Vāmadeva-mata: Rahasya-upadeśa (The Esoteric Teaching of Vāmadeva’s Doctrine)

Verse 1

ऋषय ऊचुः । सूत सूत महाभागस्त्वमस्मद्गुरुरुत्तमः । अतस्त्वां परिपृच्छामो भवतोऽनुग्रहो यदि

ऋषी म्हणाले— हे सूत, हे महाभाग सूत! तू आमचा उत्तम गुरु आहेस. म्हणून, जर तुझा अनुग्रह असेल तर आम्ही तुला (उपदेशासाठी) विचारतो.

Verse 2

श्रद्धालुषु च शिष्येषु त्वादृशा गुरवस्सदा । स्निग्धभावा इतीदं नो दर्शितम्भवताधुना

श्रद्धावान शिष्यांप्रती आपल्यासारखे गुरु सदैव स्नेहयुक्त असतात. आज आपण कृपापूर्वक आम्हाला तेच दाखविले—आमच्यावरचा आपला कोमल अनुग्रह।

Verse 3

विरजाहोमसमये वामदेवमतम्पुरा । सूचितम्भवतास्माभिर्न श्रुतं विस्तरान्मुने

हे मुने, पूर्वी विरजा-होमाच्या वेळी आपण वामदेव-सिद्धान्ताचा केवळ संकेत केला होता; सविस्तर आम्ही तो आपल्याकडून ऐकला नाही।

Verse 4

तदिदानीं श्रोतुकामाः श्रद्धया परमादरात् । वयं सर्व्वे कृपासिंधो प्रीत्या तद्वक्तुमर्हसि

आता आम्ही सर्वे श्रद्धा व परम आदराने ते ऐकण्यास इच्छितो. हे कृपासिंधो, प्रेमाने आपण ते सांगणे उचित आहे।

Verse 5

इति तेषां वचः श्रुत्वा सूतो हृष्टतनूरुहः । नमस्कृत्य महादेवं गुरोः परतरं गुरुम्

त्यांचे वचन ऐकून सूताच्या अंगावर आनंदाने रोमांच उभा राहिला. सर्व गुरूंपेक्षा श्रेष्ठ गुरु महादेवाला त्याने नमस्कार केला।

Verse 6

महादेवीं त्रिजननीं गुरुं व्यासश्च भक्तितः । प्राह गम्भीरया वाचा मुनीनाह्लादयन्निदम्

भक्तीने व्यासांनी महादेवी—त्रिजननी व आपली गुरु—यांना संबोधिले. गंभीर वाणीने हे बोलून त्यांनी मुनींना आनंदित केले।

Verse 7

सूत उवाच । स्वस्त्यस्तु मुनयस्सर्वे सुखिन स्सन्तु सर्व्वदा । शिवभक्ता स्थिरात्मानश्शिवे भक्तिप्रवर्तकाः

सूत म्हणाले—सर्व मुनिंना कल्याण असो; तुम्ही सर्वदा सुखी राहा। तुम्ही शिवभक्त, स्थिरचित्त राहून शिवभक्तीचा प्रसार व प्रवर्तन करा।

Verse 8

तदतीव विचित्रं हि श्रुतं गुरुमुखाम्बुजात् । इतः पूर्वम्मया नोक्तं गुह्यप्राकट्यशंकया

ते अत्यंत अद्भुत होते, जे मी गुरूंच्या कमलमुखातून ऐकले. गुप्त गोष्ट उघडी पडेल या भीतीने मी पूर्वी ते सांगितले नव्हते.

Verse 9

यूयं खलु महाभागाश्शिवभक्ता दृढव्रताः । इति निश्चित्य युष्माकं वक्ष्यामि श्रूयताम्मुदा

तुम्ही खरोखर महाभाग्यवान—शिवभक्त आणि दृढव्रती आहात. हे निश्चित जाणून मी तुमच्यासाठी सांगतो; आनंदाने ऐका.

Verse 10

पुरा रथन्तरे कल्पे वामदेवो महामुनिः । गर्भमुक्तश्शिवज्ञानविदां गुरुतमस्स्वयम्

प्राचीन रथंतर कल्पात वामदेव नावाचे महामुनी होते—गर्भातच मुक्त—आणि ते स्वतः शिवज्ञान जाणणाऱ्यांमध्ये सर्वोच्च गुरु झाले.

Verse 11

वेदागमपुराणादिसर्व्वशास्त्रार्थवत्त्ववित् । देवासुरमनुष्यादिजीवानां जन्मकर्म्मवित्

ते वेद, आगम, पुराण इत्यादी सर्व शास्त्रांच्या अर्थ-तत्त्वाचे जाणकार होते; तसेच देव, असुर, मनुष्य इत्यादी सर्व जीवांचे जन्म व कर्मगती जाणणारे होते.

Verse 12

भस्मावदातसर्व्वांगो जटामण्डललमंडितः । निराश्रयो निःस्पृहश्च निर्द्वन्द्वो निरहंकृतिः

त्यांचे सर्व अंग पवित्र भस्माने उजळलेले असून जटामंडलरूपी मुकुटाने ते शोभतात. ते निराश्रय, निःस्पृह, द्वंद्वातीत व निरहंकारी—मुक्तिदायक योगमय ऐश्वर्याचे स्वरूप आहेत.

Verse 13

दिगंबरो महाज्ञानी महेश्वर इवापरः । शिष्यभूतैर्मुनीन्द्रैश्च तादृशैः परिवारितः

दिगंबर, महाज्ञानी—जणू दुसराच महेश्वर; तद्रूप स्वभावाच्या शिष्यरूप मुनींद्रांनी तो सर्व बाजूंनी वेढलेला होता।

Verse 14

पर्य्यटन्पृथिवीमेतां स्वपाद स्पर्शपुण्यतः । पवित्रयन्परे धाम्नि निमग्नहृदयोन्वहम्

या पृथ्वीवर भ्रमण करत, स्वतःच्या चरणस्पर्शाच्या पुण्याने तिला पावन करीत; तो नित्य परधामात हृदय निमग्न ठेवून शिवतत्त्वात तल्लीन असे।

Verse 15

कुमारशिखरम्मेरोर्द्दक्षिणं प्राविशन्मुदा । यत्रास्ते भगवानीशतन यश्शिखिवाहनः

आनंदाने तो मेरूच्या दक्षिण शिखर ‘कुमारशिखर’ मध्ये प्रविष्ट झाला; जिथे भगवान ईशतनय, मयूरवाहन (कुमार/स्कंद) विराजमान आहेत।

Verse 16

ज्ञानशक्तिधरो वीरस्सर्वासुरविमर्दनः । गजावल्लीसमायुक्तस्सर्व्वैर्देवैर्नमस्कृतः

तो ज्ञानशक्ती धारण करणारा वीर आहे, सर्व असुरांचा मर्दनकर्ता. गजमाळेने विभूषित, सर्व देव त्याला नमस्कार करतात.

Verse 17

तत्र स्कन्दसरो नाम सरस्सागरसन्निभम् । शिशिरस्वादुपानीयं स्वच्छागाधबहूदकम्

तेथे ‘स्कन्दसर’ नावाचे सरोवर आहे, जे सागरासारखे विशाल आहे. त्याचे जल शीतल, मधुर व पिण्यास योग्य—स्वच्छ, गहिरे आणि विपुल आहे.

Verse 18

सर्व्वाश्चर्य्यगुणोपेतं विद्यते स्वामिसन्निधौ । तत्र स्नात्वा वामदेवस्सहशिष्यैर्महामुनिः

स्वामीच्या पवित्र सान्निध्यात सर्व अद्भुत गुणांनी युक्त असे एक तीर्थस्थान आहे. तेथे स्नान करून महर्षी वामदेवांनी शिष्यांसह विधिपूर्वक आचरण केले.

Verse 19

कुमारं शिखरासीनं मुनिवृन्दनिषेवितम् । उद्यदादित्यसंकाशं मयूरवरवाहनम्

त्यांनी कुमार (कार्त्तिकेय) यांना शिखरावर आसनस्थ, मुनिवृंदांनी सेवित पाहिले—उगवत्या सूर्याप्रमाणे तेजस्वी, आणि श्रेष्ठ मयूर वाहन असलेले.

Verse 20

चतुर्भुजमुदारांगं मुकुटादिविभूषितम् । शक्तिरत्नद्वयोपास्यं शक्तिकुक्कुटधारिणम्

तो चतुर्भुज, उदार देहयष्टीचा व मुकुटादी अलंकारांनी विभूषित होता. दोन दिव्य शक्तिरूप रत्नांनी उपास्य, तसेच शक्ति व कुक्कुटचिन्ह धारण करणारा होता.

Verse 21

वरदाभयहस्तञ्च दृष्ट्वा स्कन्दं मुनीश्वरः । सम्पूज्य परया भक्त्या स्तोतुं समुपचक्रमे

वर व अभयमुद्रा धारण केलेल्या स्कंदाला पाहून मुनिश्रेष्ठाने परम भक्तीने त्याची विधिवत् पूजा केली आणि मग स्तुती आरंभिली।

Verse 22

वामदेव उवाच । ॐ नमः प्रणवार्थाय प्रणवार्थविधायिने । प्रणवाक्षरबीजाय प्रण वाय नमोनमः

वामदेव म्हणाले—ॐ! प्रणवाचा अर्थस्वरूप, प्रणवार्थ प्रकट करणारा, प्रणवाक्षरांचा बीज आणि स्वयं प्रणव—आपल्याला पुनःपुन्हा नमस्कार।

Verse 23

वेदान्तार्थस्वरूपाय वेदान्तार्थविधायिने । वेदान्तार्थविदे नित्यं विदिताय नमोनमः

वेदांतार्थस्वरूप, वेदांतार्थ स्थापन व प्रकट करणारा, वेदांतार्थाचा खरा ज्ञाता आणि नित्य विदित परमेश्वर—आपल्याला पुनःपुन्हा नमस्कार।

Verse 24

नमो गुहाय भूतानां गुहासु निहिताय च । गुह्याय गुह्यरूपाय गुह्यागमविदे नमः

सर्व भूतांच्या हृदय-गुहेत निहित असलेल्या गुह्य शिवाला नमस्कार; जो रहस्यस्वरूप आहे आणि गुह्य शैव आगमांचा ज्ञाता आहे—त्याला नमः।

Verse 25

अणोरणीयसे तुभ्यं महतोपि महीयसे । नमः परावरज्ञाय परमात्मस्वरूपिणे

आपल्याला नमस्कार—आप अणूपेक्षाही अणुतर आणि महतापेक्षाही महत्तर; पर-अपर दोन्हींचे ज्ञाता, परमात्मस्वरूप—आपल्याला प्रणाम।

Verse 26

स्कन्दाय स्कन्दरूपाय मिहिरारुणेतेजसे । नमो मन्दारमालोद्यन्मुकुटादिभृते सदा

स्कन्दाला, स्कन्दरूप प्रभूला—सूर्याच्या अरुण प्रभेसारख्या तेजस्वीला—सदा नमस्कार असो; जो मन्दारपुष्पमाळेने शोभित असून दीप्त मुकुटादी धारण करतो.

Verse 27

शिवशिष्याय पुत्राय शिवस्य शिवदायिने । शिवप्रियाय शिवयोरानन्दनिधये नम

शिवाच्या शिष्यरूप पुत्राला, भक्तांना शिवतत्त्व देणाऱ्यास, शिवप्रियास, आणि शिव-शिवा युगुलाच्या आनंदनिधीस नमस्कार।

Verse 28

गांगेयाय नमस्तुभ्यं कार्तिकेयाय धीमते । उमापुत्राय महते शरकाननशायिने

हे गाङ्गेय, हे धीमान कार्तिकेय, तुला नमस्कार। हे महान उमा-पुत्रा, शरकाननात वास करणाऱ्या, तुला प्रणाम।

Verse 29

षडक्षरशरीराय षड्विधार्थविधायिने । षडध्वातीतरूपाय षण्मुखाय नमोनमः

ज्यांचे शरीरच षडक्षरी मंत्र आहे, जे षड्विध अर्थांची व्यवस्था करतात, ज्यांचे स्वरूप षडध्वाच्या पलीकडे आहे—त्या षण्मुख प्रभूस पुनःपुन्हा नमस्कार।

Verse 30

द्वादशायतनेत्राय द्वादशोद्यतबाहवे । द्वादशायुधधाराय द्वादशात्मन्नमोस्तु ते

द्वादश आयतनांत विस्तीर्ण नेत्र असणाऱ्या, द्वादश उन्नत भुजा असणाऱ्या, द्वादश आयुध धारण करणाऱ्या, आणि द्वादशात्मा रूपाने प्रकाशमान प्रभूस नमस्कार असो।

Verse 31

चतुर्भुजाय शान्ताय शक्तिकुक्कुट धारिणे । वरदाय विहस्ताय नमोऽसुरविदारिणे

चतुर्भुज, शांत स्वरूप, शक्ति व कुक्कुटचिन्ह धारण करणारा; वर देणारा, उचललेल्या हस्ताने तत्पर—असुरविदारक प्रभूस नमस्कार।

Verse 32

गजावल्लीकुचालिप्तकुंकुमांकितवक्षसे । नमो गजाननानन्दमहि मानंदितात्मने

गजवल्लीच्या कुचांवरून लागलेल्या कुंकुमाने अंकित वक्ष असलेल्या प्रभूस नमस्कार। गजानन (गणेश) यांच्या महाआनंदाने ज्यांचे अंतःकरण आनंदित आहे, त्यांना नमो नमः।

Verse 33

ब्रह्मादिदेवमुनिकिन्नरगीयमानगाथाविशेषशुचिचिंतितकीर्त्तिधाम्ने । वृन्दारकामलकिरीटविभूषणस्रक्पूज्याभिरामपदपंकज ते नमोस्तु

ब्रह्मा आदि देव, मुनि व किन्नर ज्यांच्या निवडक गाथा गातात आणि शुद्ध चित्ताने ज्यांचे कीर्तिधाम चिंतिले जाते—अशा निर्मळ यशाच्या धामाला नमस्कार. देवांच्या कमलमय किरीटांनी, आभूषणांनी व हारांनी विभूषित, पूज्य व रम्य अशा आपल्या चरणकमळांना नमोऽस्तु।

Verse 34

इति स्कन्दस्तवन्दिव्यं वामदेवेन भाषितम् । यः पठेच्छृणुयाद्वापि स याति परमां गतिम्

अशा प्रकारे वामदेवांनी सांगितलेला स्कंदाचा हा दिव्य स्तव समाप्त झाला. जो याचे पठण करील किंवा ऐकेल, तो परम गतीस पोहोचतो।

Verse 35

महाप्रज्ञाकरं ह्येतच्छिवभक्तिविवर्द्धनम् । आयुरारोग्यधनकृत्सर्व्वकामप्रदं सदा

हे निश्चयच महाप्रज्ञा देणारे व शिवभक्ती वाढविणारे आहे. हे आयुष्य, आरोग्य व धन देणारे असून सदैव सर्व कामना पूर्ण करते.

Verse 36

इति स्तुत्वा वामदेवो देवं सेनापतिं प्रभुम् । प्रदक्षिणात्रयं कृत्वा प्रणम्य भुवि दण्डवत्

अशी स्तुती करून वामदेवाने देव-सेनापती प्रभूची तीन प्रदक्षिणा घातली आणि मग भूमीवर दंडवत् होऊन प्रणाम केला.

Verse 37

साष्टांगं च पुनः कृत्वा प्रदक्षिणनमस्कृतम् । अभवत्पार्श्वतस्तस्य विनयावनतो द्विजाः

पुन्हा साष्टांग दंडवत् प्रणाम करून आणि प्रदक्षिणा घालून नमस्कार केला. विनयाने वाकलेले ते द्विज त्याच्या पार्श्वभागी उभे राहिले.

Verse 38

वामदेवकृतं स्तोत्रम्परमार्थविजृम्भितम् । श्रुत्वाभवत्प्रसन्नो हि महे श्वरसुतः प्रभुः

वामदेवांनी रचलेले, परमार्थ उलगडणारे स्तोत्र ऐकून महेश्वरपुत्र प्रभु महासेन अत्यंत प्रसन्न झाला.

Verse 39

तमुवाच महासेनः प्रीतोस्मि तव पूजया । भक्त्या स्तुत्या च भद्रन्ते किमद्यकरवाण्यहम्

महासेन त्याला म्हणाला— “हे भद्र! तुझ्या पूजेने, भक्तीने आणि स्तुतीने मी प्रसन्न आहे. आज मी तुझ्यासाठी काय करू?”

Verse 40

मुने त्वं योगिनान्मुख्यः परिपूर्णश्च निस्पृहः । भवादृशां हि लोकेस्मिप्रार्थनीयं न विद्यते

हे मुने! तू योगिनांमध्ये श्रेष्ठ—परिपूर्ण आणि निस्पृह आहेस. या लोकी तुझ्यासारख्यांना मागण्यासारखे काहीच नाही.

Verse 41

तथापि धर्म्मरक्षायै लोकानुग्रहकांक्षया । त्वादृशा साधवस्सन्तो विचरन्ति महीतले

तरीही धर्मरक्षणासाठी आणि लोकांवर अनुग्रह करण्याच्या इच्छेने, तुमच्यासारखे साधुसंत या पृथ्वीवर विचरतात.

Verse 42

श्रोतव्यमस्ति चेद्ब्रह्मन्वक्तुमर्हसि साम्प्रतम् । तदिदानीमहं वक्ष्ये लोकानुग्रहहे तवे

हे ब्रह्मन्, हे श्रवणयोग्य असेल आणि आपण आत्ता सांगण्यास योग्य असाल, तर मी याच क्षणी सांगतो—लोकांच्या कल्याणासाठी आणि आपल्या हितासाठी।

Verse 43

इति स्कन्दवचः श्रुत्वा वामदेवो महामुनिः । प्रश्रयावनतः प्राह मेघगम्भीरया गिरा

असे स्कंदाचे वचन ऐकून महामुनी वामदेव विनयाने नतमस्तक झाले आणि मेघगंभीर वाणीने बोलले।

Verse 44

वामदेव उवाच । भगवन्परमेशस्त्वं परापरविभूतिदः । सर्व्वज्ञसर्वकर्त्ता च सर्व्वशक्तिधरः प्रभुः

वामदेव म्हणाले—हे भगवन्, आपण परमेश्वर आहात; परा-अपरा अशा दोन्ही विभूती देणारे. आपण सर्वज्ञ, सर्वकर्ता आणि सर्वशक्तिधर प्रभु आहात।

Verse 45

जीवा वयं तु ते वक्तुं सन्निधौ परमेशितुः । तथाप्यनुग्रहो यन्ते यत्त्वं वदसि मां प्रति

आम्ही तर केवळ जीव; परमेश्वराच्या सन्निधीत आपल्या समोर बोलण्यास योग्य नाही. तरीही आपण माझ्याशी बोलता, हेच आपले अनुग्रह आहे।

Verse 46

कृतार्थोहं महाप्राज्ञ विज्ञानकणमात्रतः । प्रेरितः परिपृच्छामि क्षन्तव्योतिक्रमो मम

हे महाप्राज्ञ! सत्य-विज्ञानाच्या केवळ एका कणानेही मी कृतार्थ झालो आहे. तरीही प्रेरित होऊन मी पुन्हा विचारतो—माझा कोणताही अतिक्रम क्षमा करावा.

Verse 47

प्रणवो हि परः साक्षात्परमेश्वरवाचकः । वाच्यः पशुपतिर्देवः पशूनां पाशमोचकः

परम प्रणव ‘ॐ’ हा साक्षात् परमेश्वराचा वाचक आहे. त्याने वाच्य देव पशुपती—बंधित जीवांचे स्वामी—पाश तोडून मुक्त करणारे आहेत.

Verse 48

वाचकेन समाहूतः पशून्मोचयते क्षणात् । तस्माद्वाचकतासिद्धिः प्रणवेन शिवम्प्रति

स्वतःच्या सत्य वाचकाने आह्वान केल्यावर तो क्षणात बंधित जीवांना मुक्त करतो. म्हणून शिवाप्रति प्रणव ‘ॐ’ हाच निश्चित वाचक ठरतो.

Verse 49

ॐ मितीदं सर्वमिति श्रुतिराह सनातनी । ओमिति ब्रह्म सर्व्वं हि ब्रह्मेति च समब्रवीत्

सनातन श्रुती म्हणते—“ॐ—हेच सर्व आहे।” पुढे ती असेही सांगते—“ॐ हेच ब्रह्म; खरेच सर्व ब्रह्म आहे,” असे म्हणून परम तत्त्वाची पुष्टी करते.

Verse 50

देवसेनापते तुभ्यन्देवानाम्पतये नमः । नमो यतीनाम्पतये परिपूर्णाय ते नमः

हे देवसेनापते, देवांच्या अधिपते, तुला नमस्कार. हे यतींच्या स्वामी, तुला नमस्कार. हे परिपूर्ण परमेश्वरा, तुला पुनःपुन्हा नमः.

Verse 51

एवं स्थिते जगत्यस्मिञ्छिवादन्यन्न विद्यते । सर्व्वरूपधरः स्वामी शिवो व्यापी महेश्वरः

या जगताच्या यथास्थितीत शिवाव्यतिरिक्त काहीही नाही. सर्वरूपधारी, सर्वव्यापी महेश्वर शिवच स्वामी व अधिपती आहे.

Verse 52

समष्टिव्यष्टिभावेन प्रणवार्थः श्रुतो मया । न जातुचिन्महासेन संप्राप्तस्त्वादृशो गुरुः

समष्टि व व्यष्टि अशा दोन्ही भावांनी प्रणव (ॐ) याचा अर्थ मी तुमच्याकडून ऐकला. हे महासेन, तुमच्यासारखा गुरु मला कधीच लाभला नव्हता.

Verse 53

अतः कृत्वानुकंपां वै तमर्थं वक्तुमर्हसि । उपदेशविधानेन सदाचारक्रमेण च

म्हणून कृपा करून तो अर्थ सांगणे आपणास योग्य आहे—उचित उपदेश-विधीने आणि सदाचाराच्या क्रमबद्ध आचरणाने.

Verse 54

स्वाम्येकः सर्ब्वजन्तूनां पाशच्छेदकरो गुरुः । अतस्त्वत्कृपया सोऽर्थः श्रोतव्यो हि मया गुरो

आपणच सर्व प्राण्यांचे स्वामी आहात आणि पाश (बंधन) छेदणारे गुरु आहात. म्हणून, हे गुरुदेव, आपल्या कृपेने तो तत्त्वार्थ मला नक्कीच ऐकावा लागेल.

Verse 55

इति स मुनिना पृष्टः स्कन्दः प्रणम्य सदाशिवं प्रणववपुषं साष्टत्रिंशत्कलावरलक्षितम् । सहितमुमया शश्वत्पार्श्वे मुनिप्रवरान्वितं गदितुमुपचक्राम श्रेयः श्रुतिष्वपि गोपितम्

अशा रीतीने मुनिने विचारल्यावर स्कंदाने प्रणवस्वरूप, छत्तीस कलांनी चिन्हित सदाशिवाला नमस्कार केला. त्यांच्या पार्श्वभागी सदैव उमा विराजमान असून श्रेष्ठ मुनिगणांनी सेवित आहेत असे पाहून, श्रुतींतही गुप्त मानलेले ते परम श्रेय सांगण्यास तो आरंभ करू लागला.