Prakarana 3
यह सोपान ‘अहंकार-लङ्का’ के द्वार पर खड़ा है: जहाँ जीव (रावण-रूप अहं) के सामने भक्ति (अंगद-हनुमत्-पक्ष) नीति, विनय, और निर्भय सत्य बोलकर अंतिम निर्णय कराती है। लंका-काण्ड का आध्यात्मिक प्रवेश-द्वार ‘वैराग्य-युक्त धर्मनीति’ है—दूत-वाक्य के रूप में उपदेश, और प्रत्युत्तर में अहं की ज्वाला।
लंका काण्डाचा रस-विन्यास मुख्यतः वीर-रस आणि रौद्र-रस यांच्या संधिस्थळी आहे; पण तुलसीदास त्याला केवळ रण-गाथा होऊ देत नाहीत—तो ‘धर्मनीति’ आणि ‘भक्ति-निर्भयता’ यांचे काव्य-शास्त्रही ठरतो. या खंडात अंगदाचे दूत-वचन रावणाच्या अहंकाराला ‘विनय-नीति’ने मोडण्याचा प्रयत्न करते: ‘दसन गहहु तृन’ अशा शरणागति-वाणीपासून ‘प्रनतपाल’च्या स्मरणापर्यंत. प्रत्युत्तरात रावण आपले बल, कुल, तप, शिव-पूजन, आणि विश्व-विजय यांचा गर्व-प्रलाप करतो—हे रौद्राचे मनोविज्ञान आहे. अंगदाचे उत्तर पुन्हा ‘राम-भक्ति’ला परम लाभ सांगून अहंकाराच्या मिथ्या-प्रतापाचा भंडाफोड करते. अशा रीतीने लंका काण्ड मानस-सोपानात तो टप्पा आहे जिथे ‘अहं-लङ्का’चे अंतिम औचित्य-क्षय होते आणि ईश्वर-शरणागतीची अपरिहार्यता सिद्ध होते.
Verses
चौपाई 20.1-4
कह दसकंठ कवन तैं बंदर।मैं रघुबीर दूत दसकंधर।।
मम जनकहि तोहि रही मिताई।तव हित कारन आयउँ भाई।।
उत्तम कुल पुलस्ति कर नाती।सिव बिरंचि पूजेहु बहु भाँती।।
बर पायहु कीन्हेहु सब काजा।जीतेहु लोकपाल सब राजा।।
नृप अभिमान मोह बस किंबा।हरि आनिहु सीता जगदंबा।।
अब सुभ कहा सुनहु तुम्ह मोरा।सब अपराध छमिहि प्रभु तोरा।।
दसन गहहु तृन कंठ कुठारी।परिजन सहित संग निज नारी।।
सादर जनकसुता करि आगें।एहि बिधि चलहु सकल भय त्यागें।।
दशकंठाने विचारले, 'तू कोण आहेस, वानरा? मी रघुवीराचा दूत आहे, हे दशकंधरा. माझे पिता जनक तुझ्याशी मित्र होते; तुझ्या हितासाठी मी आलो आहे, भाऊ. तू पुलस्त्याचा नातू, उत्तम कुळाचा; शिव आणि ब्रह्मदेव तुझी अनेक प्रकारे पूजा करतात. तू वर मिळवले आणि सर्व कार्ये पूर्ण केली; तू सर्व लोकपाल आणि राजांना जिंकले. तरी, हे राजा, तू अभिमान आणि मोहाच्या स्वाधीन आहेस. हरी सीतेला, जगदंबेला आणतील. आता माझा चांगला सल्ला ऐक: प्रभू तुझे सर्व अपराध क्षमा करतील. दातांमध्ये गवत धर, मानेवर कुठार घे, आणि आपल्या नातेवाईक आणि पत्नीसह जा. जनकपुत्रीला आदराने पुढे ठेव; अशाप्रकारे सर्व भीती सोडून जा.'
दोहा 20
प्रनतपाल रघुबंसमनि त्राहि त्राहि अब मोहि।आरत गिरा सुनत प्रभु अभय करैगो तोहि।।20।।
हे शरणागतांचे रक्षक, हे रघुवंशाचे मणी, मला वाचव, वाचव आता! आर्त ओरडणे ऐकून, प्रभू तुला निर्भय करतील.
चौपाई 21.1-5
रे कपिपोत बोलु संभारी।मूढ़ न जानेहि मोहि सुरारी।।
कहु निज नाम जनक कर भाई।केहि नातें मानिऐ मिताई।।
अंगद नाम बालि कर बेटा।तासों कबहुँ भई ही भेटा।।
अंगद बचन सुनत सकुचाना।रहा बालि बानर मैं जाना।।
अंगद तहीं बालि कर बालक।उपजेहु बंस अनल कुल घालक।।
गर्भ न गयहु ब्यर्थ तुम्ह जायहु।निज मुख तापस दूत कहायहु।।
अब कहु कुसल बालि कहँ अहई।बिहँसि बचन तब अंगद कहई।।
दिन दस गएँ बालि पहिं जाई।बूझेहु कुसल सखा उर लाई।।
राम बिरोध कुसल जसि होई।सो सब तोहि सुनाइहि सोई।।
सुनु सठ भेद होइ मन ताकें।श्रीरघुबीर हृदय नहिं जाकें।।
रावण म्हणाला, "बोल, तू वानराचा पिल्लू, आणि स्वतःला सावर. हे मूर्खा, तू मला ओळखत नाहीस, मी देवांचा शत्रू आहे. मला तुझे नाव सांग आणि जनकाशी तुझे काय नाते आहे; कोणत्या हिशोबाने मैत्री मानावी? अंगद हे माझे नाव आहे, मी वालीचा पुत्र आहे; मी तुझी भेट आधीच झाली आहे. अंगदाचे शब्द ऐकून रावणाला लाज वाटली; त्याने विचार केला, "मी वाली वानराला ओळखत होतो. अंगद तोच वालीचा पुत्र आहे; तो अग्निजात वंशाचा नाश करणाऱ्या वंशात जन्मला आहे. तू व्यर्थ जाणार नाहीस; तुझ्या तोंडून तू रामाचा दूत म्हणून ओळखला जाशील." अंगद हसला आणि म्हणाला, "आता सांग, वाली कसा आहे? दहा दिवस झाले मी वालीकडे गेलो; मी माझ्या मित्राला मिठी मारून त्याचे कुशल विचारले. रामाच्या शत्रुत्वाबद्दल जे काही झाले आहे, ते मी तुला सांगेन. ऐक, हे दुष्टा, माझ्या मनात एक रहस्य आहे: श्री रघुवीर त्याच्या हृदयात नाहीत. हे ऐकून अंगद म्हणाला, "हे मूर्खा, तू माझ्या मनाचे रहस्य जाणत नाहीस."
दोहा 21
हम कुल घालक सत्य तुम्ह कुल पालक दससीस।अंधउ बधिर न अस कहहिं नयन कान तव बीस।।21।।
आपण आपल्या वंशाचे नाश करणारे आहोत, तू सत्य आहेस; तू तुझ्या वंशाचा रक्षक आहेस, हे दशशीर्षा. आंधळे आणि बहिरे असे बोलत नाहीत; तुझे वीस डोळे आणि कान साक्ष आहेत.
चौपाई 22.1-4
सिव बिरंचि सुर मुनि समुदाई।चाहत जासु चरन सेवकाई।।
तासु दूत होइ हम कुल बोरा।अइसिहुँ मति उर बिहर न तोरा।।
सुनि कठोर बानी कपि केरी।कहत दसानन नयन तरेरी।।
खल तव कठिन बचन सब सहऊँ।नीति धर्म मैं जानत अहऊँ।।
कह कपि धर्मसीलता तोरी।हमहुँ सुनी कृत पर त्रिय चोरी।।
देखी नयन दूत रखवारी।बूड़ि न मरहु धर्म ब्रतधारी।।
कान नाक बिनु भगिनि निहारी।छमा कीन्हि तुम्ह धर्म बिचारी।।
धर्मसीलता तव जग जागी।पावा दरसु हमहुँ बड़भागी।।
शिव, ब्रह्मा, देव आणि मुनी एकत्र त्यांच्या चरणांची सेवा करू इच्छितात. त्यांचा दूत होण्यासाठी, आपण आपल्या वंशाचे नाश आहोत; असे ज्ञान तुझ्या हृदयात वास करत नाही. वानराचे कठोर शब्द ऐकून, दशानन डोळे गोल गोल फिरवत बोलला. "मी तुझे सर्व कठोर शब्द सहन करतो, हे दुष्टा; मी नीती आणि धर्म जाणतो." वानर म्हणाला, "तुझी धर्मशीलता मी ऐकली आहे; मी पाहिले की तू दुसऱ्याच्या पत्नीसोबत व्यभिचार केला. मी माझ्या डोळ्यांनी पाहिले तुझी दूताची रक्षणा; तू मला, धर्मव्रतधारकाला, मारले नाहीस. तू मला, कान आणि नाक विना, तुझी बहीण म्हणून पाहिले; धर्म विचारून तू मला क्षमा केली. तुझी धर्मशीलता जगात प्रसिद्ध आहे; मी, मोठा भाग्यवान, तुझे दर्शन मिळवले आहे."
दोहा 22(क)-(ख)
जनि जल्पसि जड़ जंतु कपि सठ बिलोकु मम बाहु।लोकपाल बल बिपुल ससि ग्रसन हेतु सब राहु।।22(क)।।
पुनि नभ सर मम कर निकर कमलन्हि पर करि बास।सोभत भयउ मराल इव संभु सहित कैलास।।22(ख)।।
नको बडबड करूस, हे मूर्ख प्राणी, हे दुष्ट वानरा; माझा हात पहा. लोकपालांकडे विपुल बल आहे; चंद्र गिळण्यासाठी राहू प्रत्येक मार्ग ग्रहण करतो. नंतर, आकाशात, माझ्या हातातून रक्ताची धार कमळांवर वाहू लागली. ती शंभू आणि संपूर्ण कैलासासह हंसाप्रमाणे शोभून दिसू लागली.
चौपाई 23.1-5
तुम्हरे कटक माझ सुनु अंगद।मो सन भिरिहि कवन जोधा बद।।
तव प्रभु नारि बिरहँ बलहीना।अनुज तासु दुख दुखी मलीना।।
तुम्ह सुग्रीव कूलद्रुम दोऊ।अनुज हमार भीरु अति सोऊ।।
जामवंत मंत्री अति बूढ़ा।सो कि होइ अब समरारूढ़ा।।
सिल्पि कर्म जानहिं नल नीला।है कपि एक महा बलसीला।।
आवा प्रथम नगरु जेंहिं जारा।सुनत बचन कह बालिकुमारा।।
सत्य बचन कहु निसिचर नाहा।साँचेहुँ कीस कीन्ह पुर दाहा।।
रावन नगर अल्प कपि दहई।सुनि अस बचन सत्य को कहई।।
जो अति सुभट सराहेहु रावन।सो सुग्रीव केर लघु धावन।।
चलइ बहुत सो बीर न होई।पठवा खबरि लेन हम सोई।।
ऐक, अंगदा, तुझ्या सैन्यात: असा कोण योद्धा आहे जो माझ्याशी लढेल? तुझा स्वामी पत्नीच्या विरहाने कमजोर झाला आहे; त्याचा धाकटा भाऊ, दुःखाने दुःखी, उदास आहे. तू आणि सुग्रीव तुमच्या वंशाचे शेवटचे अवशेष आहात; आमचा धाकटा भाऊ सुद्धा अत्यंत भित्रा आहे. जांबवंत, मंत्री, अत्यंत वृद्ध आहे; तो आता युद्धासाठी कसा तयार होईल? नल आणि नील बांधकामाचे कौशल्य जाणतात; एक वानर अत्यंत पराक्रमी आहे. तोच पहिला आला आणि नगर जाळले. हे शब्द ऐकून, बोल, वालीपुत्रा. सत्य बोल, हे राक्षस राजा; वानराने खरंच नगराला आग लावली नाही का? रावणा, एका साध्या वानराने तुझे नगर जाळले; असे शब्द ऐकून, कोण सत्य बोलतो? ज्याला तू महान योद्धा म्हणून स्तुती करतोस, रावणा, तो सुग्रीवापासून एकाच धावेत पळून गेला. तो खूप फिरू शकतो, पण तो वीर नाही; मी त्याला बातमी आणण्यासाठी पाठवले.
दोहा 23(क)-(छ)
सत्य नगरु कपि जारेउ बिनु प्रभु आयसु पाइ।फिरि न गयउ सुग्रीव पहिं तेहिं भय रहा लुकाइ।।23(क)।।
सत्य कहहि दसकंठ सब मोहि न सुनि कछु कोह।कोउ न हमारें कटक अस तो सन लरत जो सोह।।23(ख)।।
प्रीति बिरोध समान सन करिअ नीति असि आहि।जौं मृगपति बध मेड़ुकन्हि भल कि कहइ कोउ ताहि।।23(ग)।।
जद्यपि लघुता राम कहुँ तोहि बधें बड़ दोष।तदपि कठिन दसकंठ सुनु छत्र जाति कर रोष।।23(घ)।।
बक्र उक्ति धनु बचन सर हृदय दहेउ रिपु कीस।प्रतिउत्तर सड़सिन्ह मनहुँ काढ़त भट दससीस।।23(ङ)।।
हँसि बोलेउ दसमौलि तब कपि कर बड़ गुन एक।जो प्रतिपालइ तासु हित करइ उपाय अनेक।।23(छ)।।
वानराने खरोखर नगर जाळले, स्वामीची आज्ञा न घेता. तो सुग्रीवाकडे परत गेला नाही; भीतीमुळे तो लपून राहिला. दशग्रीवा, सर्वजण सत्य बोलतात; मी काहीही ऐकून रागावत नाही. माझ्या सैन्यात असा कोणी नाही जो तुझ्याशी लढण्यास योग्य असेल. मित्र आणि शत्रू यांच्याशी समान वागणे; अशी येथे नीती आहे. जर कोणी हरणाच्या स्वामीच्या वधाची स्तुती करत असेल, तर काय महत्त्व? जरी, हे रामा, त्याच्या लघुतेमुळे त्याला मारणे मोठे दोष होते, तरी, हे दशग्रीवा, ऐक, पतित क्षत्रियाचा रोष रोखणे किती कठीण आहे. त्याची वक्र वाणी धनुष्य होती, त्याचे शब्द बाण होते ज्यांनी वानर शत्रूचे हृदय जाळले. सार्दुलसिंहाचे उत्तर असे होते जसे योद्धा तलवार ओढत आहे, हे दशशीर्षा. नंतर दशशीर्षा हसला आणि बोलला: वानराला एक मोठा गुण आहे. जो आपल्या स्वामीचे हित रक्षण करतो तो अनेक उपाय करतो. धन्य आहे तो वानर जो आपल्या स्वामीच्या कार्यासाठी जिथे तिथे नाचतो, सर्व लाज टाकून. नाचत आणि उड्या मारत, तो लोकांना आनंद देतो; आपल्या स्वामीच्या हितासाठी, तो परिपूर्ण धर्माने कार्य करतो. अंगदा, तू तुझ्या स्वामीचा समर्पित सेवक आहेस; तू अशा प्रकारे तुझ्या स्वामीच्या गुणांबद्दल का बोलत नाहीस? मी गुणांचा रसिक आहे, अत्यंत ज्ञानी; मी तुझ्या कठोर बडबडीकडे बहिरा नाही. वानराने आपला गुण रसिक म्हणून सांगितला; पवनपुत्राने मला हे सत्य सांगितले: त्याने वन नष्ट केले, पुत्र मारला, आणि नगर जाळले; तरीही त्याने त्याच्याविरुद्ध काहीही अपकार केला नाही. हे विचारून, तुझा सुंदर स्वभाव, हे दशग्रीवा, मी तुझ्याशी धीट झालो. मी आलो आणि पाहिले वानराने काय म्हटले; मला लाज वाटली नाही, राग आला नाही, गोंधळ झाला नाही. जर असे तुझे ज्ञान असेल, वानरा, तुझ्या वडिलांना खाऊन, दशशीर्षा हसला आणि असे शब्द बोलला. तुझ्या वडिलांना खाऊन, तू मलाही खाशील; आतापर्यंत मी तुझा थोडा अंदाज आला आहे. वालीला निष्कलंक कीर्तीचे पात्र म्हणून जाणून, मी तुला मारणार नाही, हे अधम आणि अभिमानी. सांग, रावणा, जगात किती रावण आहेत? मी माझ्या कानांनी ऐकले आहे जितके आहेत. एक बलि पाताळाला गेला; त्याने दिशांचे हत्ती बांधले. मुले त्यांच्याशी खेळली आणि त्यांना मारले; दयेमुळे बलिने त्यांना सोडले. दुसरा, सहस्त्रबाहू, मी पाहिला; तो विचित्र प्राण्याप्रमाणे पृथ्वीवर धावला. कुतूहलामुळे मी त्याला घरी आणले; मुनी पुलस्त्य गेले आणि त्याला सोडवले.
चौपाई 24.1-8
धन्य कीस जो निज प्रभु काजा।जहँ तहँ नाचइ परिहरि लाजा।।
नाचि कूदि करि लोग रिझाई।पति हित करइ धर्म निपुनाई।।
अंगद स्वामिभक्त तव जाती।प्रभु गुन कस न कहसि एहि भाँती।।
मैं गुन गाहक परम सुजाना।तव कटु रटनि करउँ नहिं काना।।
कह कपि तव गुन गाहकताई।सत्य पवनसुत मोहि सुनाई।।
बन बिधंसि सुत बधि पुर जारा।तदपि न तेहिं कछु कृत अपकारा।।
सोइ बिचारि तव प्रकृति सुहाई।दसकंधर मैं कीन्हि ढिठाई।।
देखेउँ आइ जो कछु कपि भाषा।तुम्हरें लाज न रोष न माखा।।
जौं असि मति पितु खाए कीसा।कहि अस बचन हँसा दससीसा।।
पितहि खाइ खातेउँ पुनि तोही।अबहीं समुझि परा कछु मोही।।
बालि बिमल जस भाजन जानी।हतउँ न तोहि अधम अभिमानी।।
कहु रावन रावन जग केते।मैं निज श्रवन सुने सुनु जेते।।
बलिहि जितन एक गयउ पताला।राखेउ बाँधि सिसुन्ह हयसाला।।
खेलहिं बालक मारहिं जाई।दया लागि बलि दीन्ह छोड़ाई।।
एक बहोरि सहसभुज देखा।धाइ धरा जिमि जंतु बिसेषा।।
कौतुक लागि भवन लै आवा।सो पुलस्ति मुनि जाइ छोड़ावा।।
धन्य आहे तो वानर जो आपल्या स्वामीच्या कार्यासाठी इथे तिथे नाचतो, सर्व लाज टाकून. नाचत आणि उड्या मारत, तो लोकांना आनंद देतो; आपल्या स्वामीच्या हितासाठी, तो परिपूर्ण धर्माने कार्य करतो. अंगदा, तू तुझ्या स्वामीचा समर्पित सेवक आहेस; तू अशा प्रकारे तुझ्या स्वामीच्या गुणांबद्दल का बोलत नाहीस? मी गुणांचा रसिक आहे, अत्यंत ज्ञानी; मी तुझ्या कठोर बडबडीकडे बहिरा नाही. वानराने आपला गुण रसिक म्हणून सांगितला; पवनपुत्राने मला हे सत्य सांगितले: त्याने वन नष्ट केले, पुत्र मारला, आणि नगर जाळले; तरीही त्याने त्याच्याविरुद्ध काहीही अपकार केला नाही. हे विचारून, तुझा सुंदर स्वभाव, हे दशग्रीवा, मी तुझ्याशी धीट झालो. मी आलो आणि पाहिले वानराने काय म्हटले; मला लाज वाटली नाही, राग आला नाही, गोंधळ झाला नाही. जर असे तुझे ज्ञान असेल, वानरा, तुझ्या वडिलांना खाऊन, दशशीर्षा हसला आणि असे शब्द बोलला. तुझ्या वडिलांना खाऊन, तू मलाही खाशील; आतापर्यंत मी तुझा थोडा अंदाज आला आहे. वालीला निष्कलंक कीर्तीचे पात्र म्हणून जाणून, मी तुला मारणार नाही, हे अधम आणि अभिमानी. सांग, रावणा, जगात किती रावण आहेत? मी माझ्या कानांनी ऐकले आहे जितके आहेत. एक बलि पाताळाला गेला; त्याने दिशांचे हत्ती बांधले. मुले त्यांच्याशी खेळली आणि त्यांना मारले; दयेमुळे बलिने त्यांना सोडले. दुसरा, सहस्त्रबाहू, मी पाहिला; तो विचित्र प्राण्याप्रमाणे पृथ्वीवर धावला. कुतूहलामुळे मी त्याला घरी आणले; मुनी पुलस्त्य गेले आणि त्याला सोडवले.
दोहा 24
एक कहत मोहि सकुच अति रहा बालि की काँख।इन्ह महुँ रावन तैं कवन सत्य बदहि तजि माख।।24।।
एक गोष्ट मी सांगतो: मला वालीच्या काखेबद्दल बोलायला खूप संकोच वाटतो. यापैकी, कोणता रावण खरा तुझा आहे? सत्य सांग, सर्व दाखवा टाकून.
चौपाई 25.1-4
सुनु सठ सोइ रावन बलसीला।हरगिरि जान जासु भुज लीला।।
जान उमापति जासु सुराई।पूजेउँ जेहि सिर सुमन चढ़ाई।।
सिर सरोज निज करन्हि उतारी।पूजेउँ अमित बार त्रिपुरारी।।
भुज बिक्रम जानहिं दिगपाला।सठ अजहूँ जिन्ह कें उर साला।।
जानहिं दिग्गज उर कठिनाई।जब जब भिरउँ जाइ बरिआई।।
जिन्ह के दसन कराल न फूटे।उर लागत मूलक इव टूटे।।
जासु चलत डोलति इमि धरनी।चढ़त मत्त गज जिमि लघु तरनी।।
सोइ रावन जग बिदित प्रतापी।सुनेहि न श्रवन अलीक प्रलापी।।
ऐक, हे दुष्टा, तो महाबली रावण: जाण की त्याच्या भुजांच्या क्रीडेने मेरू पर्वत उपटला. जाण की उमापती, ज्यांचे पराक्रम देव पूजतात, त्यांनी त्याने डोक्यावर फुले ठेवून पूजा केली आहे. आपल्या हातांनी त्याने डोक्यावरून कमळ तोडले आणि त्रिपुरारींची असंख्य वेळा पूजा केली. दिग्पाल त्याच्या भुजांचे पराक्रम जाणतात; आजही, दुष्टा, त्यांच्या हृदयात भाला राहिला आहे. दिग्गज त्यांच्या हृदयाची कठिनता जाणतात, जेव्हा जेव्हा ते युद्धात त्याला भेटायला गेले. ज्यांचे भयंकर दात तुटले नाहीत, पण मूळाप्रमाणे हृदयाला लागून तुटले. ज्याच्या चालण्याने पृथ्वी अशी डोलायला लागे, जसे लहान नावेवर मद मत्त हत्ती चढतो. तो रावण जगात आपल्या पराक्रमासाठी प्रसिद्ध आहे; पण तो अप्रिय शब्द ऐकणार नाही, आणि व्यर्थ बडबड करतो.
दोहा 25
तेहि रावन कहँ लघु कहसि नर कर करसि बखान।रे कपि बर्बर खर्ब खल अब जाना तव ग्यान।।25।।
त्या रावणाशी तू हलक्यात बोलतोस, हे मनुष्या; तुझ्या हातांनी तू घोषणा करशील. हे वानरा, तू कंगाल, अधम, दुष्ट आहेस, आता तुझे ज्ञान माहित झाले.
चौपाई 26.1-4
सुनि अंगद सकोप कह बानी।बोलु सँभारि अधम अभिमानी।।
सहसबाहु भुज गहन अपारा।दहन अनल सम जासु कुठारा।।
जासु परसु सागर खर धारा।बूड़े नृप अगनित बहु बारा।।
तासु गर्ब जेहि देखत भागा।सो नर क्यों दससीस अभागा।।
राम मनुज कस रे सठ बंगा।धन्वी कामु नदी पुनि गंगा।।
पसु सुरधेनु कल्पतरु रूखा।अन्न दान अरु रस पीयूषा।।
बैनतेय खग अहि सहसानन।चिंतामनि पुनि उपल दसानन।।
सुनु मतिमंद लोक बैकुंठा।लाभ कि रघुपति भगति अकुंठा।।
हे ऐकून अंगदाने क्रोधाने बोलले: "हे अभिमानाने भरलेल्या अधमा, तुझी बुद्धी एकवटून बोल! ज्याच्या असंख्य भुजा होत्या, ज्यांच्यावर कुठार आगीसारखे होते, ज्याच्या स्पर्शाने समुद्र उथळ प्रवाह झाला, असंख्य राजे त्यात अनेकदा बुडाले. ज्याच्या दर्शनाने त्याचा गर्व पळून गेला; मग हे दुर्दैवी रावण, तो मनुष्य कसा राहील? राम हा मनुष्य आहे, हे दुष्टा, आणि वानर आहे; तो धनुर्धर आहे, कामदेव स्वतः आहे, आणि गंगा नदी आहे. पशू, कामधेनू, कल्पवृक्ष, एक झाड; धान्य, दान, आणि अमृत, एक पेय. गरुड हा पक्षी आहे, सहस्त्रफणी नाग आहे; आणि चिंतामणि, हे दशानना, फक्त दगड आहे. ऐक, हे मंदबुद्धी, हा जग वैकुंठ आहे; रघुपतीच्या अढळ भक्तीत काय लाभ आहे?"
दोहा 26
सेन सहित तब मान मथि बन उजारि पुर जारि।कस रे सठ हनुमान कपि गयउ जो तव सुत मारि।।26।।
त्याच्या सेनेसहित, त्याचा अभिमान चिरून, वन उजाडून आणि नगर जाळून, कसे, हे दुष्टा, हनुमान वानराने तुझा पुत्र मारून निघून गेला?
चौपाई 27.1-4
सुनु रावन परिहरि चतुराई।भजसि न कृपासिंधु रघुराई।।
जौ खल भएसि राम कर द्रोही।ब्रह्म रुद्र सक राखि न तोही।।
मूढ़ बृथा जनि मारसि गाला।राम बयर अस होइहि हाला।।
तव सिर निकर कपिन्ह के आगें।परिहहिं धरनि राम सर लागें।।
ते तव सिर कंदुक सम नाना।खेलहहिं भालु कीस चौगाना।।
जबहिं समर कोपहि रघुनायक।छुटिहहिं अति कराल बहु सायक।।
तब कि चलिहि अस गाल तुम्हारा।अस बिचारि भजु राम उदारा।।
सुनत बचन रावन परजरा।जरत महानल जनु घृत परा।।
ऐक, रावण: तुझी कुतर्की बुद्धी सोड; तू कृपासिंधू रघुरायाची उपासना करणार नाहीस. जर तू रामाचा शत्रू झालास, तर ब्रह्मा आणि रुद्र मिळूनही तुला वाचवू शकत नाहीत. हे मूर्खा, व्यर्थ शब्द उच्चारू नकोस; रामाशी शत्रुत्व तुझा नाश घडवून आणेल. वानरांपुढे तुझी शिरे जमिनीवर लोळण घेतील, रामाच्या बाणांनी भेदलेली. तीच शिरे, अनेक चेंडूंप्रमाणे, अस्वले आणि वानर आपल्या खेळात उडवतील. जेव्हा रघुनायक युद्धात क्रोधित होतो, तेव्हा अतिभयानक बाणांचा वर्षाव होतो. तेव्हा तुझे असे शब्द तुला काही उपयोगी येतील का? असे विचार करून, कृपाळू रामाची उपासना कर. हे शब्द ऐकून, रावण जळला, जणू मोठी आग तुपावर पडली.
दोहा 27
कुंभकरन अस बंधु मम सुत प्रसिद्ध सक्रारि।मोर पराक्रम नहिं सुनेहि जितेउँ चराचर झारि।।27।।
कुंभकर्ण हा माझा भाऊ आहे, आणि माझा पुत्र इंद्राचा शत्रू म्हणून प्रसिद्ध आहे. तुम्ही माझ्या पराक्रमाबद्दल ऐकले नाही, ज्याद्वारे मी संपूर्ण जग जिंकून उजाड केले.
चौपाई 28.1-4
सठ साखामृग जोरि सहाई।बाँधा सिंधु इहइ प्रभुताई।।
नाघहिं खग अनेक बारीसा।सूर न होहिं ते सुनु सब कीसा।।
मम भुज सागर बल जल पूरा।जहँ बूड़े बहु सुर नर सूरा।।
बीस पयोधि अगाध अपारा।को अस बीर जो पाइहि पारा।।
दिगपालन्ह मैं नीर भरावा।भूप सुजस खल मोहि सुनावा।।
जौं पै समर सुभट तव नाथा।पुनि पुनि कहसि जासु गुन गाथा।।
तौ बसीठ पठवत केहि काजा।रिपु सन प्रीति करत नहिं लाजा।।
हरगिरि मथन निरखु मम बाहू।पुनि सठ कपि निज प्रभुहि सराहू।।
हे दुष्टा, तू वानर सैन्याच्या मदतीने समुद्राला बांधले, आणि त्याद्वारे तुझ्या शक्तीचे प्रदर्शन केले. पक्षी त्यावर अनेकदा उडून जाऊ शकतात; पण ते वीर नाहीत, हे वानरा, मला सांगतो. माझा हात बलाच्या जलाने भरलेला समुद्र आहे, ज्यात अनेक देव, मनुष्य आणि वीर बुडाले आहेत. वीस समुद्र आहेत, गहन आणि अनंत; असा कोण वीर आहे जो त्यांचा पार करेल? मी दिक्पालांकडून पाणी भरवून घेतले; दुष्ट राजाने मला हे सांगितले. जर तू युद्धात शूर योद्धा आहेस, माझ्या प्रभू, तर पुन्हा पुन्हा दुसऱ्याचे गुणगान का करतोस? मग तू लंकेत कशासाठी आलास? तुझा काय हेतू होता? शत्रूबरोबर मैत्री दाखवण्यात तुला लाज वाटत नाही. माझा हात पाह ज्याने मंदराचल पर्वत मथला; मग, हे दुष्ट वानरा, तू तुझ्या स्वामीची स्तुती करशील.
दोहा 28
सूर कवन रावन सरिस स्वकर काटि जेहिं सीस।हुने अनल अति हरष बहु बार साखि गौरीस।।28।।
रावण कसा वीर आहे, ज्याने आपल्या हाताने आपले शिर कापले? अग्नीने अत्यंत आनंद मानला, आणि गौरीपतीने ते अनेकदा पाहिले.
चौपाई 29.1-5
जरत बिलोकेउँ जबहिं कपाला।बिधि के लिखे अंक निज भाला।।
नर कें कर आपन बध बाँची।हसेउँ जानि बिधि गिरा असाँची।।
सोउ मन समुझि त्रास नहिं मोरें।लिखा बिरंचि जरठ मति भोरें।।
आन बीर बल सठ मम आगें।पुनि पुनि कहसि लाज पति त्यागे।।
कह अंगद सलज्ज जग माहीं।रावन तोहि समान कोउ नाहीं।।
लाजवंत तव सहज सुभाऊ।निज मुख निज गुन कहसि न काऊ।।
सिर अरु सैल कथा चित रही।ताते बार बीस तैं कही।।
सो भुजबल राखेउ उर घाली।जीतेहु सहसबाहु बलि बाली।।
सुनु मतिमंद देहि अब पूरा।काटें सीस कि होइअ सूरा।।
इंद्रजालि कहु कहिअ न बीरा।काटइ निज कर सकल सरीरा।।
जेव्हा मी ते जळते कवट पाहिले, तेव्हा मला कळले की ब्रह्माने माझ्या कपाळावर मृत्यूची खूण लिहिली होती. एका मनुष्याच्या हातून माझा मृत्यू टळला; मी हसलो, कारण ब्रह्माचे वचन खोटे ठरले. हे समजून, माझ्या मनात भीती नाही; ब्रह्माने जे लिहिले ते वृद्ध मनाचा मोह आहे. तू इतर वीरांच्या आणि त्यांच्या शक्तीची बोलणी करतोस, हे दुष्टा, माझ्यापुढे; पुन्हा पुन्हा बोलतोस, सर्व लाज सोडून. अंगद म्हणाला: या जगात, हे रावणा, तुझ्यासारखा कोणी नाही. लाज न बाळगणे हे तुझे स्वाभाविक स्वभाव आहे; तू तुझ्या तोंडाने तुझे स्वतःचे गुण कधीच सांगत नाहीस. शिर आणि पर्वताची गोष्ट माझ्या हृदयात राहिली; म्हणून मी वीस वेळा सांगितली. ते भुजाबल तू तुझ्या हृदयात ठेवलेस, त्याच बलाने बालीने सहस्त्रबाहूला जिंकले होते. ऐक, हे मूर्खा, आता मला उत्तर दे: तुझे शिर कापून घेईन का, की तू स्वतःला वीर सिद्ध करशील? मला सांग, स्वतःला वीर म्हणू नकोस; जो आपल्या हाताने आपले शरीर कापतो तो योद्धा नाही.
दोहा 29
जरहिं पतंग मोह बस भार बहहिं खर बृंद।ते नहिं सूर कहावहिं समुझि देखु मतिमंद।।29।।
पतंग मोहाच्या ताब्यात जळतात, आणि अस्वले भारी ओझी वाहतात; त्यांना वीर म्हणत नाहीत. हे समज, हे मंदबुद्धी.
Inside Prakarana 3
Bhakti highlights
दूत-वाक्य का केंद्र ‘विनय-युक्त निर्भयता’ है: सत्य को कठोरता नहीं, धर्म-करुणा के साथ कहा जाता है। शरणागति का उपदेश—अहंकार के लिए भी द्वार खुला है; ‘प्रनतपाल’ (राम) की स्मृति बताती है कि ईश्वर का स्वभाव रक्षक है, दंडकर्ता नहीं—दंड तब आता है जब जीव विनय-मार्ग ठुकराता है। रावण का उदाहरण सिखाता है कि तप, पूजा, कुल, और बल—यदि ‘मैं’ के पोषण में लगें—तो भक्ति नहीं, बंधन बन जाते हैं। अंगद का निष्कर्ष: राम-भक्ति ही परम लाभ, क्योंकि वह भय-हरण, नीति-स्थापन और आत्म-कल्याण का एकमात्र स्थिर आधार है; अहं का प्रताप क्षणिक है, भक्ति का प्रताप शाश्वत।
Compositional abstract
लंका काण्ड का रस-विन्यास मुख्यतः वीर-रस और रौद्र-रस के संधिस्थल पर है, पर तुलसीदास इसे केवल रण-गाथा नहीं बनने देते—यह ‘धर्मनीति’ और ‘भक्ति-निर्भयता’ का काव्य-शास्त्र भी है। प्रस्तुत खंड में अंगद का दूत-वाक्य रावण के अहं को ‘विनय-नीति’ से तोड़ने का प्रयास करता है: ‘दसन गहहु तृन’ जैसी शरणागति-भाषा से लेकर ‘प्रनतपाल’ की स्मृति तक। रावण प्रत्युत्तर में अपने बल, कुल, तप, शिव-पूजन, और विश्व-विजय का गर्व-प्रलाप करता है—यह रौद्र का मनोविज्ञान है। अंगद का उत्तर फिर ‘राम-भक्ति’ को परम लाभ बताकर अहं के मिथ्या-प्रताप को उजागर करता है। इस प्रकार लंका काण्ड मानस-सोपान में वह चरण है जहाँ ‘अहं-लङ्का’ का अंतिम औचित्य-क्षय होता है और ईश्वर-शरणागति की अपरिहार्यता सिद्ध होती है।
The emotional arc
आरंभ में रौद्र-वीर का टकराव: रावण का तिरस्कार-प्रश्न (‘कवन तैं बंदर’) और सत्ता-गर्व। तत्पश्चात अंगद का स्थिर वीर-रस: निर्भय दूत-परिचय, नीति-युक्त वाणी, और शरणागति का प्रस्ताव—यह ‘शांत-भक्ति’ की अंतर्धारा खोलता है। मध्य में रावण का रौद्र उफान: बल, कुल, तप, शिव-पूजन, विश्व-विजय का गर्व-प्रलाप; क्रोध के साथ आत्म-मोह का विस्तार। फिर अंगद का प्रत्युत्तर: वीर-रस का संयमित तेज, जिसमें ‘धर्मनीति’ और ‘राम-भक्ति’ का प्रकाश रावण के मिथ्या-प्रताप को काटता है। अंत-स्वर: करुण-शांत की छाया—अहंकार के लिए अंतिम अवसर, पर भीतर-भीतर विनाश की अनिवार्यता का संकेत; ‘अहं-लङ्का’ का औचित्य-क्षय और निर्णय-क्षण की कठोरता।
The dialogue
- काकभुशुण्डि (कथावाचक) / तुलसीदास-परंपरा में ‘मानस-वक्ता’ (प्रस्तुत प्रसंग: अंगद ↔ रावण संवाद का कथन)गरुड़ (श्रोता) — मानस-घाट-परंपरा के अनुसार · गरुड़-भुशुण्डि संवाद-घाट: यहाँ ‘नीति बनाम मद’ की परीक्षा-भूमि बनकर लंका काण्ड का युद्ध-पूर्व नैतिक-आध्यात्मिक तनाव खुलता है।
Frequently Asked Questions
परंपरा में लंका-काण्ड के दूत-संवाद का पाठ ‘भय-निवारण’ और ‘विवेक-जागरण’ का साधन माना जाता है: अहंकार, क्रोध, और वाणी-दोष से बचाकर ‘राम-शरणागति’ की बुद्धि देता है—विशेषतः संकट-काल में निर्भयता और नीति-स्थिरता के लिए।
सामान्यतः ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ नाम-जप को समपुट की तरह जोड़ा जाता है; दूत-वाक्य/अभय-प्रसंग पर ‘प्रनतपाल रघुबंसमनि’ (दोहा 20) को भी कई परंपराएँ ‘अभय-समपुट’ की तरह दुहराती हैं।
Ask anything about Prakarana 3 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
