Sūtasya Punargamanaṃ Kāśyāṃ—Bhasma-Rudrākṣa-Tripuṇḍra-Vidhiśca (Sūta’s Return to Kāśī and the Observances of Bhasma, Rudrākṣa, and Tripuṇḍra)

Verse 1

व्यास उवाच । गतेऽथ सूते मुनयस्सुविस्मिता विचिन्त्य चान्योन्यमिदन्तु विस्मृतम् । यद्वामदेवस्य मतन्मुनीश्वर प्रत्यूचितन्तत्खलु नष्टमद्य नः

व्यास म्हणाले: सूत निघून गेल्यावर मुनी अत्यंत विस्मित झाले आणि परस्पर विचार करू लागले—“हे तर आपण विसरलो; हे मुनीश्वर! वामदेवाच्या मताशी सुसंगत जे उत्तर होते, ते आज आपल्याला जणू हरपले आहे।”

Verse 2

कदानुभूयान्मुनिवर्यदर्शनम्भावाब्धिदुःखौघहरम्परं हि तत् । महेश्वराराधनपुण्यतोऽधुना मुनीश्वरस्सत्वरमाविरस्तु नः

त्या श्रेष्ठ मुनिंचे दर्शन आम्हाला कधी होईल—ज्यांचे दर्शनच परम आहे, कारण ते भवसागरातील दुःखप्रवाह हरते? महेश्वर-आराधनेच्या पुण्याने तो मुनीश्वर आता लवकर आमच्यासमोर प्रकट होवो।

Verse 3

इति चिन्तासमाविष्टा मुनयो मुनिपुंगवम् । व्यासं संपूज्य हृत्पद्मे तस्थुस्तद्दशर्नोत्सुकाः

अशा प्रकारे चिंतनात मग्न झालेल्या मुनिंनी मुनिश्रेष्ठ व्यासांचे विधिपूर्वक पूजन केले आणि हृदयकमळात त्यांना धारण करून, त्यांच्या दर्शन-उपदेशासाठी उत्कंठित होऊन स्थिर राहिले.

Verse 4

सम्वत्सरान्ते स पुनः काशीम्प्राप महामुनिः । शिवभक्तिरतो ज्ञानी पुराणार्थप्रकाशकः

वर्षाच्या अखेरीस तो महामुनी पुन्हा काशीला पोहोचला—शिवभक्तीत रत, तत्त्वज्ञ आणि पुराणार्थ प्रकाश करणारा।

Verse 5

तन्दृष्ट्वा सूतमायान्तम्मुनयो हृष्टचेतसः । अभ्युत्थानासनार्घ्यादिपूजया समपूजयन्

सूत येताना दिसताच मुनि हर्षित झाले आणि अभ्युत्थान, आसन, अर्घ्य इत्यादी विधींनी युक्त पूजेद्वारे त्यांचा पूर्ण सत्कार केला.

Verse 6

सोपि तान्मुनिशार्दूलानभिनन्द्य स्मितोदरम् । प्रीत्या स्नात्वा जाह्नवीये जले परमपावने

त्यांनीही मंद हास्याने त्या व्याघ्रसम मुनिंचे अभिनंदन केले; आणि मग प्रेमाने परमपावन जाह्नवी (गंगा) जलात स्नान केले.

Verse 7

ऋषीन्संतर्प्य च सुरान्पितॄंश्च तिलतण्डुलैः । तीरमागत्य सम्प्रोक्ष्य वाससी परिधाय च

तीळ व तांदळाच्या दाण्यांनी ऋषी, देव व पितरांना तृप्त करून तो तीरावर आला; शुद्धीसाठी प्रोक्षण करून वस्त्रे परिधान केली।

Verse 8

द्विराचम्य समादाय भस्म सद्यादिमंत्रतः । उद्धूलनादिक्रमतो विधार्य्याऽथ मुनीश्वरः

दोनदा आचमन करून शुद्ध होऊन मुनीश्वरांनी पवित्र भस्म घेतली। सद्योजात आदि मंत्रांचा जप करीत, उद्धूलन इत्यादी क्रमाने विधिपूर्वक ती अंगावर धारण केली।

Verse 9

रुद्राक्षमालाभरणः कृतनित्यक्रियस्सुधी । यथोक्तांगेषु विधिना त्रिपुण्ड्रं रचति स्म ह

रुद्राक्षमाळा धारण करून, नित्यकर्मे पूर्ण करून, तो सुधी भक्त शास्त्रोक्त विधीने अंगांगावर त्रिपुंड्र (तीन भस्मरेषा) रचू लागला।

Verse 10

विश्वेश्वरमुमाकान्तं ससुतं सगणाधिपम् । पूजयामास सद्भक्त्या ह्यस्तौ न्नत्वा मुहुर्मुहुः

त्याने सद्भक्तीने विश्वेश्वर—उमाकांत शिव—यांची, त्यांच्या पुत्रासह व गणाधिपासह पूजा केली; आणि वारंवार नमस्कार करून पुन्हा पुन्हा स्तुती अर्पण केली।

Verse 11

कालभैरवनाथं च संपूज्याथ विधानतः । प्रदक्षिणीकृत्य पुनस्त्रेधा नत्वा च पंचधा

मग विधानानुसार कालभैरवनाथांची सम्यक पूजा करून प्रदक्षिणा करावी; आणि पुन्हा त्रिवार तसेच पंचधा (पाच प्रकारे) नमस्कार करावा।

Verse 12

पुनः प्रदक्षिणी कृत्य प्रणम्य भुवि दण्डवत् । तुष्टाव परया स्तुत्या संस्मरंस्तत्पदाम्बुजम्

पुन्हा प्रदक्षिणा करून आणि भूमीवर दंडवत् नमस्कार घालून, अंतःकरणी त्यांच्या चरणकमलांचे स्मरण करीत, परम स्तुतीने त्याने प्रभूंची स्तुती केली।

Verse 13

श्रीमत्पंचाक्षरीम्विद्यामष्टोत्तरसहस्रकम् । संजप्य पुरतः स्थित्वा क्षमापय्य महेश्वरम्

श्रीमंत पंचाक्षरी विद्या—“ॐ नमः शिवाय”—हिचा एक हजार आठ वेळा विधिपूर्वक जप करून, महादेवांसमोर उभे राहून, नम्रतेने महेश्वरांची क्षमा मागावी।

Verse 14

चण्डेशं सम्प्रपूज्याऽथ मुक्तिमण्डपमध्यतः । निर्द्दिष्टमासनं भेजे मुनिभिर्वेदपारगैः

त्यानंतर चण्डेशाचे विधिपूर्वक पूजन करून, मुक्तिमंडपाच्या मध्यभागी, वेदपारंगत मुनिंनी निर्देशिलेल्या आसनावर तो बसला।

Verse 15

एवं स्थितेषु सर्वेषु नमस्कृत्य समंत्रकम् । अथ प्राह मुनीन्द्राणां भाववृद्धिकरम्वच

सर्वजण असे स्थिर बसल्यावर त्याने मंत्रासहित नमस्कार केला; आणि मग मुनिश्रेष्ठांना त्यांच्या भक्तिभावाची वृद्धी करणारे वचन बोलला।

Verse 16

सूत कृतः । धन्या यूयं महाप्राज्ञा मुनयश्शंसितव्रताः । भवदर्थमिह प्राप्तोऽहन्तद्वृत्तमिदं शृणु

सूत म्हणाले—हे महाप्राज्ञ, प्रशंसनीय व्रतधारी मुनीहो! तुम्ही धन्य आहात. तुमच्यासाठीच मी येथे आलो आहे; आता हे वृत्तांत जसा घडला तसा ऐका।

Verse 17

यदाहमुपदिश्याथ भवतः प्रणवार्थकम् । गतस्तीर्थाटनार्थाय तद्वृत्तान्तम्ब्रवीमि वः

जेव्हा मी तुम्हाला प्रणव (ॐ) चा अर्थ उपदेशिला, तेव्हा तीर्थाटनासाठी निघालो; आता त्यानंतरचा वृत्तान्त तुम्हाला सांगतो।

Verse 18

इतो निर्गत्य सम्प्राप्य तीरं दक्षपयोनिधेः । स्नात्वा सम्पूज्य विधिवद्देवीं कन्यामयीं शिवाम् । पुनरागत्य विप्रेन्द्रास्सुवर्णमुखरीतटम्

येथून निघून दक्षाच्या समुद्रतीरी पोहोचून स्नान करावे आणि विधिपूर्वक कन्यारूपिणी देवी शिवेची पूजा करावी; मग, हे विप्रश्रेष्ठांनो, परत येऊन सुवर्णमुखरीच्या तटावर यावे।

Verse 19

श्रीकालहस्तिशैलाख्यनगरे परमाद्भुते । सुवर्णमुखरीतोये स्नात्वा देवानृषीनपि

परम अद्भुत श्रीकालहस्ती-शैलनगरीत सुवर्णमुखरीच्या जलात स्नान करून त्याने देव व ऋषींनाही विधिपूर्वक तृप्त केले।

Verse 20

सन्तर्प्य विधिवद्भक्त्या समुदं गिरिशं स्मरन् । समर्च्य कालहस्तीशं चन्द्रकांतसमप्रभम्

भक्तीने विधिपूर्वक सन्तर्पण करून, शांत मनाने गिरिश (शिव) यांचे स्मरण करीत, चंद्रकांतासम प्रभा असलेल्या कालहस्तीशाचे समर्चन करावे।

Verse 21

पश्चिमाभिमुखम्पंचशिरसम्परमाद्भुतम् । सकृद्दर्शनमात्रेण सर्वाघक्षयकारणम्

पश्चिमाभिमुख ते परम अद्भुत पंचशीर्ष (शिवरूप) असे आहे की एकदाच दर्शन झाले तरी सर्व पापांचा क्षय होण्याचे कारण ठरते।

Verse 22

सर्वसिद्धिप्रदम्भुक्तिमुक्तिदन्त्रिगुणेश्वरम् । ततश्च परया भक्त्या तस्य दक्षिणगां शिवाम्

तो प्रभु सर्व सिद्धी देणारे, भोग व मोक्ष देणारे आणि त्रिगुणांचे अधीश्वर आहेत. त्यानंतर परम भक्तीने त्यांच्या उजवीकडे स्थित कल्याणी शिवेचे पूजन करावे।

Verse 23

ज्ञानप्रसूनकलिकां समर्च्य हि जगत्प्रसूम् । श्रीमत्पंचाक्षरीं विद्यामष्टोत्तरसहस्रकम्

आध्यात्मिक ज्ञानरूपी पुष्पाची कळी—श्रीमंत पंचाक्षरी विद्या—जी जगताची जननी आहे, तिचे विधिपूर्वक पूजन करून तिचा एक लक्ष आठ हजार वेळा जप करावा।

Verse 24

जप्त्वा प्रदक्षिणीकृत्य स्तुत्वा नत्वा मुहुर्मुहुः

मंत्रजप करून, प्रदक्षिणा करून, स्तुती अर्पून आणि वारंवार नमस्कार करून—अशा रीतीने श्रद्धाभक्तीने परम पति शिवाचे पूजन करावे।

Verse 25

ततः प्रदक्षिणीकृत्य गिरिम्प्रत्यहमादरात् । आमोदतीव मनसि प्रत्यहन्नियमास्थितः

त्यानंतर तो दररोज आदराने त्या पर्वताची प्रदक्षिणा करून नित्य नियमांत स्थिर राहिला; आणि त्याचे मन जणू दिव्य आनंदाने सुगंधित झाले।

Verse 26

अनयञ्चतुरो मासानेवन्तत्र मुनीश्वराः । ज्ञानप्रसूनकलिका महादेव्याः प्रसादतः

अशा प्रकारे मुनिश्रेष्ठांनी तेथे चार महिने व्यतीत केले. महादेवीच्या कृपेने त्यांच्या ज्ञानरूपी पुष्पाची कळी फुलून आली।

Verse 27

एकदा तु समास्तीर्य चैलाजिनकुशोत्तरम् । आसनम्परमन्तस्मिन्स्थित्वा रुद्धेन्द्रियो मुनि

एकदा वस्त्र, मृगचर्म व कुश यांनी युक्त उत्तम आसन पसरून, मुनी त्यावर दृढ बसला व इंद्रिये पूर्णपणे संयमित केली।

Verse 28

समाधिमास्थाय सदा परमानंदचिद्धनः । परिपूर्णश्शिवोस्मीति निर्व्यग्रहृदयोऽभवम्

सदा समाधीत स्थित राहून, परम आनंद व चैतन्य-धनाने परिपूर्ण होऊन, “मी परिपूर्ण शिव आहे” असे जाणून माझे हृदय निर्व्यग्र झाले।

Verse 29

एतस्मिन्नेव समये सद्गुरुः करुणानिधिः । नीलजीमूतसङ्काशो विद्युत्पिङ्गजटाधरः

त्याच क्षणी करुणानिधी सद्गुरू प्रकट झाले—नील मेघासारखे श्याम, आणि विद्युत्सारख्या पिंगल जटा धारण करणारे।

Verse 30

प्रांशुः कमण्डलूद्दण्डकृष्णाजिनधरस्स्वयम् । भस्मावदातसर्वाङ्गस्सर्वलक्षणलक्षितः

ते स्वयं उंच व तेजस्वी होते; कमंडलू, दंड आणि कृष्णमृगचर्म धारण केलेले. भस्माने त्यांचे सर्वांग उजळलेले व सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त होते।

Verse 31

त्रिपुण्ड्रविलसद्भालो रुद्राक्षालङ्कृताकृतिः । पद्मपत्रारुणायामविस्तीर्णनयनद्वयः

त्यांचे भाळ त्रिपुंड्राने उजळत होते; देह रुद्राक्षांनी अलंकृत होता; आणि त्यांचे दोन्ही नेत्र कमळपानासारखे अरुण, दीर्घ व विशाल होते।

Verse 32

प्रादुर्भूय हृदम्भोजे तदानीमेव सत्वरम् । विमोहितस्तदैवासमेतदद्भुतमास्तिकाः

हे आस्तिक भक्तांनो, त्याच क्षणी माझ्या हृदय-कमळात ते दिव्य स्वरूप शीघ्र प्रकट झाले; त्या अद्भुत दर्शनाने मी तत्काळ विस्मयाने मोहून गेलो।

Verse 33

तत उन्मील्य नयने विलापं कृतवानहम् । आसीन्ममाश्रुपातश्च गिरिनिर्झरसन्निभः

मग मी डोळे उघडून विलाप करू लागलो; आणि माझे अश्रू पर्वत-झऱ्यासारखे अखंड वाहू लागले।

Verse 34

एतस्मिन्नेव समये श्रुता वागशरीरिणी । व्योम्नो महाद्भुता विप्रास्तामेव शृणुतादरात्

त्याच वेळी आकाशातून एक अशरीरी वाणी ऐकू आली—अत्यंत अद्भुत। हे विप्रांनो, तीच वाणी आदराने ऐका।

Verse 35

सूतपुत्र महाभाग गच्छ वाराणसीम्पुरीम् । तत्रासन्मुनयः पूर्वमुपदिष्टास्त्वयाऽधुना

हे सूतपुत्र महाभाग, वाराणसी नगरीस जा। तेथे ज्यांना तू पूर्वी उपदेश केला होता ते मुनि आता निवास करीत आहेत।

Verse 36

त्वदुपागमकल्याणं कांक्षंते विवशा भृशम् । तिष्ठन्ति ते निराहारा इत्युक्त्वा विरराम सा

ते तुझ्या आगमनाच्या कल्याणाची तीव्र आतुरतेने अपेक्षा करीत आहेत; ते निराहार उभे आहेत. असे बोलून ती वाणी थांबली।

Verse 37

तत उत्थाय तरसा देवन्देवीञ्च भक्तितः । प्रदक्षिणीकृत्य पुनः प्रणम्य भुवि दण्डवत्

मग तो वेगाने उठून भक्तिभावाने देव-देवींना नमस्कार केला। त्यांची प्रदक्षिणा करून पुन्हा भूमीवर दंडवत् प्रणाम करून पूर्ण शरणागती पत्करली।

Verse 38

द्विषड्वारं गुरोराज्ञां विज्ञाय शिवयोरथ । क्षेत्रान्निर्गत्य तरसा चत्वारिंशद्दिनान्तरे

नंतर गुरूंची आज्ञा नीट समजून त्यांनी त्या पवित्र क्षेत्रातून वेगाने प्रस्थान केले; आणि शिवकार्याच्या निमित्ताने चाळीस दिवसांच्या आत गंतव्यस्थानी पोहोचले.

Verse 39

आगतोऽस्मि मुनिश्रेष्ठा अनुगृह्णन्तु मामिह । मया किमद्य वक्तव्यं भवन्तस्तद्ब्रुवन्तु मे

हे मुनिश्रेष्ठांनो! मी (आपल्याकडे) आलो आहे; येथे माझ्यावर कृपा करा. आज मी काय बोलावे? आपणच मला सांगा, काय सांगणे योग्य आहे.

Verse 40

इति सूतवचश्श्रुत्वा ऋषयो हृष्टमानसाः । अवोचन्मुनिशार्दूलं व्यासन्नत्वा मुहुर्मुहुः

अशा रीतीने सूतांचे वचन ऐकून ऋषी अंतःकरणाने आनंदित झाले. ते वारंवार जवळ जाऊन श्रद्धेने त्या मुनिशार्दूलाशी बोलू लागले.