Prakarana 1
यह सोपान ‘धर्म-विजय’ का द्वार है: साधक के भीतर ‘अहं-लंका’ (अभिमान, भय, काम-क्रोध) पर सेतु-बंध के द्वारा विवेक-मार्ग बनता है। यहाँ भक्ति केवल भाव नहीं रहती—वह संगठन, अनुशासन, और ‘नाम-सेतु’ बनकर जीव को भवसागर से पार उतारती है।
लंका काण्डाचा रस-केन्द्र वीर आणि अद्भुत असला, तरी त्याचे अधिष्ठान करुणा व शान्तीत स्थिर आहे. या खण्डात तुलसी ‘रणा’ला केवळ बाह्य युद्ध राहू देत नाहीत—तो साधक-चित्तात उठणाऱ्या तमोगुण, रजोगुण आणि अहंकार यांच्या संघर्षाचा रूपक-समर होतो. सेतुबंध (नील-नल) शास्त्रीय दृष्टीने लीला आहे; पर सोपान-तर्कात तो ‘नाम’ आणि ‘कृपा’ यांचा पूल आहे: जामवंताचा उपदेश, हनुमानाची उक्ति, आणि रामाची आज्ञा—ही तिन्ही मिळून साधनेची त्रिवेणी बनतात. रामेश्वर-स्थापनेतून शिव-विष्णु-ऐक्याचा सिद्धान्त उलगडतो: राम शिव-पूजा करतात आणि शिव राम-भक्तीला परम मानतात; यामुळे निर्गुण-सगुणाचा सेतूही बांधला जातो. रावण-मंदोदरी संवादात नीति-शास्त्राचा प्रवेश होतो: अहंकाराचे अंधत्व आणि विवेकाचा नकार हेच पतनाचे कारण ठरतात. अशा रीतीने लंका काण्ड मानस-यात्रेत ‘निर्णय’ आणि ‘प्रवेश’ यांचा टप्पा आहे—सेतु पार करून साधक आता निर्णायक समर (आत्म-शुद्धि) जवळ येतो.
Verses
श्लोक 1-3
रामं कामारिसेव्यं भवभयहरणं कालमत्तेभसिंहंयोगीन्द्रं ज्ञानगम्यं गुणनिधिमजितं निर्गुणं निर्विकारम्।मायातीतं सुरेशं खलवधनिरतं ब्रह्मवृन्दैकदेवंवन्दे कन्दावदातं सरसिजनयनं देवमुर्वीशरूपम्।।1।।
शंखेन्द्वाभमतीवसुन्दरतनुं शार्दूलचर्माम्बरंकालव्यालकरालभूषणधरं गंगाशशांकप्रियम्।काशीशं कलिकल्मषौघशमनं कल्याणकल्पद्रुमंनौमीड्यं गिरिजापतिं गुणनिधिं कन्दर्पहं शङ्करम्।।2।।
यो ददाति सतां शम्भुः कैवल्यमपि दुर्लभम्।खलानां दण्डकृद्योऽसौ शङ्करः शं तनोतु मे।।3।।
rāmaṃ kāmāri-sevyaṃ bhava-bhaya-haraṇaṃ kāla-mattebha-siṃhaṃyogīndraṃ jñāna-gamyaṃ guṇa-nidhim ajitaṃ nirguṇaṃ nirvikāram |māyātītaṃ sureśaṃ khala-vadha-nirataṃ brahma-vṛndaika-devaṃvande kandāvadātaṃ sarasija-nayanaṃ devam urvīśa-rūpam ||1||
śaṅkhendvābhaṃ atīva-sundara-tanuṃ śārdūla-carmāmbaramkāla-vyāla-karāla-bhūṣaṇa-dharaṃ gaṅgā-śaśāṅka-priyam |kāśīśaṃ kali-kalmaṣaugha-śamanaṃ kalyāṇa-kalpa-drumamnaumīḍyaṃ girijā-patiṃ guṇa-nidhiṃ kandarpa-haṃ śaṅkaram ||2||
yo dadāti satāṃ śambhuḥ kaivalyam api durlabham |khalānāṃ daṇḍa-kṛd yo'sau śaṅkaraḥ śaṃ tanotu me ||3||
मी रामांची वंदना करतो, जे शिवांनी सेवलेले आहेत, कामाचे शत्रू आहेत, संसारभय दूर करणारे आहेत, काळरूपी मद हत्तीचा सिंह आहेत, योगींचे स्वामी आहेत, ज्ञानाने प्राप्य आहेत, गुणांचे भांडार आहेत, अजित आहेत, निर्गुण आहेत, विकाररहित आहेत, मायेच्या पलीकडे आहेत, देवांचे स्वामी आहेत, दुष्टांचा वध करण्यात सदा तत्पर आहेत, ब्रह्मांच्या समूहाचे एकमेव देव आहेत, कुंदफुलासारखे श्वेत-तेजस्वी आहेत, कमळासारखे डोळे असलेले आहेत, आणि पृथ्वीचा राजा या रूपात अवतरलेले देव आहेत. मी शंकरांना नमन करतो, जे गिरिजेचे पती आहेत, गुणांचे भांडार आहेत, कामदेवाचा नाश करणारे आहेत, शंख आणि चंद्रासारखे श्वेत-तेजस्वी आहेत, अत्यंत सुंदर शरीर असलेले आहेत, वाघाच्या चामड्याचे वस्त्र परिधान करणारे आहेत, भयंकर काळ्या सर्पांना अलंकाररूपाने धारण करणारे आहेत, गंगा आणि चंद्र त्यांना प्रिय आहेत, काशीचे स्वामी आहेत, कलियुगाच्या पापांच्या प्रलयाचा नाश करणारे आहेत, आणि कल्याणरूपी कल्पवृक्ष आहेत. जे शंभू सज्जनांना दुर्लभ असेही कैवल्य म्हणजे मोक्ष देतात आणि दुष्टांना शिक्षा करतात, ते शंकर माझ्यावर कल्याण वर्षावोत.
दोहा, सोरठा
लव निमेष परमानु जुग बरष कलप सर चंड।भजसि न मन तेहि राम को कालु जासु कोदंड।।
सिंधु बचन सुनि राम सचिव बोलि प्रभु अस कहेउ।अब बिलंबु केहि काम करहु सेतु उतरै कटकु।।
सुनहु भानुकुल केतु जामवंत कर जोरि कह।नाथ नाम तव सेतु नर चढ़ि भव सागर तरिहिं।।
lava nimeṣa paramāṇu juga baraṣa kalapa sara caṃḍa |bhajasi na mana tehi rāma ko kālu jāsu kodaṃḍa ||
siṃdhu bacana suni rāma saciva boli prabhu asa kaheu |aba bilaṃbu kehi kāma karahu setu utarai kaṭaku ||
sunahu bhānukula ketu jāṃbavaṃta kara jori kaha |nātha nāma tava setu nara caṛhi bhava sāgara tarihiṃ ||
लव, निमेष, परमाणु, युग, वर्ष आणि कल्प - हे सर्व काळाचे भयंकर बाण आहेत. हे मन, तू त्या रामाचे भजन का करीत नाहीस ज्यांचे धनुष्य काळ आहे? समुद्राचे वचन ऐकून श्री रामांनी सचिवांस बोलावून प्रभू म्हणाले - आता विलंब कशासाठी? सेतू बांधा, सेना पार होईल. जामवंतांनी हात जोडून सांगितले - ऐका, सूर्यवंशाचे ध्वजा! नाथ, तुमचेच नाव सेतू आहे, त्यावर चढून मनुष्य संसारसागर पार करतात.
चौपाई 1.1-5
यह लघु जलधि तरत कति बारा।अस सुनि पुनि कह पवनकुमारा।।
प्रभु प्रताप बड़वानल भारी।सोषेउ प्रथम पयोनिधि बारी।तब रिपु नारी रुदन जल धारा।भरेउ बहोरि भयउ तेहिं खारा।।
सुनि अति उकुति पवनसुत केरी।हरषे कपि रघुपति तन हेरी।।
जामवंत बोले दोउ भाई।नल नीलहि सब कथा सुनाई।।
राम प्रताप सुमिरि मन माहीं।करहु सेतु प्रयास कछु नाहीं।।
बोलि लिए कपि निकर बहोरी।सकल सुनहु बिनती कछु मोरी।।
राम चरन पंकज उर धरहू।कौतुक एक भालु कपि करहू।।
धावहु मर्कट बिकट बरूथा।आनहु बिटप गिरिन्ह के जूथा।।
सुनि कपि भालु चले करि हूहा।जय रघुबीर प्रताप समूहा।।
yaha laghu jaladhi tarata kati bārā |asa suni puni kaha pavan-kumārā ||
prabhu pratāpa baḍavānala bhārī |soṣeu prathama payonidhi bārī ||
taba ripu nārī rudana jala dhārā |bhareu bahori bhayau tehiṃ khārā ||
suni ati ukuti pavan-suta kerī |haraṣe kapi raghupati tana herī ||
jāṃbavaṃta bole dou bhāī |nala nīlahi saba kathā sunāī ||
rāma pratāpa sumiri mana māhīṃ |karahu setu prayāsa kachu nāhīṃ ||
boli liye kapi nikara bahorī |sakala sunahu binatī kachu morī ||
rāma carana paṅkaja ura dharahū |kautuka eka bhālu kapi karahū ||
dhāvahu markaṭ bikaṭa barūthā |ānahu biṭapa girinh ke jūthā ||
suni kapi bhālu cale kari hūhā |jaya raghubīra pratāpa samūhā ||
हा लहान समुद्र किती वेळा पार केला गेला! असे ऐकून पवनकुमाराने पुन्हा सांगितले. प्रभूच्या प्रतापाने बडवानलाने आधी समुद्राचे पाणी शोषून घेतले. मग शत्रूंच्या स्त्रियांच्या रडण्याच्या जलधारांनी तो पुन्हा भरला, आणि त्यामुळेच तो खारा झाला. पवनसुताचे अत्यंत हुशार भाषण ऐकून वानर आनंदित झाले आणि रघुपतीकडे पाहू लागले. जामवंताने दोन भाऊ नल आणि नील यांना बोलावून संपूर्ण गोष्ट सांगितली. मनात रामाचा प्रताप स्मरून सेतू बांधा, यात काहीही अडचण नाही. मग त्याने वानरांच्या समूहाला बोलावून सांगितले, सगळे माझी विनंती ऐका. हृदयात रामाचे चरणकमल धरा, आणि तुम्ही अस्वले आणि वानर हे एका खेळाप्रमाणे करा. धावा भयंकर वानर दल, आणि झाडे व पर्वतांचे ढीग आणा. हे ऐकून वानर आणि अस्वले मोठा आरोळा करीत निघाले, जय रघुवीर, प्रतापाचा साठा!
दोहा 1
अति उतंग गिरि पादप लीलहिं लेहिं उठाइ।आनि देहिं नल नीलहि रचहिं ते सेतु बनाइ।।1।।
ati utaṅga giri pādapa līlahiṃ lehiṃ uṭhāi |āni dehiṃ nala nīlahi raca-hiṃ te setu banāi ||1||
वानर अत्यंत उंच पर्वत आणि झाडांना खेळ खेळता उचलतात, आणि आणून नल आणि नील यांना देतात, जे त्यांच्यापासून सेतू बांधतात।
चौपाई 2.1-4
सैल बिसाल आनि कपि देहीं।कंदुक इव नल नील ते लेहीं।।
देखि सेतु अति सुंदर रचना।बिहसि कृपानिधि बोले बचना।।
परम रम्य उत्तम यह धरनी।महिमा अमित जाइ नहिं बरनी।।
करिहउँ इहाँ संभु थापना।मोरे हृदयँ परम कलपना।।
सुनि कपीस बहु दूत पठाए।मुनिबर सकल बोलि लै आए।।
लिंग थापि बिधिवत करि पूजा।सिव समान प्रिय मोहि न दूजा।।
सिव द्रोही मम भगत कहावा।सो नर सपनेहुँ मोहि न पावा।।
संकर बिमुख भगति चह मोरी।सो नारकी मूढ़ मति थोरी।।
saila bisāla āni kapi dehīṃ |kaṃduka iva nala nīla te lehīṃ ||
dekhi setu ati suṃdara racanā |bihasi kṛpā-nidhi bole bacanā ||
parama ramya uttama yaha dharanī |mahimā amita jāi nahiṃ baranī ||
karihaūṃ ihāṃ saṃbhu thāpanā |more hṛdayaṃ parama kalapanā ||
suni kapīsa bahu dūta paṭhāe |munibara sakala boli lai āe ||
liṃga thāpi bidhi-vata kari pūjā |siva samāna priya mohi na dūjā ||
siva drohī mama bhagata kahāvā |so nara sapanehūṃ mohi na pāvā ||
saṃkara bimukha bhagati caha morī |so nārakī mūṛha mati thorī ||
वानरां विशाल डोंगर आणून देत, आणि नल व नील त्यांना चेंडूंप्रमाणे घेत. सेतूची अतिसुंदर रचना पाहून कृपानिधी श्रीराम हसून हे वचन बोलले. ही धरणी परम रम्य व उत्तम आहे; याची महिमा अमित आहे व वर्णन करता येत नाही. मी येथे शंभूची स्थापना करीन; हीच माझ्या हृदयाची परम कल्पना आहे. हे ऐकून कपीशाने अनेक दूत पाठविले, आणि त्यांनी सर्व मुनिवरांना बोलावून आणले. लिंग स्थापन करून विधिप्रमाणे पूजा केली, आणि श्रीराम म्हणाले: मला शिवासमान प्रिय दुसरे कोणी नाही. जो मनुष्य शिवाचा द्रोही होऊनही माझा भक्त म्हणवतो, तो स्वप्नातही मला मिळत नाही. जो शंकरापासून विमुख होऊनही माझी भक्ती इच्छितो, तो नारकी, मूढ व थोड्या बुद्धीचा आहे.
दोहा 2
संकर प्रिय मम द्रोही सिव द्रोही मम दास।ते नर करहि कलप भरि धोर नरक महुँ बास।।2।।
Śaṅkara priya mama drohī Śiva-drohī mama dāsa |Te nara karahiṁ kalapa bhari ghora naraka mahuṁ bāsa ||2||
जे शंकराला प्रिय आहेत पण माझे शत्रू आहेत, आणि जे शिवाचे शत्रू आहेत पण माझे दास म्हणतात, ते लोक एका कल्पभर भयंकर नरकात वास करतील.
चौपाई 3.1-5
जे रामेस्वर दरसनु करिहहिं।ते तनु तजि मम लोक सिधरिहहिं।।
जो गंगाजलु आनि चढ़ाइहि।सो साजुज्य मुक्ति नर पाइहि।।
होइ अकाम जो छल तजि सेइहि।भगति मोरि तेहि संकर देइहि।।
मम कृत सेतु जो दरसनु करिही।सो बिनु श्रम भवसागर तरिही।।
राम बचन सब के जिय भाए।मुनिबर निज निज आश्रम आए।।
गिरिजा रघुपति कै यह रीती।संतत करहिं प्रनत पर प्रीती।।
बाँधा सेतु नील नल नागर।राम कृपाँ जसु भयउ उजागर।।
बूड़हिं आनहि बोरहिं जेई।भए उपल बोहित सम तेई।।
महिमा यह न जलधि कइ बरनी।पाहन गुन न कपिन्ह कइ करनी।।
Je Rāmeśvara darasanu karihahiṁ |te tanu taji mama loka sidharahiṁ ||
Jo Gaṅgā-jalu āni caṛhāihi |so sāyujya mukti nara pāihi ||
Hoi akāma jo chala taji seihi |bhagati mori tehi Śaṅkara deihi ||
Mama kṛta setu jo darasanu karihī |so binu śrama bhava-sāgara tarihī ||
Rāma bacana saba ke jiya bhāe |muni-bara nija nija āśrama āe ||
Girijā Raghupati kai yaha rītī |santa-ta karahiṁ pranata para prītī ||
Bāṁdhā setu Nīla Nala nāgara |Rāma kṛpā̃ jasu bhayau ujāgara ||
Būṛhahiṁ ānahi bōrahahiṁ jeī |bhae upala bōhita sama teī ||
Mahimā yaha na jaladhi kai baranī |pāhana guna na kapinha kai karanī ||
जे रामेश्वराचे दर्शन करतील, ते शरीर सोडून माझ्या लोकाला जातील। जो गंगाजल आणून अर्पण करील, तो मनुष्य सायुज्य मुक्ती मिळवील। जो निष्काम होऊन छल सोडून सेवा करील, त्याला शंकर माझी भक्ती देतील। जो माझ्या बांधलेल्या सेतूचे दर्शन करील, तो श्रम न करता भवसागर तरील। रामाचे वचन सर्वांच्या अंतःकरणाला भावली, आणि मुनिवर आपापल्या आश्रमात आले। हे गिरिजे, रघुपतीची ही रीत आहे, ते सदा शरण आलेल्यांवर प्रेम करतात। नील आणि नल नागरांनी सेतू बांधला, आणि रामाच्या कृपेने त्यांचे यश प्रकट झाले। जे दगड स्वतः बुडतात आणि दुसऱ्यांनाही बुडवतात, ते नौकेसारखे झाले। ही महिमा न समुद्राची आहे, न दगडांचा गुण आहे, आणि न वानरांचे कृत्य आहे।
दोहा 3
श्री रघुबीर प्रताप ते सिंधु तरे पाषान।ते मतिमंद जे राम तजि भजहिं जाइ प्रभु आन।।3।।
Śrī Raghubīra pratāpa te sindhu tare pāṣāna.Te mati-manda je Rāma taji bhajahiṁ jāi prabhu āna ||3||
श्री रघुवीराच्या प्रतापाने दगड समुद्र ओलांडून गेले। जे मतिमंद आहेत, ते रामाला सोडून दुसऱ्या प्रभूची पूजा करायला जातात।
चौपाई 4.1-5
बाँधि सेतु अति सुदृढ़ बनावा।देखि कृपानिधि के मन भावा।।
चली सेन कछु बरनि न जाई।गर्जहिं मर्कट भट समुदाई।।
सेतुबंध ढिग चढ़ि रघुराई।चितव कृपाल सिंधु बहुताई।।
देखन कहुँ प्रभु करुना कंदा।प्रगट भए सब जलचर बृंदा।।
मकर नक्र नाना झष ब्याला।सत जोजन तन परम बिसाला।।
अइसेउ एक तिन्हहि जे खाहीं।एकन्ह कें डर तेपि डेराहीं।।
प्रभुहि बिलोकहिं टरहिं न टारे।मन हरषित सब भए सुखारे।।
तिन्ह की ओट न देखिअ बारी।मगन भए हरि रूप निहारी।।
चला कटकु प्रभु आयसु पाई।को कहि सक कपि दल बिपुलाई।।
Bāṁdhi setu ati sudṛḍha banāvā |dekhi kṛpānidhi ke mana bhāvā ||
Calī sena kachu barani na jāī |garjahiṁ markaṭ bhaṭ samudāī ||
Setu-bandha ḍhiga caṛhi Raghurāī |citava kṛpāla sindhu bahutāī ||
Dekhana kahuṁ prabhu karunā kandā |pragaṭa bhae saba jalacara bṛndā ||
Makara nakra nānā jhaṣa byālā |sata jojana tana parama bisālā ||
Aisēu eka tinhahi je khāhīṁ |ekanha keṁ ḍara tepi ḍerāhīṁ ||
Prabhahi bilokahiṁ ṭarahiṁ na ṭāre |mana haraṣita saba bhae sukhāre ||
Tinh kī oṭa na dekhi-a bārī |magana bhae Hari rūpa nihārī ||
Calā kaṭaku prabhu āyasu pāī |ko kahi saka kapi dala bipulāī ||
सेतू बांधून अतिशय बळकट केला, तो पाहून कृपानिधीचे मन प्रसन्न झाले। सेना निघाली, तिचे वर्णन करता येत नाही, वानर योद्ध्यांचा समूह गर्जत होता। रघुनाथ सेतुबंधाजवळ चढले आणि कृपाळू वानराने समुद्राची विशालता पाहिली। करुणेचे खाण प्रभूंना पाहण्यासाठी सर्व जलचरांचे समूह प्रकट झाले। मकर, नक्र, नाना प्रकारचे मासे आणि सर्प, शंभर योजन लांब व अतिशय विशाल शरीर असलेले। असे एक होते जे यांना खाऊन टाकत, आणि त्यांपैकी एकाच्या भयाने हेही थरथरत होते। ते प्रभूंकडे पाहत होते आणि हाकलले जाऊनही हलत नव्हते, त्यांचे मन आनंदित झाले आणि सर्व सुखी झाले। त्यांच्यामुळे पाणी दिसत नव्हते, इतक्या घनदाट, ते हरीचे रूप पाहत मग्न झाले होते। प्रभूंची आज्ञा पावून सेना निघाली, वानर दलाची विपुलता कोण सांगू शकेल।
दोहा 4
सेतुबंध भइ भीर अति कपि नभ पंथ उड़ाहिं।अपर जलचरन्हि ऊपर चढ़ि चढ़ि पारहि जाहिं।।4।।
Setu-bandha bhai bhīra ati kapi nabha pantha uṛāhiṁ |Apara jalacaranhi ūpara caṛhi caṛhi pārhi jāhiṁ ||4||
सेतुबंधावर अतिशय गर्दी झाली, आणि वानरे आकाशमार्गाने उडून जाऊ लागली। इतर जलचरांच्या पाठीवर चढून चढून पार जाऊ लागली।
चौपाई 5.1-5
अस कौतुक बिलोकि द्वौ भाई।बिहँसि चले कृपाल रघुराई।।
सेन सहित उतरे रघुबीरा।कहि न जाइ कपि जूथप भीरा।।
सिंधु पार प्रभु डेरा कीन्हा।सकल कपिन्ह कहुँ आयसु दीन्हा।।
खाहु जाइ फल मूल सुहाए।सुनत भालु कपि जहँ तहँ धाए।।
सब तरु फरे राम हित लागी।रितु अरु कुरितु काल गति त्यागी।।
खाहिं मधुर फल बटप हलावहिं।लंका सन्मुख सिखर चलावहिं।।
जहँ कहुँ फिरत निसाचर पावहिं।घेरि सकल बहु नाच नचावहिं।।
दसनन्हि काटि नासिका काना।कहि प्रभु सुजसु देहिं तब जाना।।
जिन्ह कर नासा कान निपाता।तिन्ह रावनहि कही सब बाता।।
सुनत श्रवन बारिधि बंधाना।दस मुख बोलि उठा अकुलाना।।
asi kautuka biloki dvau bhāī |bihaṁsi cale kṛpāla raghurāī ||
sena sahita utare raghu-bīrā |kahi na jāi kapi jūthapa bhīrā ||
siṁdhu pāra prabhu ḍerā kīnhā |sakala kapinha kahuṁ āyasu dīnhā ||
khāhu jāi phala mūla suhāe |sunata bhālu kapi jahaṁ tahaṁ dhāe ||
saba taru phare rāma hita lāgī |ritu aru kuritu kāla gati tyāgī ||
khāhiṁ madhura phala baṭapa halāvahiṁ |laṅkā sanmukha sikhara calāvahiṁ ||
jahaṁ kahuṁ phirata nisācara pāvahiṁ |gheri sakala bahu nāca nacāvahiṁ ||
dasananhi kāṭi nāsikā kānā |kahi prabhu sujasu dehiṁ taba jānā ||
jinha kara nāsā kāna nipātā |tinha rāvanahi kahī saba bātā ||
sunata śravaṇa bāridhi-bandhānā |dasa-mukha boli uṭhā akulānā ||
असा आश्चर्य पाहून दोन्ही बंधू हसले आणि कृपाळू रघुराज राम निघून गेले. रघुवीर आपल्या सैन्यासह पलीकडे उतरले; वानरसेनेची गर्दी सांगण्यास अशक्य होती. प्रभूने समुद्राच्या पलीकडे आपला डेरा ठेवला आणि सर्व वानरांना आज्ञा दिली. "जा आणि रुचकर फळे व मुळे खा." हे ऐकून भालू व वानर इकडे तिकडे धावले. रामाच्य कारणासाठी सर्व झाडांनी फळ धारण केले, ऋतू व अनृतू अशा काळाच्य गतीचा त्याग करून. त्यांनी गोड फळे खालील आणि झाडे झटकली, आणि लंकेकडे तोंड करून डोंगराच्या शिखरांना उडविले. जिथे जिथे फिरणारे राक्षस सापडले, तिथे सर्वांनी त्यांना घेरून अनेक नाच नचविले. त्यांच्या दातांनी नाक व कान तोडले, आणि प्रभूच्या कीर्तीचा गौरव सांगून त्यांना सोडून दिले. ज्यांची नाके व कान तोडले गेले होते, त्यांनी रावणाला संपूर्ण गोष्ट सांगितली. आपल्या कानांनी समुद्राला बांधले गेले आहे हे ऐकताच, दहा मुखांचा रावण उत्तेजित होऊन ओरडला.
दोहा 5
बांध्यो बननिधि नीरनिधि जलधि सिंधु बारीस।सत्य तोयनिधि कंपति उदधि पयोधि नदीस।।5।।
bāṁdhyo bananidhi nīranidhi jaladhi siṁdhu bārīsa |satya toyanidhi kaṁpati udadhi payodhi nadīsa ||5||
रावण म्हणाला, काय खरेच वानरांनी जलनिधी, पाण्याचा भांडार, जलधि, सिंधू, समुद्र आणि पाण्याचा स्वामी यांना बांधले? काय खरेच तोयनिधी, उदधि, पयोधि आणि नद्यांचा स्वामी असा समुद्र कापतो?
चौपाई 6.1-5
निज बिकलता बिचारि बहोरी।बिहँसि गयउ ग्रह करि भय भोरी।।
मंदोदरीं सुन्यो प्रभु आयो।कौतुकहीं पाथोधि बँधायो।।
कर गहि पतिहि भवन निज आनी।बोली परम मनोहर बानी।।
चरन नाइ सिरु अंचलु रोपा।सुनहु बचन पिय परिहरि कोपा।।
नाथ बयरु कीजे ताही सों।बुधि बल सकिअ जीति जाही सों।।
तुम्हहि रघुपतिहि अंतर कैसा।खलु खद्योत दिनकरहि जैसा।।
अतिबल मधु कैटभ जेहिं मारे।महाबीर दितिसुत संघारे।।
जेहिं बलि बाँधि सहजभुज मारा।सोइ अवतरेउ हरन महि भारा।।
तासु बिरोध न कीजिअ नाथा।काल करम जिव जाकें हाथा।।
nija bikalatā bicāri bahorī |bihaṁsi gayau graha kari bhaya bhorī ||
mandodarīṁ sunyo prabhu āyo |kautukahīṁ pāthodhi baṁdhāyo ||
kara gahi patihi bhavana nija ānī |bolī parama manohara bānī ||
carana nāi siru aṁcalu ropā |sunahu bacana piya parihari kopā ||
nātha bayaru kīje tāhī soṁ |budhi bala sakia jīti jāhī soṁ ||
tumhahi raghupatihi antara kaisā |khalu khadyota dinakarahi jaisā ||
atibala madhu kaiṭabha jehiṁ māre |mahābīra diti-suta saṁghāre ||
jehiṁ bali bāṁdhi sahaja-bhuja mārā |soi avatareu harana mahi bhārā ||
tāsu birodha na kījia nāthā |kāla karama jiva jākeṁ hāthā ||
आपली व्याकुलता विचारून पुन्हा तो हसला आणि भय व घोर मोह घेऊन आपल्या भवनात गेला। मंदोदरीने ऐकले की प्रभु आले आहेत आणि त्यांनी लीलेने समुद्राला बांधले आहे। पतीचा हात धरून त्याला आपल्या भवनात आणले आणि अत्यंत मनोहर वाणी बोलली। त्यांच्या चरणी शिर ठेवून आपला आंचल पसरला आणि म्हणाली, हे प्रिय, क्रोध सोडून माझे वचन ऐक। हे नाथ, ज्याला बुद्धी व बलाने जिंकता येईल त्याच्याशीच वैर करा। तुमच्या व रघुपतीच्या मध्ये कसा फरक आहे, जसा अज्ञ कृमी व सूर्य यांच्या मध्ये असतो। ज्यांनी अतिबल मधु व कैटभ यांना मारले आणि दितीच्या पुत्रांचा म्हणजे महावीरांचा संहार केला। ज्यांनी बलीला बांधून सहस्रबाहूला मारले, तेच पृथ्वीचा भार हरण करण्यासाठी अवतार घेतला आहे। हे नाथ, ज्यांच्या हाती काल, कर्म व सर्व जीवांचे प्राण आहेत, त्यांचा विरोध करू नका।
दोहा 6
रामहि सौपि जानकी नाइ कमल पद माथ।सुत कहुँ राज समर्पि बन जाइ भजिअ रघुनाथ।।6।।
rāmahi saupi jānakī nāi kamala pada mātha |suta kahuṁ rāja samarpi bana jāi bhajiʿa raghunātha ||6||
जानकीला रामाला सोडून त्यांच्या कमळासमान चरणांना मस्तक वाकवावे; नंतर राज्य पुत्राला सोपवून वनात जावे आणि रघुनाथाचे भजन करावे।
चौपाई 7.1-4
नाथ दीनदयाल रघुराई।बाघउ सनमुख गएँ न खाई।।
चाहिअ करन सो सब करि बीते।तुम्ह सुर असुर चराचर जीते।।
संत कहहिं असि नीति दसानन।चौथेंपन जाइहि नृप कानन।।
तासु भजन कीजिअ तहँ भर्ता।जो कर्ता पालक संहर्ता।।
सोइ रघुवीर प्रनत अनुरागी।भजहु नाथ ममता सब त्यागी।।
मुनिबर जतनु करहिं जेहि लागी।भूप राजु तजि होहिं बिरागी।।
सोइ कोसलधीस रघुराया।आयउ करन तोहि पर दाया।।
जौं पिय मानहु मोर सिखावन।सुजसु होइ तिहुँ पुर अति पावन।।
nātha dīnadayāla raghurāī |bāghau sanmukha gaeṁ na khāī ||
cāhia karana so saba kari bīte |tumha sur asura carācara jīte ||
saṁta kahahiṁ asi nīti dasānana |cauthēṁpana jāihi nṛpa kānana ||
tāsu bhajana kījia tahaṁ bhartā |jo kartā pālaka saṁhartā ||
soi raghuvīra pranata anurāgī |bhajahu nātha mamatā saba tyāgī ||
munibara jatanu karahiṁ jehi lāgī |bhūpa rāju taji hohiṁ birāgī ||
soi kosaladhīsa raghurāyā |āyau karana tohi para dāyā ||
jauṁ piya mānahu mora sikhāvana |sujasu hoi tihuṁ pura ati pāvana ||
हे नाथ, रघुराज राम दीनांवर दया करणारे आहेत; वाघही समोर आलेल्याला खात नाही. जे करणे योग्य होते ते सर्व तुम्ही करून संपवले; तुम्ही देव, असुर आणि चराचर सर्व जिंकले. संत लोक ही नीति सांगतात, हे दशानना: चौथ्या आश्रमात राजाने वनाला जावे. हे भर्तार, तेथे त्याचे भजन करा जो कर्ता, पालक आणि संहारक आहे. तोच रघुवीर शरण आलेल्यांवर प्रेम करतो. हे नाथ, सर्व ममता सोडून त्याला भजा. ज्यासाठी मुनिश्रेष्ठ प्रयत्न करतात, आणि राजे राज्य सोडून विरागी होतात, तोच कोसलाधीश रघुराज राम तुमच्यावर दया करण्यास आला आहे. हे प्रिय, जर तुम्ही माझा सल्ला मानला, तर तीन लोकांत अतिशय पवित्र सुयश होईल.
दोहा 7
अस कहि नयन नीर भरि गहि पद कंपित गात।नाथ भजहु रघुनाथहि अचल होइ अहिवात।।7।।
asa kahi nayan nīra bhari gahi pada kampita gāta |nātha bhajahu raghunāthahi acala hoi ahi-vāta ||7||
असे म्हणून डोळ्यांत अश्रू भरून आणि शरीर थरथर कापत तिने त्याचे चरण धरले आणि म्हणाली: नाथ, रघुनाथाचे भजन करा, जेणेकरून माझे सुहाग अचल राहील.
चौपाई 8.1-5
तब रावन मयसुता उठाई।कहै लाग खल निज प्रभुताई।।
सुनु तै प्रिया बृथा भय माना।जग जोधा को मोहि समाना।।
बरुन कुबेर पवन जम काला।भुज बल जितेउँ सकल दिगपाला।।
देव दनुज नर सब बस मोरें।कवन हेतु उपजा भय तोरें।।
नाना बिधि तेहि कहेसि बुझाई।सभाँ बहोरि बैठ सो जाई।।
मंदोदरीं हदयँ अस जाना।काल बस्य उपजा अभिमाना।।
सभाँ आइ मंत्रिन्ह तेंहि बूझा।करब कवन बिधि रिपु सैं जूझा।।
कहहिं सचिव सुनु निसिचर नाहा।बार बार प्रभु पूछहु काहा।।
कहहु कवन भय करिअ बिचारा।नर कपि भालु अहार हमारा।।
taba rāvan maya-sutā uṭhāī |kahai lāga khala nija prabhutāī ||
sunu tai priyā bṛthā bhaya mānā |jaga jodhā ko mohi samānā ||
baruṇa kubera pavana jama kālā |bhuja bala jiteũ sakala diga-pālā ||
deva danuja nara saba basa morẽ |kavan hetu upajā bhaya torẽ ||
nānā bidhi tehi kahesi bujhāī |sabhā̃ bahori baiṭha so jāī ||
mandodarī̃ hṛdayã asa jānā |kāla basya upajā abhimānā ||
sabhā̃ āi mantrinh tẽhi būjhā |karaba kavan bidhi ripu saĩ jūjhā ||
kahahĩ saciva sunu nisicara-nāhā |bāra bāra prabhu pūchahu kāhā ||
kahahu kavan bhaya kari'a bicārā |nara kapi bhālu ahāra hamārā ||
तेव्हा रावणाने मायापुत्री मंदोदरीला उठविले, आणि त्या दुर्जनाने स्वतःच्या प्रभुत्वाचे बखाण सुरू केले. ऐक प्रिये, तू व्यर्थ भीत झालीस. जगात माझ्यासारखा योद्धा कोण आहे? वरुण, कुबेर, वायु, यम आणि काळ, सर्व दिग्पालांना मी आपल्या भुजाबलाने जिंकले आहे. देव, दानव आणि मनुष्य सर्व माझ्या वशी आहेत. तुला कशासाठी भीती उत्पन्न झाली? तिला अनेक प्रकारे समजावून सांगितले, आणि मग तो सभेत जाऊन परत बसला. मंदोदरीने हृदयात असे जाणले की काळाच्या वशी झाल्यामुळे त्याचा अभिमान उत्पन्न झाला आहे. सभेत येऊन त्याने आपल्या मंत्र्यांना विचारले, शत्रूशी कसे युद्ध करावे? मंत्र्यांनी म्हटले, ऐक निशाचराधिपती, प्रभो तू वारंवार का विचारतोस? सांग, कोणत्या भीतीचा विचार करावा? मनुष्य, वानर आणि अस्वले हे आमचे भोजन आहेत.
दोहा 8
सब के बचन श्रवन सुनि कह प्रहस्त कर जोरि।निति बिरोध न करिअ प्रभु मत्रिंन्ह मति अति थोरि।।8।।
saba ke bacana śravan suni kaha prahasta kara jori |nīti birodha na kari'a prabhu mantrinh mati ati thori ||8||
सर्वांचे बोल ऐकून प्रहस्त दोन्ही हात जोडून म्हणाला - स्वामी, नीतीच्या विरोधात वागू नकोस, या मंत्र्यांची बुद्धी अत्यंत लहान आहे.
चौपाई 9.1-5
कहहिं सचिव सठ ठकुरसोहाती।नाथ न पूर आव एहि भाँती।।
बारिधि नाघि एक कपि आवा।तासु चरित मन महुँ सबु गावा।।
छुधा न रही तुम्हहि तब काहू।जारत नगरु कस न धरि खाहू।।
सुनत नीक आगें दुख पावा।सचिवन अस मत प्रभुहि सुनावा।।
जेहिं बारीस बँधायउ हेला।उतरेउ सेन समेत सुबेला।।
सो भनु मनुज खाब हम भाई।बचन कहहिं सब गाल फुलाई।।
तात बचन मम सुनु अति आदर।जनि मन गुनहु मोहि करि कादर।।
प्रिय बानी जे सुनहिं जे कहहीं।ऐसे नर निकाय जग अहहीं।।
बचन परम हित सुनत कठोरे।सुनहिं जे कहहिं ते नर प्रभु थोरे।।
प्रथम बसीठ पठउ सुनु नीती।सीता देइ करहु पुनि प्रीती।।
kahahĩ saciva saṭha ṭhakura-sohātī |nātha na pūra āva ehi bhā̃tī ||
bāridhi nāghi eka kapi āvā |tāsu carita mana mahũ sabu gāvā ||
chudhā na rahī tumhahi taba kāhū |jārat nagaru kasa na dhari khāhū ||
sunata nīka āgẽ dukha pāvā |sacivan asa mata prabhūhi sunāvā ||
jehĩ bārīsa bãdhāyu hela |utareu sena sameta subelā ||
so bhanu manuja khāba hama bhāī |bacana kahahĩ saba gāla phulāī ||
tāta bacana mama sunu ati ādara |jani mana gunahu mohi kari kādara ||
priya bānī je sunahĩ je kahahī̃ |aise nara nikāya jaga ahahī̃ ||
bacana parama hita sunata kaṭhore |sunahĩ je kahahĩ te nara prabhu thore ||
prathama basīṭha paṭhau sunu nītī |sītā dei karahu puni prītī ||
मूर्ख सचिव स्वामीची चाटुकारिता करतात. हे नाथ, अशाप्रकारे तुमचे भले होणार नाही. एक वानर समुद्र ओलांडून आला, आणि तुम्ही सर्व त्याच्या चरित्राचे मनात गान करता. तेव्हा तुम्हापैकी कोणालाच भूक लागली नव्हती? जेव्हा तो नगर जाळत होता तेव्हा का न पकडून खाल्ले नाही? ऐकण्यास उत्तम पण पुढे दुःख देणारी, अशी मती सचिवांनी प्रभूला सांगितली. ज्याने खेळात समुद्र बांधला, आणि सेनेसह सुवेलावर उतरला, सांगा, तो मनुष्य आपण भाऊंच्या खाण्याचा आहे का? सर्व गाल फुगवून बोलतात. हे तात, माझे वचन अतिशय आदराने ऐका, मनात मला भित्रा समजू नका. जे प्रिय वाणी ऐकतात आणि जे सांगतात, असे नर जगात अनेक आहेत. परम हिताची वचने ऐकण्यास कठोर असतात, जी ऐकतात आणि जे सांगतात ते नर, हे प्रभू, थोडे आहेत. ही नीती ऐका: आधी दूत पाठवा, सीता द्या, नंतर मैत्री करा.
दोहा 9
नारि पाइ फिरि जाहिं जौं तौ न बढ़ाइअ रारि।नाहिं त सन्मुख समर महि तात करिअ हठि मारि।।9।।
nāri pāi phiri jāhĩ jaũ tau na baṛhāi'a rāri |nāhĩ ta sanmukha samara mahĩ tāta kari'a haṭhi māri ||9||
जर ते स्त्रीला मिळवून परत जातील, तर भांडण वाढवू नका. नाहीतर, हे तात, युद्धभूमीत तोंड देऊन ठामपणे त्यांना ठार मारा.
Inside Prakarana 1
Bhakti highlights
भक्ति यहाँ ‘भाव’ से आगे बढ़कर ‘सेतु’ बनती है—नाम-स्मरण, गुरु/वृद्ध-उपदेश (जामवंत), और आज्ञा-पालन (राम-आदेश) मिलकर साधक को भय-सागर से पार कराते हैं। राम का स्वरूप श्लोक-संकेत में ‘भवभयहरण’ और ‘योगीन्द्रं ज्ञानगम्यं’ है—अर्थात् भक्ति ज्ञान-विरोधी नहीं, ज्ञान-गम्य प्रभु में टिकती है। रामेश्वर प्रसंग से शिक्षा: ईश्वर-भक्ति में ऐक्य—शिव-पूजा और राम-भक्ति परस्पर पूरक; सगुण-निरगुण का सेतु भी ‘नाम’ और ‘कृपा’ से बनता है। नीति-बोध: मंदोदरी की वाणी बताती है कि अहंकार विवेक को दबाकर विनाश बुलाता है; शरणागति (विभीषण-भाव) ही धर्म-पथ का सुरक्षित प्रवेश है।
Compositional abstract
लंका काण्ड का रस-केन्द्र वीर और अद्भुत है, पर उसका अधिष्ठान करुणा और शान्ति में टिकता है। इस खण्ड में तुलसी ‘रण’ को केवल बाह्य युद्ध नहीं रहने देते—यह साधक-चित्त में उठते तमोगुण, रजोगुण और अहंकार का संघर्ष है। सेतु-बंध (नील-नल) शास्त्रीय दृष्टि से लीला है, पर सोपान-तर्क में यह ‘नाम’ और ‘कृपा’ का पुल है: जामवंत का उपदेश, हनुमान की उक्ति, और राम का आदेश—तीनों मिलकर साधना की त्रिवेणी बनाते हैं। रामेश्वर-स्थापना से शिव-विष्णु-ऐक्य का सिद्धान्त उजागर होता है: राम शिव-पूजा करते हैं और शिव राम-भक्ति को परम मानते हैं; इससे निरगुण-सगुण का सेतु भी बनता है। रावण-मंदोदरी संवाद में नीति-शास्त्र का प्रवेश है: अहंकार का अंधत्व और विवेक की अस्वीकृति पतन का कारण बनती है। इस प्रकार लंका काण्ड मनस-यात्रा में ‘निर्णय’ और ‘प्रवेश’ का चरण है—सेतु पार कर साधक अब निर्णायक समर (आत्म-शुद्धि) के निकट पहुँचता है।
The emotional arc
आरम्भ में ‘वीर’ रस का उदय—समुद्र-लांघन/सेतु-बंध की तैयारी से आत्मविश्वास, संगठन और उत्साह। मध्य में ‘अद्भुत’—नाम-बल से शिला-तरण, नील-नल की लीला, और असम्भव का सम्भव होना; साथ ही ‘शान्त’—राम का संयम, मर्यादा और लक्ष्य-स्थिरता। समानान्तर धारा में ‘करुण’—विभीषण/मंदोदरी जैसे पात्रों के विवेकपूर्ण भय, पतन की आशंका, और अहं-ग्रस्त लंका का अनिवार्य विनाश। अंत की ओर ‘धर्म-विजय’ का संकल्प-शिखर—सेतु पार करने से पहले निर्णायक प्रवेश-भाव: भीतर के तम-रज पर धैर्य, अनुशासन और नाम-आश्रय की विजय।
The dialogue
- काकभुशुण्डि (माध्यम: तुलसीदास की वाणी में)गरुड़ · उत्तर-घाट (भक्ति-वैराग्य का परिपाक; सिद्धि-निष्कर्ष की ओर प्रवृत्ति)
Frequently Asked Questions
रामेश्वर-स्थापना के प्रसंग में तुलसी का संकेत स्पष्ट है: ‘जे रामेस्वर दरसनु करिहहिं…’ तथा ‘जो गंगाजलु आनि चढ़ाइहि…’—अर्थात् रामेश्वर-दर्शन/सेवा से पाप-क्षय, शिव-राम-भक्ति की प्राप्ति, और ‘भवसागर’ से सुगमता का फल माना गया है; साथ ही ‘मम कृत सेतु… बिनु श्रम’—नाम-आश्रय से जीवन-यात्रा सुगम होने की लोक-परम्परा।
सेतु-बंध/रामेश्वर प्रसंग में प्रचलित सम्पुट: ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (नाम-स्मरण), तथा शिव-समन्वय के लिए ‘राम रामाय नमः’ / ‘ॐ नमः शिवाय’ का युग्म-जप (स्थानीय परम्परानुसार) जोड़ा जाता है।
Ask anything about Prakarana 1 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
