यह सोपान ‘अहंकार-लङ्का’ के द्वार पर खड़ा है: जहाँ जीव (रावण-रूप अहं) के सामने भक्ति (अंगद-हनुमत्-पक्ष) नीति, विनय, और निर्भय सत्य बोलकर अंतिम निर्णय कराती है। लंका-काण्ड का आध्यात्मिक प्रवेश-द्वार ‘वैराग्य-युक्त धर्मनीति’ है—दूत-वाक्य के रूप में उपदेश, और प्रत्युत्तर में अहं की ज्वाला।
लंका काण्डाचा रस-विन्यास मुख्यतः वीर-रस आणि रौद्र-रस यांच्या संधिस्थळी आहे; पण तुलसीदास त्याला केवळ रण-गाथा होऊ देत नाहीत—तो ‘धर्मनीति’ आणि ‘भक्ति-निर्भयता’ यांचे काव्य-शास्त्रही ठरतो. या खंडात अंगदाचे दूत-वचन रावणाच्या अहंकाराला ‘विनय-नीति’ने मोडण्याचा प्रयत्न करते: ‘दसन गहहु तृन’ अशा शरणागति-वाणीपासून ‘प्रनतपाल’च्या स्मरणापर्यंत. प्रत्युत्तरात रावण आपले बल, कुल, तप, शिव-पूजन, आणि विश्व-विजय यांचा गर्व-प्रलाप करतो—हे रौद्राचे मनोविज्ञान आहे. अंगदाचे उत्तर पुन्हा ‘राम-भक्ति’ला परम लाभ सांगून अहंकाराच्या मिथ्या-प्रतापाचा भंडाफोड करते. अशा रीतीने लंका काण्ड मानस-सोपानात तो टप्पा आहे जिथे ‘अहं-लङ्का’चे अंतिम औचित्य-क्षय होते आणि ईश्वर-शरणागतीची अपरिहार्यता सिद्ध होते.
No verses available for this prakarana yet.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.