Prakarana 1

लंका काण्डाचा रस-केन्द्र वीर आणि अद्भुत असला, तरी त्याचे अधिष्ठान करुणा व शान्तीत स्थिर आहे. या खण्डात तुलसी ‘रणा’ला केवळ बाह्य युद्ध राहू देत नाहीत—तो साधक-चित्तात उठणाऱ्या तमोगुण, रजोगुण आणि अहंकार यांच्या संघर्षाचा रूपक-समर होतो. सेतुबंध (नील-नल) शास्त्रीय दृष्टीने लीला आहे; पर सोपान-तर्कात तो ‘नाम’ आणि ‘कृपा’ यांचा पूल आहे: जामवंताचा उपदेश, हनुमानाची उक्ति, आणि रामाची आज्ञा—ही तिन्ही मिळून साधनेची त्रिवेणी बनतात. रामेश्वर-स्थापनेतून शिव-विष्णु-ऐक्याचा सिद्धान्त उलगडतो: राम शिव-पूजा करतात आणि शिव राम-भक्तीला परम मानतात; यामुळे निर्गुण-सगुणाचा सेतूही बांधला जातो. रावण-मंदोदरी संवादात नीति-शास्त्राचा प्रवेश होतो: अहंकाराचे अंधत्व आणि विवेकाचा नकार हेच पतनाचे कारण ठरतात. अशा रीतीने लंका काण्ड मानस-यात्रेत ‘निर्णय’ आणि ‘प्रवेश’ यांचा टप्पा आहे—सेतु पार करून साधक आता निर्णायक समर (आत्म-शुद्धि) जवळ येतो.