगुण ब्रह्मभाषा शैव निष्कर्षात, प्रणव व ईश्वरत्वकेंद्रित, एकत्र केली आहे।
Shlokas
Verse 1
श्रीब्रह्मण्य उवाच । साधुसाधु महाभाग वामदेव मुनीश्वर । त्वमतीव शिवे भक्तश्श्विज्ञानवतांवरः
श्री ब्रह्मण्य म्हणाले— साधु, साधु! हे महाभाग वामदेव मुनिश्वर। तू शिवाचा अत्यंत भक्त आहेस आणि शिवज्ञानधारकांमध्ये श्रेष्ठ आहेस।
Verse 2
त्वया त्वविदितं किंचिन्ना स्ति लोकेषु कुत्रचित् । तथापि तव वक्ष्यामि लोकानुग्रहकारिणः
लोकांत कुठेही असे काही नाही जे तुला अज्ञात आहे. तरीही लोकांच्या कल्याणासाठी, सर्वांवर कृपा करणारे ते विषय मी तुला सांगतो।
Verse 3
लोकेस्मिन्पशवस्सर्व्वे नानाशास्त्रविमोहिताः । वञ्चिताः परमेशस्य माययातिविचित्रया
या लोकी सर्व पशुभावयुक्त जीव नानाविध शास्त्रांच्या मोहाने भ्रमित होऊन, परमेश्वर शिवाच्या अत्यंत विचित्र मायेमुळे वंचित होतात।
Verse 4
न जानति परं साक्षात्प्रणवार्थम्महेश्वरम् । सगुणन्निर्गुणं ब्रह्म त्रिदेवजनकम्परम्
तो परमाला साक्षात् जाणत नाही—जो प्रणव (ॐ) चा अर्थस्वरूप महेश्वर आहे; जो सगुण-निर्गुण ब्रह्म, परम तत्त्व आणि त्रिदेवांचा जनक आहे।
Verse 5
दक्षिणम्बाहुमुद्धृत्य शपथम्प्रब्रवीमि ते । सत्यं सत्यं पुनस्सत्यं सत्यं सत्यं पुनः पुनः
उजवा बाहू उंचावून मी तुला शपथेने सांगतो—सत्य, सत्य, पुन्हा सत्य; सत्य, सत्य, वारंवार सत्य।
Verse 6
प्रणवार्थश्शिवः साक्षात्प्राधान्येन प्रकीर्त्तितः । श्रुतिषु स्मृतिशास्त्रेषु पुराणेष्वागमेषु च
प्रणव (ॐ) याचा अर्थ साक्षात् शिवच आहे—हे श्रुतींमध्ये, स्मृतिशास्त्रांत, पुराणांत आणि आगमांत प्रधानत्वाने घोषित केले आहे.
Verse 7
यतो वाचो निवर्त्तन्ते अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं यस्य वे विद्वान्न बिभेति कुतश्च न
ज्या परम तत्त्वापर्यंत वाणी आणि मन एकत्र जाऊनही पोहोचू शकत नाहीत व परत येतात—त्या आनंदाला जो विद्वान जाणतो, तो कशाचाही भय मानत नाही।
Verse 8
यस्माज्जगदिदं सर्वं विधिविष्ण्विन्द्रपूर्वकम् । सह भूतेन्द्रियग्रामैः प्रथमं सम्प्रसूयते
ज्याच्यापासून हे सर्व जगत्—विधाता ब्रह्मा, विष्णु आणि इंद्र आदींच्या सहित—भूतसमूह व इंद्रियग्रामांसह प्रथम प्रकट होते।
Verse 9
न सम्प्रसूयते यो वै कुतश्चन कदाचन । यस्मिन्न भासते विद्युन्न न सूर्यो न चन्द्रमाः
जो कधीही, कुठूनही जन्मत नाही; ज्याच्यामध्ये ना विद्युत् चमकते, ना सूर्य, ना चंद्र—तोच परमेश्वर शिव, सर्व सृजित प्रकाशांपलीकडे व सर्व भव-परिवर्तनांपलीकडे आहे.
Verse 10
यस्य भासो विभातीदञ्जगत्सर्वं समन्ततः । सर्व्वैश्वर्य्येण सम्पन्नो नाम्ना सर्व्वेश्वरस्स्वयम्
ज्याच्या तेजाने हे सर्व जग सर्वत्र प्रकाशित होते—तो सर्व ऐश्वर्यांनी संपन्न, स्वतः ‘सर्वेश्वर’ या नामाने प्रसिद्ध, सर्वांचा अधिपती आहे.
Verse 11
यो वै मुमुक्षुभिर्ध्येयः शम्भुराकाशमध्यगः । सर्वव्यापी प्रकाशात्मा भासरूपो हि चिन्मयः
मुमुक्षूंनी ध्यान करावा असा शंभू आकाशाच्या मध्यभागी स्थित आहे. तो सर्वव्यापी, प्रकाशस्वरूप आत्मा आहे; खरेच त्याचे रूप तेजच आहे, कारण तो शुद्ध चैतन्यस्वभाव आहे.
Verse 12
इति श्रीशिवमहापुराणे षष्ठ्यां कैलाससंहितायां संन्यासविधिवर्णनं नाम द्वादशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील षष्ठ ग्रंथ कैलाससंहितेत “संन्यासविधिवर्णन” नावाचा बारावा अध्याय समाप्त झाला.
Verse 13
तदीयन्त्रिविधंरूपं स्थूलं सूक्ष्मं परन्ततः । ध्येयं मुमुक्षुभिर्नित्यं क्रमतो योगिभिर्मुने
हे मुने, त्याचे तत्त्व त्रिविध आहे—स्थूल, सूक्ष्म आणि परमातीत। म्हणून मुमुक्षूंनी त्याचे नित्य ध्यान करावे, आणि योगींनी यथाक्रम पायरीपायरीने साधना करावी।
Verse 14
निष्कलस्सर्व्वदेवानामादिदेवस्सनातनः । ज्ञानक्रियास्वभावो यः पर मात्मेति गीयते
तो निष्कल, सर्व देवांचा आदिदेव व सनातन आहे। ज्याचा स्वभावच ज्ञान आणि दिव्य क्रिया आहे, तोच परमात्मा म्हणून गाईला जातो।
Verse 15
तस्य देवाधिदेवस्य मूर्त्तिस्साक्षात्सदाशिवः । पञ्चमंत्रतनुर्देवः कलापञ्चकविग्रहः
त्या देवाधिदेवाची प्रत्यक्ष मूर्ती म्हणजे साक्षात् सदाशिव—ज्यांचे देह पंचमंत्रमय आहेत आणि ज्यांचा विग्रह पंचकलांनी युक्त आहे।
Verse 16
शुद्धस्फटिकसंकाशः प्रसन्नः शीतलद्युतिः । पंचवक्त्रो दशभुजस्त्रिपंचनयनः प्रभुः
प्रभू शुद्ध स्फटिकासारखे, प्रसन्न व शीतल-सुखद तेजाने दीप्त होऊन प्रकट झाले। ते पंचवक्त्र, दशभुज आणि पंधरा नेत्रांनी युक्त सार्वभौम ईश्वर होते।
Verse 17
ईशानमुकुटोपेतः पुरुषास्यः पुरातनः । अघोरहृदयो वामदेवगुह्यप्रदेशवान्
ते ईशान-मुकुटाने विभूषित असून त्यांचे मुख आद्य पुरुषाचे आहे। त्यांचे हृदय अघोर, आणि गुह्य प्रदेश वामदेव—अशा दिव्य अनुरूपतेने प्रभूचे पवित्र स्वरूप सांगितले आहे।
Verse 18
सद्यपादश्च तन्मूर्त्तिः साक्षात्सकलनिष्कलः । सर्व्वज्ञत्वादिषट्शक्तिषडंगीकृतविग्रहः
तीच मूर्ती ‘सद्यपाद’ म्हणून प्रसिद्ध आहे—जो प्रत्यक्ष सगुणही आणि निर्गुणही आहे। त्याचा विग्रह सर्वज्ञत्वादी सहा शक्तींनी व षडंगांनी संयुक्त आहे।
Verse 19
शब्दादिशक्तिस्फुरितहृत्पंकजविराजितः । स्वशक्त्या वामभागे तु मनोन्मन्या विभूषितः
शब्दादी शक्तींच्या स्पंदनाने त्यांचे हृदयकमळ प्रफुल्लित होऊन शोभते। आणि वामभागी ते स्वतःच्या शक्ती ‘मनोन्मनी’ने विभूषित आहेत, जी मनाच्या पलीकडे आहे।
Verse 20
मन्त्रादिषड्विधार्थानामर्थोपन्याससार्गतः । समष्टिव्यष्टिभावार्थं वक्ष्यामि प्रणवात्मकम्
मंत्रादी षड्विध अर्थांच्या मांडलेल्या अर्थसारावर आधार घेऊन, मी आता प्रणव (ॐ) सांगतो—जो समष्टि व व्यष्टि या दोन्ही भावांचा अर्थस्वरूप आहे।
Verse 21
उपदेशक्रमो ह्यादौ वक्तव्यश्श्रूयतामयम् । चातुर्व्वर्ण्यं हि लोकेस्मिन्प्रसिद्धम्मानुषे मुने
प्रथम उपदेशाचा योग्य क्रम सांगितला पाहिजे—आता तो ऐक. हे मुने, या मनुष्यलोकात चातुर्वर्ण्य (चार वर्णांची व्यवस्था) प्रसिद्ध आहे.
Verse 22
त्रैवर्णिकानामेवात्र श्रुत्याचारसमन्वयः । शुश्रूषामात्रसारा हि शूद्राः श्रुतिबहिष्कृताः
येथे श्रुती व आचार यांचा समन्वय केवळ त्रैवर्णिकांसाठी आहे. शूद्र श्रुती-अध्ययनापासून वर्जित असल्याने, शुश्रूषा (सेवा) हाच त्यांचा मुख्य धर्म सांगितला आहे.
Verse 23
त्रैवर्णिकानां सर्व्वेषां स्वस्वाश्रमरतात्मनाम् । श्रुतिस्मृत्युदितो धर्मोऽनुष्ठेयो नापरः क्वचित्
तीन वर्णांतील सर्व द्विज, जे आपल्या-आपल्या आश्रमधर्मात रत आहेत, त्यांच्यासाठी श्रुती-स्मृतीत सांगितलेला धर्मच आचरावा—कधीही, कुठेही दुसरा नाही.
Verse 24
श्रुतिस्मृत्युदितं कर्म्म कुर्व्व न्सिद्धिमवाप्स्यति । इत्युक्तम्परमेशेन वेदमार्गप्रदर्शिना
जो श्रुती-स्मृतीत सांगितलेले कर्म करतो, तो सिद्धी प्राप्त करतो—असे वेदमर्गप्रदर्शक परमेश (भगवान् शिव) यांनी सांगितले।
Verse 25
वर्णाश्रमाचारपुण्यैरभ्यर्च्य परमेश्वरम् । तत्सायुज्यं गतास्सर्वे बहवो मुनिसत्तमाः
वर्ण-आश्रमधर्मरूपी पुण्यकर्मांनी परमेश्वराची उपासना करून, अनेक श्रेष्ठ मुनी सर्वजण त्यांचे सायुज्य प्राप्त झाले।
Verse 26
ब्रह्मचर्येण मुनयो देवा यज्ञक्रियाध्वना । पितरः प्रजया तृप्ता इति हि श्रुतिरब्रवीत्
श्रुती म्हणते—मुनी ब्रह्मचर्याने तृप्त होतात, देव यज्ञकर्माच्या मार्गाने संतुष्ट होतात, आणि पितर संततीने तृप्त होतात।
Verse 27
एवं ऋणत्रयान्मुक्तो वानप्रस्थाश्रमं गतः । शीतोष्णसुखदुःखादिसहिष्णुर्विजितेन्द्रियः
अशा प्रकारे त्रिविध ऋणातून मुक्त होऊन तो वानप्रस्थ आश्रमात प्रवेश करतो; शीत-उष्ण, सुख-दुःख इत्यादी सहन करणारा व इंद्रियजयी होतो।
Verse 28
तपस्वी विजिताहारो यमाय योगम भ्यसेत् । यथा दृढतरा बुद्धिरविचाल्या भवेत्तथा
तपस्वीने आहारावर विजय मिळवून यम (संयम) साधण्यासाठी योगाचा अभ्यास करावा, ज्यामुळे त्याची बुद्धी अधिक दृढ होऊन कधीही विचलित होणार नाही।
Verse 29
एवं क्रमेण शुद्धात्मा सर्व्वकर्म्माणि विन्यसेत् । सन्यस्य सर्व्वकर्म्माणि ज्ञानपूजापरो भवेत्
अशा रीतीने क्रमाक्रमाने आत्मा शुद्ध झाल्यावर सर्व कर्मे बाजूला ठेवावीत. सर्व कर्मांचा संन्यास करून ज्ञानरूपी पूजेत तत्पर व्हावे—मुक्तिदायक तत्त्वस्वरूप शिव-पतीचे स्थिर ध्यान करावे।
Verse 30
सा हि साक्षाच्छिवैक्येन जीवन्मुक्तिफलप्रदा । सर्व्वोत्तमा हि विज्ञेया निर्विकारा यतात्म नाम्
ते (ज्ञान/साक्षात्कार) प्रत्यक्ष शिव-ऐक्याने जीवन्मुक्तीचे फळ देणारे आहे. तेच सर्वोत्तम—निर्विकार, परिवर्तनरहित—संयत आत्म्यांसाठी जाणण्यास योग्य आहे।
Verse 31
तत्प्रकारमहं वक्ष्ये लोकानुग्रहकाम्यया । तव स्तेहान्महाप्राज्ञ सावधानतया शृणु
लोकांच्या कल्याणाची इच्छा ठेवून मी ती पद्धत सांगतो; हे महाप्राज्ञ, तुझ्यावरच्या स्नेहामुळे सावधपणे ऐक।
Verse 32
सर्व्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञं वेदांतज्ञानपारगम् । आचार्य्यमुपगच्छेत्स यतिर्म्मतिमतां वरम्
तो बुद्धिमान यती असा खरा आचार्य गाठो, जो सर्व शास्त्रार्थांचे तत्त्व जाणणारा व वेदान्तज्ञानात पारंगत—विवेकी जनांत श्रेष्ठ—असा असेल।
Verse 33
तत्समीपमुपव्रज्य यथाविधि विचक्षणः । दीर्घदण्डप्रणामाद्यैस्तोषयेद्यत्नतस्सुधीः
त्यांच्या समीप जाऊन, विचक्षण व सुधी साधकाने विधिपूर्वक दण्डवत् (दीर्घदण्ड) प्रणाम इत्यादींनी प्रयत्नपूर्वक गुरूंना संतुष्ट करावे।
Verse 34
यो गुरु्स्स शिवः प्रोक्तो यश्शिवस्स गुरुस्स्मृतः । इति निश्चित्य मनसा स्वविचारन्निवेदयेत्
जो गुरु म्हणून सांगितला आहे तोच शिव, आणि जो शिव तोच गुरु असे स्मरण आहे—असा मनोमन निश्चय करून, आपला अंतर्विचार विनयाने गुरूंना निवेदावा।
Verse 35
लब्धानुज्ञस्तु गुरुणा द्वादशाहं पयोव्रती । शुक्लपक्षे चतुर्थ्यां वा दशम्यां वा विधानतः
गुरूंची आज्ञा मिळवून तो बारा दिवस पयोव्रत आचरेल. शुक्लपक्षात विधिपूर्वक चतुर्थी किंवा दशमीस हे अनुष्ठान करावे.
Verse 36
प्रातः स्नात्वा विशुद्धात्मा कृतनित्य क्रियस्सुधीः । गुरुमाहूय विधिना नांदीश्राद्धं समारभेत्
प्रातः स्नान करून अंतःकरणाने शुद्ध होऊन, नित्यकर्मे पूर्ण करून, सुज्ञ साधकाने विधिपूर्वक गुरूंना बोलावून मग नांदी-श्राद्ध आरंभ करावा.
Verse 37
विश्वेदेवाः सत्यवसुसंज्ञावंतः प्रकीर्त्तिताः । देवश्राद्धे ब्रह्मविष्णु महेशाः कथितास्त्रयः
विश्वेदेव ‘सत्यवसु’ या संज्ञेने प्रसिद्ध आहेत असे सांगितले आहे. आणि देव-श्राद्धात विशेषतः तीन—ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश (शिव)—यांचा उल्लेख केला आहे.
Verse 38
ऋषिश्राद्धे तु सम्प्रोक्ता देवक्षेत्रमनुष्यजाः । देवश्राद्धे तु वसुरुद्रादित्यास्सम्प्रकीर्त्तिताः
ऋषि-श्राद्धात देवगण, पवित्र क्षेत्र/वंशातून उत्पन्न जन आणि मनुष्य—हे प्राप्तकर्ता सांगितले आहेत. परंतु देव-श्राद्धात वसु, रुद्र आणि आदित्य—यांचेच विशेष कीर्तन केले आहे.
Verse 39
चत्वारो मानुषश्राद्धे सनकाद्या मुनीश्वराः । भूतश्राद्धे पंच महाभूतानि च ततः परम्
मानुष-श्राद्धात सनकादि चार मुनीश्वरांना पात्ररूपे स्मरावे. भूत-श्राद्धात त्यानंतर पंच महाभूतांना अर्पण करावे.
Verse 40
चक्षुरादीन्द्रियग्रामो भूतग्रामश्चतुर्विधः । पितृश्राद्धे पिता तस्य पिता तस्य पिता त्रयः
नेत्रादि इंद्रियसमूह आणि चतुर्विध भूतसमूह—हे पितृ-श्राद्धाशी संबंधित जाणावे. पितृ-श्राद्धात ‘पिता’ त्रिविध—पिता, पितामह व प्रपितामह.
Verse 41
मातृश्राद्धे मातृपितामह्यौ च प्रपितामही । आत्मश्राद्धे तु चत्वार आत्मा पितृपितामहौ
मातृश्राद्धात मातामही व प्रपितामही यांनाही अर्पण करावे. आत्मश्राद्धात मात्र चार अधिकारी—स्वतः, पिता व पितामह (नियत पितृपरंपरेनुसार) मानले आहेत.
Verse 42
प्रपितामहनामा च सपत्नीकाः प्रकीर्त्तिताः । मातामहात्मकश्राद्धे त्रयो मातामहादयः
प्रपितामहांची नावेही त्यांच्या पत्नीसह उच्चारावीत. तसेच मातामह-संबंधी श्राद्धात मातामह इत्यादी तिघांचे आवाहन करून पूजन करावे.
Verse 43
प्रतिश्राद्धं ब्राह्मणानां युग्मं कृत्वोपकल्पितान् । आहूय पादौ प्रक्षाल्य स्वयमाचम्य यत्नतः
प्रत्येक श्राद्धात तयार केलेल्या ब्राह्मणांना जोडीनं बसवावे. त्यांना बोलावून पाय धुवावेत, आणि मग स्वतः यत्नपूर्वक आचमन करून विधी सावधपणे करावा.
Verse 44
समस्तसंपत्समवाप्तिहेतवः समुत्थितापत्कुलधूमकेतवः । अपारसंसारसमुद्रसेतवः पुनन्तु मां ब्राह्मणपादरेणवः
ब्राह्मणांच्या चरणांची रज मला पावन करो—ती सर्व संपत्तीप्राप्तीचे कारण, आपत्तीसमूह-विनाशाची धूमकेतुध्वजा, आणि अपार संसारसमुद्र पार करणारी सेतू आहे।
Verse 45
आपद्धनध्वान्तसहस्रभानवः समीहिता र्थार्पणकामधेनवः । समस्ततीर्थांबुपवित्रमूर्त्तयो रक्षंतु मां ब्राह्मणपादपांसवः
ब्राह्मणांच्या चरणांची धूळ माझे रक्षण करो—ती आपत्ती-रूपी अंधार दूर करणाऱ्या सहस्र सूर्यांसारखी तेजस्वी, कामधेनूसारखी इच्छित फल देणारी, आणि सर्व तीर्थजलांनी धुतल्याप्रमाणे पवित्र स्वरूपाची आहे।
Verse 46
इति जप्त्वा नमस्कृत्य साष्टांगं भुवि दण्डवत् । स्थित्वा तु प्राङ्मुखः शम्भोः पादाब्जयुगलं स्मरन्
अशा रीतीने जप करून नमस्कार केला आणि भूमीवर दंडवत् साष्टांग प्रणाम केला। मग पूर्वाभिमुख उभा राहून शंभू—शिवाच्या कमलचरणयुगलाचे स्मरण केले।
Verse 47
सपवित्रकरश्शुद्ध उपवीती दृढासनः । प्राणायामत्रयं कुर्य्या च्छ्रुत्वातिथ्यादिकं पुनः
पवित्र धारण केलेल्या शुद्ध हातांनी, शुचिर्भूत होऊन, यज्ञोपवीत परिधान करून दृढ आसनात बसून त्रिविध प्राणायाम करावा; आणि नंतर अतिथ्य इत्यादी कर्तव्ये पुन्हा ऐकून (पालन करून) पुढे जावे।
Verse 48
मत्संन्यासांगभूतं यद्विश्वेदेवादिकं तथा । श्राद्धमष्टविधं मातामहगतं पार्वणेन वै
माझ्या संन्यासधर्माच्या अंगांमध्ये विश्वेदेव इत्यादींना अर्पण करणेही समाविष्ट आहे; तसेच पार्वणासह अष्टविध श्राद्ध—विशेषतः मातामहासाठी केलेले—हेही आहे।
Verse 49
विधानेन करिष्यामि युष्मदाज्ञापुरस्सरम् । एवं विधाय संकल्पं दर्भानुत्तरतस्त्यजेत्
“तुमची आज्ञा अग्रस्थानी ठेवून मी हे विधिपूर्वक करीन।” असा संकल्प करून मग कुश‑दर्भा उत्तर दिशेकडे टाकावी।
Verse 50
उपस्पृश्याप उत्थाय वरणक्रममारभेत् । पवित्रपाणिः संस्पृश्य पाणी ब्राह्मणयोर्वदेत्
शुद्धीसाठी आचमन करून मग उठावे आणि विधिपूर्वक वरण-क्रम (ऋत्विजांचे आमंत्रण व सत्कार) आरंभावा. पवित्र केलेल्या हाताने आदराने स्पर्श करून तो दोन्ही ब्राह्मणांच्या हस्तांना संबोधून विनंती करावी (की ते विधीत सहभागी व्हावेत)।
Verse 51
विश्वेदेवार्थ इत्यादि भवद्भ्यां क्षण इत्यपि
‘विश्वेदेवांच्या अर्थासाठी’ इत्यादी शब्दांपासून ‘क्षणभरही’ या पदापर्यंत— हे शब्द तुम्हा दोघांनी उच्चारले आहेत।
Verse 52
प्रसादनीय इत्यन्तं सर्व्व त्रैवं विधिक्रमः । एवं समाप्य वरणं मण्डलानि प्रकल्पयेत्
प्रसाद प्राप्त करून देणाऱ्या कर्मांपासून आरंभ करून ‘प्रसादनीय’ असे म्हणतात त्या विधानापर्यंत— संपूर्ण वैदिक (त्रैव) विधिक्रम असा सांगितला आहे. अशा रीतीने वरणकर्म पूर्ण करून, नंतर मण्डलांची रचना व व्यवस्था करावी।
Verse 53
उदगारभ्य दश च कृत्वाभ्यर्चनमक्षतैः । तेषु क्रमेण संस्थाप्य ब्राह्मणान्पादयोः पुनः
उत्तर दिशेपासून आरंभ करून, अक्षत (अखंड तांदूळ) यांनी दहा स्थानांचे पूजन करावे. मग ती क्रमाने स्थापून, ब्राह्मणांना पुन्हा (त्या) चरणांजवळ आसन द्यावे।
Verse 54
विश्वेदेवादिनामानि ससंवबोधनमुच्चरेत् । इदं वः पाद्यमिति सकुशपुष्पाक्षतोदकैः
तो विश्वेदेव आदि देवतांची नावे विधिपूर्वक आवाहन करून उच्चारावी. मग ‘हे तुमच्या चरणांसाठी पाद्य’ असे म्हणत कुश, पुष्प व अक्षतयुक्त जल अर्पण करावे.
Verse 55
पाद्यं दत्त्वा स्वयमपि क्षालितांघ्रिरुदङ्मुखः । आचम्य युग्मक्लृप्तांस्तानासनेषूपवेश्य च
पाद्य दिल्यानंतर तो स्वतः उत्तराभिमुख होऊन पाय धुऊन घेतो. मग आचमन करून, जोड्याने सजवलेल्या आसनांवर त्या मान्यवरांना बसवतो.
Verse 56
विश्वेदेवस्वरूपस्य ब्राह्मणस्येदमासनम् । इति दर्भासनं दत्त्वा दर्भपाणिस्स्वयं स्थितः
"हे आसन विश्वेदेवांचे स्वरूप असलेल्या ब्राह्मणासाठी आहे." असे म्हणून त्यांनी दर्भाचे आसन दिले आणि स्वतः हातात दर्भ घेऊन उभे राहिले.
Verse 57
अस्मिन्नान्दीमुखश्राद्धे विश्वेदेवार्थ इत्यपि । भवद्भ्यां क्षण इत्युक्त्वा क्रियतामिति संवदेत्
या नांदीमुख-श्राद्धात ‘हे विश्वेदेवांसाठी आहे’ असे म्हणत, निमंत्रित त्या दोघांना ‘क्षणभर थांबा’ असे संबोधावे; नंतर ‘कर्म करावे’ असे म्हणत विधी पुढे चालू करावा।
Verse 58
प्राप्नुतामिति सम्प्रोच्य भवन्ताविति संवदेत् । वदेतां प्राप्नुयावेति तौ च ब्राह्मणपुंगवौ
आदराने ‘आपण दोघेही प्राप्त व्हावे’ असे म्हणून, त्यांना ‘भवन्ताव्’ म्हणजे ‘आपण दोघे’ असे संबोधावे. आणि ते दोघे श्रेष्ठ ब्राह्मण ‘आम्ही दोघे प्राप्त व्हावे’ असे उत्तर देतील।
Verse 59
संपूर्णमस्तु संकल्पसिद्धिरस्त्विति तान्प्रति । भवन्तोऽनुगृह्णंत्विति प्रार्थयेद्द्विजपुंगवान्
त्यांना म्हणावे—‘हे पूर्ण होवो; तुमचा संकल्प सिद्ध होवो।’ मग त्या श्रेष्ठ द्विजांना विनंती करावी—‘हे पूज्यजन, कृपया अनुग्रह करा।’
Verse 60
ततश्शुद्धकदल्यादिपात्रेषु क्षालितेषु च । अन्नादिभोज्यद्रव्याणि दत्त्वा दर्भैः पृथक्पृथक्
मग केळीपान इत्यादी शुद्ध पात्रे नीट धुऊन, त्यांत अन्न व इतर भोज्य पदार्थ ठेवावेत आणि दर्भांनी प्रत्येक भाग वेगवेगळा करून मांडावा।
Verse 61
परिस्तीर्य्य स्वयं तत्र परिषिच्योदकेन च । हस्ताभ्यामवलंब्याथ पात्रं प्रत्येकमादरात्
तेथे स्वतः विधीचा विन्यास पसरवून, नंतर जलाने शिंपडून शुद्ध करावा। मग दोन्ही हातांनी प्रत्येक पात्र एकेक करून आदराने उचलून धरावे।
Verse 62
पृथिवी ते पात्रमित्यादि कृत्वा तत्र व्यवस्थितान् । देवादींश्च चतुर्थ्यन्ताननूद्याक्षतसंयुतान्
“पृथिवी ते पात्रम्” इत्यादी मंत्राने विधी करून, तेथे स्थित देवतादींना चतुर्थी-विभक्तीने आवाहन करावे व अक्षतांसह अर्पण करावे।
Verse 63
उदग्गृहीत्वा स्वाहेति देवार्थेऽन्नं यजेत्पुनः । न ममेति वदेदन्ते सर्वत्रायं विधिक्रमः
अर्पण उंच धरून “स्वाहा” म्हणत देवांसाठी पुन्हा अन्नार्पण करावे। शेवटी “न मम” म्हणावे—हाच विधीक्रम सर्वत्र मान्य आहे।
Verse 64
यत्पादपद्मस्मरणाद्यस्य नामजपादपि । न्यूनं कर्म भवेत्पूर्णन्तं वन्दे साम्बमीश्वरम्
ज्यांच्या पद्मचरण-स्मरणाने आणि नामजपानेही अपूर्ण कर्म पूर्णत्वास जाते—त्या उमा-सहित ईश्वर, साम्ब शिवास मी वंदन करतो।
Verse 65
इति जप्त्वा ततो ब्रूयान्मया कृत मिदं पुनः । नान्दीमुखश्राद्धमिति यथोक्तं च वदेत्ततः
असे जप करून मग म्हणावे—“हे पुनः माझ्याकडून केले गेले आहे।” त्यानंतर यथाविधी यास “नान्दीमुख-श्राद्ध” असे घोषित करावे।
Verse 66
अस्विति ब्रूतेति च तान्प्रसाद्य द्विजपुंगवान् । विसृज्य स्वकरस्थोदं प्रणम्य भुवि दण्डवत्
“अस्तु” असे म्हणत त्याने त्या श्रेष्ठ द्विजांना प्रसन्न केले। मग हातात धरलेले उदक सोडून, भूमीवर दंडवत् प्रणाम केला।
Verse 67
उत्थाय च ततो ब्रूयादमृतम्भवतु द्विजान् । प्रार्थयेच्च परं प्रीत्या कृतांजलिरुदारधीः
मग उठून तो उदारबुद्धी द्विजांना म्हणेल—“हे तुमच्यासाठी अमृतवत् होवो.” आणि हात जोडून प्रेमाने परमेश्वराची प्रार्थना करील।
Verse 68
श्रीरुद्रं चमकं सूक्तं पौरुषं च यथाविधि । चित्ते सदाशिवन्ध्यात्वा जपेद्ब्रह्माणि पञ्च च
विधिपूर्वक श्रीरुद्र, चमक आणि पौरुष सूक्त यांचा जप करावा. आणि चित्तात सदाशिवाचे ध्यान करून पाच ब्रह्म-मंत्रांचाही जप करावा.
Verse 69
भोजनान्ते रुद्रसूक्तं क्षमा पय्य द्विजान्मुनः । तन्मन्त्रेण ततो दद्यादुत्तरापोशणं पुरः
भोजनानंतर मुनिने द्विजांची नम्रपणे क्षमा मागावी व रुद्रसूक्ताचा जप करावा. नंतर त्याच मंत्राने त्यांच्या समोर उत्तरापोशन—अंतिम आचमन—द्यावे.
Verse 70
प्रक्षालितांघ्रिराचम्य पिण्डस्थानं व्रजेत्ततः । आसीनः प्राङ्मुखो मौनी प्राणायामत्रयं चरेत्
पाय धुऊन आचमन करून मग पिंडदानाच्या नियत स्थानी जावे। तेथे पूर्वाभिमुख बसून, मौन धारण करून, त्रिविध प्राणायाम करावा।
Verse 71
नान्दीमुखोक्तश्राद्धांगं करिष्ये पिण्डदानकम् । इति संकल्प्य दक्षादिसमारभ्योदकान्ति कम्
“नंदीमुखाने सांगितलेल्या श्राद्धाच्या अंगरूपाने मी पिंडदान करीन”—असा संकल्प करून, त्याने दक्ष आदींपासून आरंभ करून उदकांती (अंतिम तर्पण)पर्यंत विधी पूर्ण केला।
Verse 72
नव रेखाः समालिख्य प्रागग्रान्द्वादश क्रमात् । संस्तीर्य्य दर्भान्दक्षादिदेवादिस्थानपञ्चकम्
नऊ रेषा नीट आखून, पूर्वाभिमुख अग्रभाग असलेले बारा विभाग क्रमाने करून, दर्भ पसरून, दक्ष आदी देवतांपासून सुरू होणारी पाच पवित्र स्थाने मांडावीत।
Verse 73
तूष्णीं दद्यात्साक्षतोदं त्रिषु स्थानेषु च क्रमात् । स्थानेष्वन्येषु मातृषु मार्ज्जयन्तास्ततः परम्
मौन धारण करून, ते जल तीन ठिकाणी क्रमाने साक्षात् अर्पण करावे। त्यानंतर मातृदेवींशी संबंधित इतर स्थानी पुसून-मार्जन करून शुद्धी करावी।
Verse 74
अत्रेति पितरः पश्चात्साक्षतोदं समर्च्य च । दद्यात्ततः क्रमेणैव देवादिस्थानपञ्चके
नंतर “अत्रेति” असे उच्चारून पितरांचे आवाहन करावे व साक्षात् जलाने पितरांची पूजा करावी। त्यानंतर क्रमाने देवता-आदींच्या पाच पवित्र स्थानी अर्पण द्यावे।
Verse 75
तत्तद्देवादिनामानि चतुर्थ्यन्तान्युदीर्य्य च । पिण्डत्रयं ततो दद्यात्प्रत्येकं स्थानपञ्चके
त्या त्या देवतादींची नावे चतुर्थी विभक्तीत उच्चारून, नंतर तीन पिंड अर्पण करावेत; ठरविलेल्या पाच स्थानांपैकी प्रत्येक ठिकाणी वेगवेगळे समर्पण करावे।
Verse 76
स्वगृह्योक्तेन मार्गेण दद्यात्पिण्डान्पृथक्पृथक् । दद्यादिदं साक्षतं च पितृसाङ्गुण्यहेतवे
स्वतःच्या गृह्यपरंपरेतील विधीनुसार पिंड वेगवेगळे करून एकेक करून अर्पण करावेत. पितरांच्या कल्याण-वृद्धीसाठी अक्षतासहित हे अर्पणही करावे।
Verse 77
ध्यायेत्सदाशिवं देवं हृदयाम्भोजमध्यतः । तत्पादपद्मस्मरणादिति श्लोकं पठन्पुनः
हृदयकमळाच्या मध्यभागी स्थित भगवान सदाशिवांचे ध्यान करावे; आणि त्यांच्या चरणकमळांचे स्मरण करून हा श्लोक पुन्हा पुन्हा पठण करावे।
Verse 78
नमस्कृत्य ब्राह्मणेभ्यो दक्षिणां च स्वश क्तितः । दत्त्वा क्षमापय्य च तान्विसृज्य च ततः क्रमात्
ब्राह्मणांना नमस्कार करून आपल्या शक्तीनुसार दक्षिणा द्यावी. त्यांची क्षमा मागून त्यांना सन्मानाने निरोप द्यावा; मग क्रमाने पुढील विधी करावी।
Verse 79
पिण्डानुत्सृज्य गोग्रासं दद्यान्नोचेज्जले क्षिपेत् । पुण्याहवाचनं त्वां भुंजीत स्वजनैस्सह
पिंडदान झाल्यावर गायीला एक घास अन्न द्यावे; ते शक्य नसेल तर ते जलात अर्पण करावे. मग पुण्याहवाचन करून स्वजनांसह भोजन करावे.
Verse 80
अन्येद्युः प्रातरुत्थाय कृतनित्यक्रियस्सुधीः । उपोष्य क्षौरकर्मादि कक्षोपस्थविवर्जितम्
दुसऱ्या दिवशी पहाटे उठून नित्य शौचादि कर्म करून ज्ञानी भक्ताने उपवास करावा. क्षौरकर्म व तत्सम शृंगारकर्म टाळावे आणि कक्ष व उपस्थसंबंधी भोग टाळून संयम पाळावा.
Verse 81
केशश्मश्रुनखानेव कर्म्मावधि विसृज्य च । समाष्टकेशान्विधिवत्कारयित्वा विधानतः
व्रताच्या काळात केस, दाढी व नखे कापण्याचे कर्म सोडावे. नंतर विधानानुसार विधिपूर्वक केस सम करून योग्य रीतीने मांडून-छाटून घ्यावेत.
Verse 82
स्नात्वा धौतपटश्शुद्धो द्विराचम्याथ वाग्यतः । भस्म संधार्य्य विधिना कृत्वा पुण्याहवाचनम्
स्नान करून धुतलेले स्वच्छ वस्त्र परिधान करून शुद्ध होऊन, दोनदा आचमन करावे व वाणी संयमित ठेवावी. मग विधिपूर्वक भस्म धारण करून पुण्याह-वाचन करावे.
Verse 83
तेन संप्रोक्ष्य संप्राप्य शुद्धदेहस्वभावतः । होमद्रव्यार्थमाचार्य्य दक्षिणार्थं विहाय च
त्या पवित्र जलाने संप्रोक्षण करून देहाची स्वाभाविक शुद्धता प्राप्त झाल्यावर, मग होमासाठी लागणारे द्रव्य वेगळे ठेवावे; आणि हे आचार्य, यथोचित दक्षिणाही अर्पण करावी।
Verse 84
द्रव्यजातं महेशाय द्विजेभ्यश्च विशेषतः । भक्तेभ्यश्च प्रदायाथ शिवाय गुरुरूपिणे
मग संचित पूजाद्रव्य महेशासाठी अर्पण करावे; विशेषतः द्विजांना (ब्राह्मणांना) आणि शिवभक्तांनाही देऊन, गुरुरूप शिवासाठी दान करावे।
Verse 85
वस्त्रादि दक्षिणां दत्त्वा प्रणम्य भुवि दण्डवत् । दोरकौपीनवसनं दण्डाच्च क्षालितम्भुवि
वस्त्र इत्यादी दक्षिणा देऊन, भूमीवर दंडवत् प्रणाम करावा। नंतर भूमीवरच दंड, दोरक, कौपीन व वस्त्र इत्यादी धुऊन शुद्धता राखावी।
Verse 86
आदाय होमद्रव्याणि समिधादीनि च क्रमात् । समुद्रतीरे नद्यां वा पर्व्वते वा शिवालये
समिधा इत्यादी होमद्रव्ये क्रमाने घेऊन, समुद्रकिनारी, किंवा नदीकाठी, किंवा पर्वतावर, अथवा शिवालयात होम करावा।
Verse 87
अरण्ये चापी गोष्ठे वा विचार्य्य स्थानमुत्तमम् । स्थित्वाचम्य ततः पूर्व्वं कृत्वा मानसमञ्जरीम्
अरण्यात असो वा गोठ्यातही असो, उत्तम स्थान विचार करून निवडावे. तेथे उभे राहून प्रथम आचमन करावे, मग मनात पूजेची ‘मानसमंजरी’ रचावी।
Verse 88
ब्राह्ममोंकारसहितं नमो ब्रह्मण इत्यपि । जपित्वा त्रिस्ततो ब्रूयादग्निमीऌए पुरोहितम्
ॐकारासहित ‘नमो ब्रह्मणे’ हा ब्रह्ममंत्र तीनदा जपून, नंतर ऋग्वेदातील आरंभीचा मंत्र ‘अग्निमीळे पुरोहितम्’ उच्चारावा।
Verse 89
अथ महाव्रतमिति अग्निर्वै देवा नामतः । तथैतस्य समाम्नायमिषेत्वोर्ज्जे त्वा वेति तत्
यानंतर ‘महाव्रत’ ही विधी, देवांमध्ये त्या नावाने प्रसिद्ध असा अग्निच आहे. आणि याचा परंपरागत पाठ—‘इषे त्वा, ऊर्जे त्वा’ असा आहे।
Verse 90
अग्न आयाहि वीतये शन्नो देवीरभिष्टये । पश्चात्प्रोच्य मयरसतजभनलगैः सह
हे अग्निदेवा, हविर्दानाच्या विधीसाठी ये; देवता/देवी आम्हांस अभिष्ट साधनेसाठी कल्याण देवोत. असे म्हणत त्याने नंतर बीजाक्षरांसह नियत उच्चार करून क्रमाने विधिपूर्वक पूजा पूर्ण केली।
Verse 91
सम्मितं च ततः पञ्चसंवत्सरमयं ततः । समाम्नायस्समाम्नातः अथ शिक्षां वदेत्पुनः । प्रवक्ष्यामीत्युदीर्याथ वृद्धिरादैच्च सम्वदेत्
त्यानंतर पाच वर्षे मित-नियमाने पाठशिस्त पाळावी. समाम्नाय योग्य रीतीने ग्रहण व जतन झाल्यावर पुन्हा शिक्षा (उच्चारशास्त्र) सांगावी. “आता मी प्रवचन करतो” असे म्हणत वृद्धी व ऐ-औ यांचेही निरूपण करावे।
Verse 92
अथातो धर्मजिज्ञासेत्युच्चार्य पुनरंजसा । अथातो ब्रह्मजिज्ञासा वेदादीनपि संजपेत्
मग “अथातो धर्मजिज्ञासा” हे सूत्र स्पष्ट उच्चारून म्हणावे. त्यानंतर विलंब न करता “अथातो ब्रह्मजिज्ञासा” तसेच वेदादींचाही पुनर्जप करावा।
Verse 93
ब्रह्माणमिन्द्रं सूर्य्यञ्च सोमं चैव प्रजापतिम् । आत्मानमन्तरात्मानं ज्ञानात्मानमतः परम्
तोच ब्रह्मा, तोच इंद्र, तोच सूर्य व सोम आणि तोच प्रजापती आहे. तोच आत्मा, अंतरात्मा, ज्ञानात्मा—आणि या सर्वांपलीकडील परात्पर परम आहे।
Verse 94
परमात्मानमपि च प्रणवाद्यं नमोंतकम् । चतुर्थ्यन्तं जपित्वाऽथ सक्तुमुष्टिं प्रगृह्य च
मग ‘ॐ’ ने आरंभ होऊन ‘नमः’ ने समाप्त, चतुर्थी-विभक्तीत परमात्म्यासही उद्देशून केलेला तो मंत्र जपून, नंतर हातात जौच्या सत्तूची एक मूठ घ्यावी।
Verse 95
प्राश्याथ प्रणवेनैव द्विराचम्याथ संस्पृशेत् । नाभिं मन्त्रान्वक्ष्यमाणन्प्रणवाद्यान्नमोन्तकान्
मग प्रणव ‘ॐ’ म्हणत जल प्राशन करून, दोनदा आचमन करावे; त्यानंतर पुढे सांगितले जाणारे—‘ॐ’ ने आरंभ व ‘नमः’ ने समाप्त—असे मंत्र लावून नाभीचा स्पर्श करावा।
Verse 96
आत्मानमन्तरात्मानं ज्ञानात्मानं पुरं पुनः । आत्मानं च समुच्चार्य प्रजापतिमतः परम्
पुन्हा पुन्हा आत्मा—अंतरात्मा, ज्ञानस्वरूप आत्मा—याचा उच्चार व चिंतन करावे; आणि त्याच प्रकारे आत्म्याला प्रजापतीच्या मतापलीकडील परम तत्त्व म्हणून उच्चारावे।
Verse 97
स्वाहांतान्प्रजपेत्पश्चात्पयोदधिघृतं पृथक् । त्रिवारं प्रणवेनैव प्राश्याचम्य द्विधा पुनः
त्यानंतर ‘स्वाहा’ने समाप्त होणाऱ्या मंत्रांचा जप करावा. मग दूध, दही व तूप वेगवेगळे घेऊन, प्रणव ‘ॐ’ म्हणत प्रत्येकाचे तीनदा आचमन करावे; आणि प्राशनानंतर पुन्हा दोनदा आचमन करावे।
Verse 98
प्रागास्य उपविश्याथ दृढचित्तः स्थिरासनः । यथोक्तविधिना सम्यक्प्राणायामत्रयञ्चरेत्
मग पूर्वाभिमुख होऊन, दृढचित्ताने स्थिर आसनावर बसून, शास्त्रोक्त विधीप्रमाणे यथायोग्य त्रिविध प्राणायाम करावा।
Frequently Asked Questions
It argues that the true purport (artha) of praṇava (Oṃ) is Śiva himself, and that failure to recognize this is due to māyā and śāstric dispersion; the chapter supports the claim by describing the supreme as beyond speech/mind, unborn, and the source and radiance of all.
It encodes the doctrine of self-luminosity: the absolute is not illuminated by external lights (cosmic or cognitive) but is the condition for all illumination—epistemic and cosmic—thereby positioning Śiva as the foundational consciousness/reality to which praṇava points.
Śiva is emphasized primarily as Sarveśvara/Parameśvara—the all-sovereign Lord—identified with praṇava’s meaning and described using both nirguṇa (beyond attributes) and saguṇa (lordly agency, cosmic origination) registers.