यह सोपान ‘आशा से साक्षात्’ का द्वार है: जहाँ जीव (सीता-चित्त) घोर विरह, भय और असहायता के बीच भी राम-नाम, राम-मुद्रिका और राम-दूत के माध्यम से प्रत्यक्ष आश्वासन पाता है। सुंदरकाण्ड में साधक की अंतर्बाह्य यात्रा—अशोक-वाटिका (अशोक = शोक-नाश) में—निराशा से विश्वास, और विश्वास से धैर्य/उद्यम में रूपान्तरित होती है।
सुंदरकाण्डाचा रस-विन्यास करुणेतून अद्भुत-शांताकडे प्रवाहित होतो. या खण्डात करुण-रसाचा परमोच्च बिंदू सीतेच्या विरह-विलापात व आत्मदाह-कल्पात (चितेची मागणी) प्रकटतो; पण त्याच क्षणी ‘राम-मुद्रिका’ व ‘राम-नाम’दर्शनाने अद्भुत/हर्षाचा उदय होतो. तुलसी येथे भक्तीला मानसशास्त्रीय धैर्य म्हणून रचतात: त्रिजटाचे स्वप्न ‘दैवी संकेत’ बनून निराशेला रोखते, आणि हनुमानाचा संदेश ‘धर्म-साहस’ जन्माला घालतो. पुढे लीलारूपाने हनुमानाचे अशोक-वाटिका-उजाडणे हे केवळ युद्ध-प्रस्तावना नाही; साधकाच्या अंतःकरणात ‘अशोक’ स्थापण्यासाठी ‘अहं-वन’ाचा विध्वंस आहे. इंद्रजिताचे ब्रह्मास्त्र-बंधन ही तुलसींची मर्यादा-नीती आहे: प्रभूच्या कार्यासाठी दूतही नियमाचा मान राखतो—ही शरणागतीची परिपक्वता.
No verses available for this prakarana yet.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.