Dashati 7
Soma Pavamāna’s purifying flow as a cosmic-ritual ascent toward the Sun and the gods
Soma Pavamāna
Bright propulsive and cleansing—moving from vigorous flow to settled purity
R̥ṣi not identifiable from the provided input alone; requires Ṛgvedic/Ārcika crosswalk for hymn attribution.
सोम पवमानाचा शुद्ध करणारा प्रवाह स्तोत्रातील पवित्र नामांनी सामर्थ्यवान होऊन, रथासारखा पुढे धावणारा व सर्वदर्शी (विचक्षण) असा देवांकडे—सूर्याच्या ‘आधारा’ने वर चढणारा—कोस्मिक-यज्ञारोहण म्हणून वर्णिला आहे. तीन सवनें, ‘सात गायी’ अशी विपुल पिळणी/दोहणाची प्रतिमा, आणि ऋत (यज्ञ-कोस्मिक व्यवस्था) यामुळे सोम वाढतो व शुद्ध होतो हा मुख्य भाव आहे. पवित्र (गाळणी) यातून ‘आम’ (कच्चे) व ‘शृत’ (सुयोग्यरीत्या शिजलेले/परिपक्व) अशी यज्ञयोग्यतेची छटा स्पष्ट होते; ब्रह्मणस्पती (बृहस्पती) स्तोत्राची शुद्धता व मंत्राची प्रभावकता जपतो. त्यामुळे शुद्धी ही केवळ भौतिक गाळणी नसून—योग्य क्रमातील ब्रह्मन्-स्तुती व ऋत यांच्या बळावर सोम कार्यक्षम होऊन यजमानाला सौर/कोस्मिक पूर्णतेकडे उचलतो.
Mantras
Mantra 1
अभि प्रियाणि पवते चनोहितो नामानि यह्वो अधि येषु वर्धते आ सूर्यस्य बृहतो बृहन्नधि रथं विष्वञ्चमरुहद्विचक्षणः
तो शुद्ध होऊन, आनंदासाठी नियोजित प्रिय हविंच्या दिशेने वाहतो; तो याह्व (वेगवान) सोम स्तुती-नामांत वाढतो. द्विचक्षण (दूरदर्शी) महान सूर्याच्या महान आधारावर सर्वदिशागामी रथावर आरूढ झाला आहे.
Mantra 2
अचोदसो नो धन्वन्त्विन्दवः प्र स्वानासो बृहद्देवेषु हरयः वि चिदश्नाना इषयो अरातयो ऽर्यो नः सन्तु सनिषन्तु नो धियः
अचोदित होऊन आमच्यासाठी सोम-इन्दवः धावोत; प्रवाहात स्वन करीत, हरयः अशा हरित-पीत धारा देवांच्या बृहद् सभेकडे प्रसरू देत. त्या आम्हांस आर्य-भावाने दाते ठरोत; आमच्या धियः/प्रार्थनांना सिद्धी मिळवून देवोत.
Mantra 3
एष प्र कोशे मधुमां अचिक्रददिन्द्रस्य वज्रो वपुषो वपुष्टमः अभ्य्र्^ई3तस्य सुदुघा घृतश्चुतो वाश्रा अर्षन्ति पयसा च घेनवः
हा सोम, कोश-पात्रात मधुमान होऊन, उच्च स्वराने गर्जला आहे; तो इंद्राचा वज्र आहे, रूपाने सर्वश्रेष्ठ। ऋताच्या मार्गाने, घृतासारखा झरत, सुदुग्धा धारा पुढे वाहतात; आणि यज्ञाच्या धेनू पयः (दूध) घेऊन धावल्यासारख्या प्रवाहित होतात.
Mantra 4
प्रो अयासीदिन्दुरिन्द्रस्य निष्कृतं सखा सख्युर्न प्र मिनाति सङ्गिरम् मर्य इव युवतिभिः समर्षति सोमः कलशे शतयामना पथा
हा इंदु (सोमबिंदू) इंद्राच्या नियत स्थानी पुढे निघून गेला आहे; मित्राचा मित्र जसा, तसा तो संयुक्त स्तुती (संगिर) बिघडवत नाही। जसा तरुण कन्यांसह झपाट्याने सरसावतो, तसा सोम कलशात शत-यामन मार्गाने गतिमान होतो.
Mantra 5
धर्ता दिवः पवते कृत्व्यो रसो दक्षो देवानामनुमाद्यो नृभिः हरिः सृजानो अत्यो न सत्वभिर्वृथा पाजांसि कृणुषे नदीष्वा
द्युलोकाचा धर्ता सोम पवित्र होऊन वाहतो—यज्ञकर्मास योग्य असा रस; देवांची दक्षता/शक्ती, जी नरांनी हर्षित करावी. हरितवर्ण (सोम) आपल्या बळांसह अश्वासारखा वेगाने धावून, नद्यांच्या प्रवाहांत आपले पराक्रम व्यर्थ करीत नाही.
Mantra 6
वृषा मतीनां पवते विचक्षणः सोमो अह्नां प्रतरीतोषसां दिवः प्राणा सिन्धूनां कलशां अचिक्रददिन्द्रस्य हार्द्याविशन्मनीषिभिः
पवित्र होतो—विचक्षण सोम, पवित्र मतिंचा वृषभ. दिवसांच्या प्रातःकाळी, द्युलोकाच्या उषांमध्ये तो प्रवर्तित होतो. सिंधूंच्या प्राणश्वासासारखा तो कलशांत गर्जना करतो; मनीषींनी इंद्राच्या हृदयात तो प्रवेश करतो.
Mantra 7
त्रिरस्मै सप्त धेनवो दुदुह्रिरे सत्यामाशिरं परमे व्योमनि चत्वार्यन्या भुवनानि निर्णिजे चारूणि चक्रे यदृतैरवर्धत
त्याच्यासाठी त्रिवार सात दुग्धधेनूंनी परमे व्योमात सत्य-आशिर (सत्य मिश्रण) दुहिले. शुद्धीसाठी त्याने उरलेली चार भुवने रम्य केली—तो ऋत (ऋत) विधानांनी वाढला तेव्हा.
Mantra 8
इन्द्राय सोम सुषुतः परि स्रवापामीवा भवतु रक्षसा सह मा ते रसस्य मत्सत द्वयाविनो द्रविणस्वन्त इह सन्त्विन्दवः
इंद्रासाठी हा सोम सु-निष्पन्न (चांगला पिळलेला) प्रवाहित होवो; तो रोगव्याधींपासून मुक्त राहो, राक्षसांबरोबर (त्यांचा प्रतिकार करीत) सुरक्षित राहो. तुझ्या रसात द्वयावी—दुटप्पी/फसवे—आनंद मानू नयेत. येथे हे इंदु-बिंदू धनसंपन्न व धनदायी असोत.
Mantra 9
असावि सोमो अरुषो वृषा हरी राजेव दस्मो अभि गा अचिक्रदत् पुनानो वारमत्येष्यव्ययं श्येनो न योनिं घृतवन्तमासदत्
अरुण-दीप्त, वृषभासारखा बलवान, हरित-तांबूसवर्ण सोम पिळला गेला आहे। राजासारखा तो अद्भुत (पेय) गायींवर मोठ्या स्वराने गर्जला। शुद्ध होत तो ऊनी गाळणी (वार) मधून, अव्यय, पुढे जातो; श्येनासारखा तो घृतसमृद्ध योनि/आसनावर येऊन बसला.
Mantra 10
प्र देवमच्छा मधुमन्त इन्दवो ऽसिष्यदन्त गाव आ न धेनवः बर्हिषदो वचनावन्त ऊधभिः परिस्रुतमुस्रिया निर्णिजं धिरे
मधुमय इंदु-बिंदू देवाकडे प्रस्थान करो; जणू गायी—दूध देणाऱ्या धेनू—हंबरल्या आहेत। बर्हिषद्, पवित्र वाणीने युक्त, आपल्या स्तन/उदराबरोबर वाहणारा (सोम) पवित्रीकरणासाठी, आणि उस्रिया—रक्तिम धारांना—निर्मळ-शोधनासाठी स्थिर करतात.
Mantra 11
अञ्जते व्यञ्जते समञ्जते क्रतुं रिहन्ति मघ्वाभ्यञ्जते सिन्धोरु ऽच्छ्वासे पतयन्तमुक्षणं हिरण्यपावाः पशुमप्सु गृभ्णते .
ते (ऋत्विज) अभ्यंजन करतात, वेगवेगळेही अभ्यंजन करतात, आणि एकत्रही—यज्ञ-क्रतूचे; ते त्यास चाटतात; दानशील धारा त्यास अभ्यंजित करतात. सिंधूच्या उच्छ्वास-उत्थानात उडणारा वृषभ—सुवर्ण-दीप्तीने पवित्र करणारे जलांत त्या पशु-यज्ञीय पशूस धरून घेतात.
Mantra 12
पवित्रं ते विततं ब्रह्मणस्पते प्रभुर्गात्राणि पर्येषि विश्वतः अतप्ततनूर्न तदामो अश्नुते शृतास इद्वहन्तः सं तदाशत
हे ब्रह्मणस्पते! तुझे पवित्र (पवित्रम्) विस्तारलेले आहे; प्रभू होऊन तू गात्रांना सर्व बाजूंनी व्यापतोस. अतप्त तनु त्या ‘आम’ (कच्च्या मलिनते)ला प्राप्त होत नाही; पण जे शृत—सुपक्व—आहेत, ते ते वहन करून, निश्चयाने, सर्व मिळून त्या (शुद्धी)ला पोहोचतात.
Frequently Asked Questions
It praises Soma as he is purified through the strainer and through sacred praise, growing in power according to ṛta and moving onward in a cosmic ascent associated with the Sun.
Traditional interpretation links ‘three times’ to the three savanas (pressings), while the ‘seven cows’ symbolize abundant, life-giving streams that ‘milk out’ the true Soma-mixture prepared for ritual use.
Brahmaṇaspati represents the governing power of sacred speech and correct formulation; invoking him emphasizes that Soma’s purification and efficacy depend on properly ordered hymn, rite, and purity (not ‘raw’ impurity).