Shloka 11

तारोपदेशः — Tara’s Counsel to Lakshmana

Restraint, Time, and Mobilization

Devanagari script

सत्त्वयुक्ता हि पुरुषास्त्वद्विधाः पुरुषर्षभ।अविमृश्य न रोषस्य सहसा यान्ति वश्यताम्।।।।

Transliteration

sattvayuktā hi puruṣās tvadvidhāḥ puruṣarṣabha |

avimṛśya na roṣasya sahasā yānti vaśyatām ||

Translation

पुरुषर्षभा, तुझ्यासारखे सत्त्वयुक्त पुरुष विचार न करता सहसा क्रोधाच्या आधीन जात नाहीत.

Word by Word

• सत्त्व-युक्ताः: endowed with virtue/steadiness
• सत्त्व-युक्ताः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सत्त्व (प्रातिपदिक) + युक्त (युज् धातु; क्त)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; समासः तत्पुरुषः (सत्त्वेन युक्ताः)

• हि: indeed
• हि: Nipata (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: निपात (indeed/for)

• पुरुषाः: men
• पुरुषाः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पुरुष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• त्वद्-विधाः: like you
• त्वद्-विधाः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: त्वद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + विध (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; समासः तत्पुरुषः (त्वत्सदृशाः)

• पुरुष-ऋषभ: O bull among men
• पुरुष-ऋषभ: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: पुरुष (प्रातिपदिक) + ऋषभ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; संबोधन-विभक्ति, एकवचन; समासः षष्ठी-तत्पुरुषः (पुरुषाणाम् ऋषभः)

• अविमृश्य: without reflecting
• अविमृश्य: Purvakala-kriya (पूर्वकाल-क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वि-मृश् (धातु)
• Form: नञ्-पूर्वक + क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्तः (gerund): न विमृश्य = without reflecting

• न: not
• न: Pratishedha (प्रतिषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-अव्यय

• रोषस्य: of anger
• रोषस्य: Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: रोष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; षष्ठी-विभक्ति, एकवचन

• सहसा: rashly
• सहसा: Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: सहसा (अव्यय)
• Form: क्रियाविशेषण-अव्यय (rashly)

• यान्ति: go/come
• यान्ति: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: या (धातु)
• Form: लट्-लकार; परस्मैपद; प्रथम-पुरुष, बहुवचन

• वश्यताम्: into subjection
• वश्यताम्: Gati/Karma (गति/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वश्यता (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; भाववाचक (state of being under control)

Context

'O bull among men! men with right vision like you do not become angry instantly without right thinking.

Characters & Entities

• Tārā
• Lakṣmaṇa

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

True strength is mastery over anger; reflection before reaction is a hallmark of dharmic character.

What is the narrative situation?

Tārā appeals to Lakṣmaṇa’s known nobility, reminding him that the righteous do not act from sudden rage.

Which character virtue is emphasized?

Dama (self-restraint), especially emotional discipline in conflict.