Adhyaya 51

या अध्यायात ज्येष्ठ शुक्ल पक्षातील सर्वश्रेष्ठ एकादशी ‘निर्जला’ म्हणून सांगितली आहे—ज्यात पाण्याचाही त्याग करावा लागतो. युधिष्ठिराच्या प्रश्नाने कथन सुरू होते; श्रीकृष्ण अधिकारपूर्ण उत्तरासाठी वेदव्यासांकडे निर्देश करतात. व्यास सांगतात की कलियुगात संपूर्ण वैदिक कर्मे करणे कठीण असल्याने एकादशी ही पुराणोक्त धर्माचा सार व सुलभ उपाय आहे. भीमसेनाला तीव्र भूक असल्याने वारंवार उपवास पेलत नाही; म्हणून तो एकच असे व्रत विचारतो की ज्याने सर्व एकादश्यांचे फल मिळावे. तेव्हा व्यास ‘निर्जला एकादशी’चे विधान करतात—एकादशीला अन्न व जल पूर्ण वर्ज्य; द्वादशीला स्नान, विष्णुपूजन, दान आणि ब्राह्मणभोजन. हे व्रत सर्व एकादश्यांच्या पुण्याइतके फलदायी, पापनाशक, यमदूतभयहर व विष्णुलोकप्रद असल्याचे सांगितले आहे. शेवटी जलघट, गोदान किंवा जलधेनू-प्रतिदान, वस्त्र, पादुका, छत्र इत्यादी दानांचे निर्देश येतात; आणि ही परंपरा ‘पांडव-द्वादशी’ म्हणून प्रसिद्ध झाली असे समापन आहे.