Adhyaya 7

Verse 1

भीष्म उवाच । दितेः पुत्राः कथं जाता मरुतो देववल्लभाः । देवैर्जग्मुश्च सापत्नैः कस्मात्सख्यमनुत्तमम्

भीष्म म्हणाले—दितीचे पुत्र मरुत कसे जन्मले आणि तरीही देवांना प्रिय कसे झाले? तसेच देवांचे प्रतिस्पर्धी असूनही ते देवांसह का गेले, आणि त्यांना अनुपम सख्य कसे प्राप्त झाले?

Verse 2

पुलस्त्य उवाच । पुरा दैवासुरे युद्धे हतेषु हरिणा सुरैः । पुत्रपौत्रेषु शोकार्ता गता भूलोकमुत्तमम्

पुलस्त्य म्हणाले—पूर्वी देवासुर युद्धात, हरिने देवांचा संहार झाल्यावर, ती पुत्र-पौत्रांच्या शोकाने व्याकुळ होऊन उत्तम भूलोकात गेली.

Verse 3

पुष्करेषु महातीर्थे सरस्वत्यास्तटे शुभे । भर्त्तुराराधनपरा तप उग्रं चचार ह

पुष्करच्या महातीर्थात, सरस्वतीच्या शुभ तीरावर, पतीच्या आराधनेत तत्पर असलेल्या तिने घोर तप आचरले.

Verse 4

दितिर्वै दैत्यमाता तु ऋषिकार्येण सुव्रता । फलाहारा तपस्तेपे कृच्छ्रचांद्रायणादिभिः

दैत्यमाता दिती, सुव्रता होऊन ऋषीच्या कार्यासाठी, फलाहार करून कृच्छ्र-चान्द्रायण इत्यादी व्रतांनी तप करू लागली.

Verse 5

यावद्वर्षशतं साग्रं जराशोकसमाकुला । ततः सा तपसा तप्ता वसिष्ठादीनपृच्छत

शंभर वर्षांहून अधिक काळ ती जरा व शोकाने व्याकुळ होती. नंतर तपाने दग्ध होऊन तिने वसिष्ठ आदी ऋषींना प्रश्न विचारला.

Verse 6

कथयंतु भवंतो मे पुत्रशोकविनाशनम् । व्रतं सौभाग्यफलदमिहलोके परत्र च

हे महात्म्यांनो, मला असे व्रत सांगा जे पुत्रवियोगाचा शोक नष्ट करील आणि या लोकात व परलोकातही सौभाग्यफळ देईल।

Verse 7

ऊचुर्वसिष्ठप्रमुखा ज्येष्ठस्य पूर्णिमाव्रतम् । यस्य प्रसादादभवत्सुतशोकविवर्जिता

वसिष्ठप्रमुख श्रेष्ठ ऋषी म्हणाले—‘ज्येष्ठ महिन्याचे पौर्णिमा-व्रत करावे; त्याच्या प्रसादाने ती पुत्रशोकमुक्त झाली।’

Verse 8

भीष्म उवाच । श्रोतुमिच्छाम्यहं ब्रह्मन्ज्येष्ठस्य पूर्णिमाव्रतम् । सुतानेकोनपंचाशद्येन लेभे पुनर्दितिः

भीष्म म्हणाले—हे ब्राह्मण, ज्येष्ठ महिन्याच्या पौर्णिमा-व्रताचे वर्णन मला ऐकायचे आहे; ज्यामुळे दितीने पुन्हा एकोणपन्नास पुत्र प्राप्त केले।

Verse 9

पुलस्त्य उवाच । यद्वसिष्ठादिभिः पूर्वं दित्यै संकथितं व्रतम् । विस्तरेण तदेवेदं मत्सकाशान्निशामय

पुलस्त्य म्हणाले—जे व्रत पूर्वी वसिष्ठादिंनी दितीला सांगितले होते, तेच व्रत माझ्याकडून सविस्तर ऐक।

Verse 10

ज्येष्ठे मासि सिते पक्षे पौर्णमास्यां यतव्रता । स्थापयेदव्रणं कुंभं सिततण्डुलपूरितम्

ज्येष्ठ महिन्यात शुक्ल पक्षातील पौर्णिमेला, व्रतनिष्ठ साधकाने निर्दोष कलश स्थापावा व तो शुभ्र तांदळाने भरावा।

Verse 11

नानाफलयुतं तद्वदिक्षुदंडसमन्वितम् । सितवस्त्रयुगच्छन्नंसितचंदनचर्चितम्

तसेच ते नानाविध फळांनी युक्त व इक्षुदंडांसह होते; शुभ्र वस्त्रांच्या जोडीने आच्छादित करून शुभ्र चंदनलेपाने सुशोभित केले होते।

Verse 12

नानाभक्ष्यसमोपेतं सहिरण्यं तु शक्तितः । ताम्रपात्रं गुडोपेतं तस्योपरि निवेशयेत्

यथाशक्ती नानाविध भक्ष्यांसह सुवर्ण अर्पण करावे; आणि त्या अर्पणावर गुडाने भरलेले तांब्याचे पात्र ठेवावे।

Verse 13

तस्मादुपरि ब्रह्माणं सौवर्णं पद्मकोटरे । कुर्यात्शर्करयोपेतां सावित्रीं तस्य वामतः

त्याच्या वर कमळाच्या कोटरात सुवर्णमय ब्रह्मदेव घडवावा; आणि त्यांच्या वामभागी शर्करायुक्त सावित्रीदेवीचीही रचना करावी।

Verse 14

गंधंधूपं तयोर्दद्याद्गीतं वाद्यं च कारयेत् । तदभावे कथं कुर्याद्यथा पद्मे पितामहः

त्या दोघांना गंध व धूप अर्पण करावा आणि गीत-वाद्याचे आयोजन करावे; ते नसल्यास कसे करावे—जसे पद्मपुराणात पितामह (ब्रह्मा) यांनी केले।

Verse 15

ब्रह्माह्वयां च प्रतिमां कृत्वा गुडमयीं शुभाम् । शुक्लपुष्पाक्षततिलैरर्चयेत्पद्मसंभवम्

ब्रह्माचे आवाहन करणारी शुभ गुडमयी प्रतिमा तयार करून, पद्मसंभव (ब्रह्मा) यांची शुभ्र पुष्पे, अक्षता व तीळ यांनी अर्चना करावी।

Verse 16

ब्राह्माय पादौ संपूज्य जंघे सौभाग्यदाय च । विरिंचायोरुयुग्मं च मन्मथायेति वै कटिम्

ब्रह्मासाठी पादयुगलाची विधिपूर्वक पूजा करावी आणि सौभाग्यदायी जंघांचीही आराधना करावी। विरिंची (ब्रह्मा) यांसाठी उरुयुगल, आणि मन्मथ (कामदेव) यांसाठी कटिदेश पूजावा।

Verse 17

स्वच्छोदरायेत्युदरमतंद्रायेत्युरो विधेः । मुखं पद्ममुखायेति बाहू वै वेदपाणये

विधाता ब्रह्माच्या उदराची स्तुती ‘स्वच्छोदर’ म्हणून, आणि उरःस्थळाची ‘अतंद्र’ म्हणून करावी। मुखाची स्तुती ‘पद्ममुख’ म्हणून, आणि बाहूंची ‘वेदपाणी’ म्हणून करावी।

Verse 18

नमः सर्वात्मने मौलिमर्च्चयेच्चापि पंकजम् । ततः प्रभाते तत्कुंभं ब्राह्मणाय निवेदयेत्

‘सर्वात्म्याला नमस्कार’ असे म्हणत कमळ अर्पून त्यांची पूजा करावी. नंतर प्रभाती तो कुंभ (जलघट) ब्राह्मणाला निवेदावा।

Verse 19

ब्राह्मणं भोजयेद्भक्त्या स्वयं तु लवणं विना । भक्त्या प्रदक्षिणं दद्यादिमं मंत्रमुदीरयेत्

भक्तीने ब्राह्मणाला भोजन घालावे आणि स्वतः मात्र मीठाविना भोजन करावे. भक्तीने प्रदक्षिणा घालावी व हा मंत्र उच्चारावा।

Verse 20

प्रीयतामत्र भगवान्सर्वलोकपितामहः । हृदये सर्वलोकानां यस्त्वानंदोभिधीयते

येथे सर्वलोकांचे पितामह भगवान प्रसन्न होवोत. जो ‘आनंद’ म्हणून कीर्तिला जातो, तोच सर्व प्राण्यांच्या हृदयात वास करतो.

Verse 21

अनेन विधिना सर्वं मासिमासि समाचरेत् । उपवासी पौर्णमास्यामर्चयेद्ब्राह्ममव्ययम्

या विधीने महिन्यान्‌महिना सर्व कर्मे यथाविधि करावीत. पौर्णिमेस उपवास करून अव्यय परब्रह्म (ब्रह्म) याची भक्तीने पूजा करावी.

Verse 22

फलमेकं च संप्राश्य शर्वर्यां भूतले स्वपेत् । ततस्त्रयोदशे मासि घृतधेनुसमन्विताम्

एकच फळ प्राशन करून रात्री भूमीवर शयन करावे. नंतर तेराव्या महिन्यात घृतधेनूसहित (दान) अर्पण करावे.

Verse 23

शय्यां दद्याद्विरिंचाय सर्वोपस्करसंयुताम् । ब्रह्माणं कांचनं कृत्वा सावित्रीं रजतैस्तथा

विरिंची (ब्रह्मा) यांस सर्व उपस्करांनी युक्त अशी शय्या दान द्यावी. ब्रह्माची सुवर्णमूर्ती करून तसेच सावित्रीची रौप्यमूर्ती करावी.

Verse 24

पद्मात्मकः सृष्टिकर्त्ता सावित्रीमुपलभ्यतु । वस्त्रैर्द्विजं सपत्नीकं पूज्य भक्त्या विभूषणैः

कमलस्वरूप सृष्टिकर्ता (ब्रह्मा) यांस सावित्रीची प्राप्ती होवो. वस्त्रे व अलंकार देऊन पत्नीसमवेत द्विजाचे भक्तीने पूजन करावे.

Verse 25

शक्त्या गवादिकं दद्यात्प्रीयतामित्युदीरयेत् । होमं शुक्लैस्तिलैः कुर्याद्ब्रह्मनामानि कीर्तयेत्

शक्तीनुसार गाई इत्यादी दान देऊन ‘प्रीयताम्’ असे उच्चारावे. पांढऱ्या तिळांनी होम करावा आणि ब्रह्माच्या नामांचे कीर्तन करावे.

Verse 26

गव्येन सर्पिषा तद्वत्पायसेन च धर्मवित् । विप्रेभ्योथ धनं दद्यात्पुष्पमालां च शक्तितः

धर्म जाणणारा पुरुष गायीच्या तुपाने तसेच पायसाने (खिरीने) अर्पण करावा; आणि मग शक्तीनुसार विप्रांना धन व पुष्पमाळा द्याव्यात।

Verse 27

यः कुर्याद्विधिनानेन पौर्णमास्यां स्त्रियोपि वा । सर्वपापविनिर्मुक्तः प्राप्नोति ब्रह्मसात्म्यताम्

जो कोणी पौर्णिमेला या विधीनुसार हे व्रत करील—स्त्रियाही—तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन ब्रह्माशी एकरूपता प्राप्त करतो।

Verse 28

इहलोके वरान्पुत्रान्सौभाग्यं ध्रुवमश्नुते । यो ब्रह्मा स स्मृतो विष्णुरानंदात्मा महेश्वरः

याच लोकात तो उत्तम पुत्र आणि ध्रुव सौभाग्य निश्चयाने प्राप्त करतो। कारण जो ब्रह्मा आहे तोच विष्णू म्हणून स्मरणात आहे, आणि तोच आनंदस्वरूप महेश्वर आहे।

Verse 29

सुखार्थी कामरूपेण स्मरेद्देवं पितामहम् । एवं श्रुत्वा चकारासौ दितिः सर्वमशेषतः

सुख इच्छिणाऱ्याने इच्छित रूपाने देव पितामह (ब्रह्मा) यांचे स्मरण करावे. हे ऐकून दितीने काहीही उरू न देता सर्व काही यथाविधी केले।

Verse 30

कश्यपो व्रतमाहात्म्यादागत्य परया मुदा । चकार कर्कशां भूयो रूपलावण्यसंयुताम्

व्रताच्या माहात्म्याने अत्यंत आनंदित होऊन कश्यप तेथे आले आणि त्या कर्कशेला पुन्हा रूप-लावण्ययुक्त केले।

Verse 31

वरैराछंदयामास सा तु वव्रे वरंवरम् । पुत्रं शक्रवधार्थाय समर्थं च महौजसम्

तिने वरांनी त्यांना संतुष्ट केले आणि श्रेष्ठतम वर निवडला—शक्र (इंद्र) वधासाठी समर्थ, महातेजस्वी पुत्र।

Verse 32

वरयामि महात्मानं सर्वामरनिषूदनम् । उवाच कश्यपो वाक्यमिंद्रहंतारमूर्जितम्

“मी त्या महात्म्याला वरते, जो सर्व देवांचा नाश करणारा आहे।” असे कश्यपांनी पराक्रमी वचन उच्चारले—बलवान इंद्रहंत्याविषयी।

Verse 33

प्रदास्याम्यहमेतेन किन्त्वेतत्क्रियतां शुभे । आपस्तंबीं तु कृत्वेष्टिं पुत्रीयामद्य सुस्तनि

“मी हे याच उपायाने देईन; पण हे शुभे, असे कर—आज आपस्तंबी विधीची पुत्रीयेष्टी कर, हे सुस्तनी।”

Verse 34

विधास्यामि ततो गर्भं स्पृष्ट्वाहं ते स्तनौ शुभे । भविष्यति शुभो गर्भो देवि शक्रनिषूदनः

“मग मी गर्भ स्थापीन; हे शुभे, तुझे स्तन स्पर्श करून। हे देवी, शुभ गर्भ होईल—शक्र (इंद्र) निषूदक।”

Verse 35

आपस्तंबीं ततश्चक्रे पुत्रेष्टिं द्रविणाधिकाम् । इंद्रशत्रोभवस्वेति जुहाव च हविस्त्वरन्

मग त्याने आपस्तंबी विधीने द्रविणसमृद्ध पुत्रेष्टी केली; आणि त्वरेने हवि अर्पण करत म्हणाला—“इंद्रशत्रू, प्रकट हो!”

Verse 36

देवाश्च मुमुर्हुर्दैत्या विमुखाश्चैव दानवाः । दित्यां गर्भमथाधत्त कश्यपः प्राह तां पुनः

देवगण मोहग्रस्त झाले आणि दैत्य व दानवही निरुत्साही व विमुख झाले. तेव्हा कश्यपांनी दितीच्या उदरी गर्भस्थापना केली आणि पुन्हा तिला सांगितले.

Verse 37

मुखं ते चंद्रप्रतिमं स्तनौ बिल्वफलोपमौ । अधरौ विद्रुमाकारौ वर्णश्चातीव शोभनः

तुझे मुख चंद्रासारखे, स्तन बिल्वफळासारखे; ओठ प्रवाळासारखे, आणि तुझा वर्ण अत्यंत शोभिवंत आहे.

Verse 38

त्वां दृष्ट्वाहं विशालाक्षि विस्मरामि स्विकां तनुम् । तदेवं गर्भः सुश्रोणि हस्तेनोप्तस्तनौ तव

हे विशालाक्षि! तुला पाहून मी माझ्याच देहाचे भान विसरतो. म्हणून, हे सुश्रोणि, हा गर्भबीज मी हाताने तुझ्या स्तनांवर स्थापिला आहे.

Verse 39

त्वया यत्ने विधातव्यो ह्यस्मिन्गर्भे वरानने । संवत्सरशतं त्वेकमस्मिन्नेव तपोवने

हे वरानने! या गर्भासाठी तुला प्रयत्नपूर्वक नियमपालन करावे लागेल; आणि याच तपोवनात पूर्ण शंभर वर्षे निवास करावा.

Verse 40

संध्यायां नैव भोक्तव्यं गर्भिण्या वरवर्णिनि । न स्थातव्यं न गंतव्यं वृक्षमूलेषु सर्वदा

हे वरवर्णिनि! गर्भवतीने संध्याकाळी भोजन करू नये; तसेच कधीही वृक्षांच्या मुळांजवळ न उभे राहावे, न जावे.

Verse 41

नोपस्करेषु निविशेन्मुसलोलूखलादिषु । जलं च नावगाहेत शून्यागारं च वर्जयेत्

मुसळ‑उखळ इत्यादी घरगुती उपकरणांवर बसू/आडवे होऊ नये; अयोग्य रीतीने पाण्यात उतरून स्नान करू नये; आणि रिकाम्या, उजाड घरात राहू नये।

Verse 42

वल्मीकेषु न तिष्ठेत न चोद्विग्नमना भवेत् । न नखेन लिखेद्भूमौ नांगारे न च भस्मनि

वारुळावर (वल्मीकावर) उभे राहू नये; मन उद्विग्न करू नये। नखाने जमिनीवर लिहू/खरवडू नये; जळत्या निखाऱ्यातही नाही आणि राखेतही नाही।

Verse 43

न शयालुः सदा तिष्ठेद्व्यायामं च विवर्जयेत् । न तुषांगारभस्मास्थि कपालेषु समाविशेत्

सतत झोपाळू राहू नये; आणि व्यायाम/शारीरिक शिस्त सोडू नये। तूस, निखारे, राख, हाडे व कवटी यांचा स्पर्श/संग टाळावा।

Verse 44

वर्जयेत्कलहं लोके गात्राभ्यंगं तथैव च । न मुक्तकेशी तिष्ठेत नाशुचिः स्यात्कथंचन

जगात कलह टाळावा; तसेच देहाला तेल लावून मर्दन (अभ्यंग) करणेही वर्ज्य करावे। केस मोकळे ठेवू नयेत; आणि कधीही अशुचि राहू नये।

Verse 45

न शयीतोत्तरशिराः न चैवाधः शिराः क्वचित् । न वस्त्रहीना नोद्विग्ना न चार्द्रचरणा सती

सती स्त्रीने उत्तर दिशेकडे डोके करून झोपू नये, तसेच कधीही दक्षिणेकडे डोके करूनही झोपू नये। ती वस्त्रहीन राहू नये, उद्विग्न होऊ नये, आणि पाय ओले ठेवू नयेत।

Verse 46

नामंगल्यां वदेद्वाचं न च हास्याधिकाभवेत् । कुर्याच्च गुरुभिर्नित्यं पूजां मांगल्यतत्परा

अमंगळ वाणी बोलू नये, आणि अति हास्यात रमू नये। मंगलपरायण होऊन गुरूंसह/गुरूविधीनुसार नित्य पूजा करावी।

Verse 48

सर्वौषधीभिः सृष्टेन वारिणा स्नानमाचरेत् । तिष्ठेत्प्रसन्नवदना भर्तृप्रियहिते रता । न गर्हयेच्च भर्ता रंसर्वावस्थमपि क्वचित्

सर्व औषधींनी संस्कारित पाण्याने स्नान करावे। प्रसन्नमुखाने राहावे, पतीस प्रिय व हितकर कर्मांत रत राहावे; आणि कोणत्याही अवस्थेत कधीही पतीची निंदा करू नये।

Verse 49

कृशाहं दुर्बला चैव वार्द्धक्यं मम चागतम् । स्तनौ मे चलितौ स्थानान्मुखं च वलिभंगुरम्

मी कृश व दुर्बल झाले आहे; माझ्यावर वार्धक्य आले आहे। माझे स्तन स्थानच्युत झाले आहेत आणि माझे मुख सुरकुत्यांनी भंगुर झाले आहे।

Verse 50

एवंविधा त्वया चाहं कृतेति न वदेत्क्वचित् । स्वस्त्यस्तुते गमिष्यामि तथेत्युक्तस्तया पुनः

“कधीही असे म्हणू नकोस की ‘तू मला अशी केलीस।’ तुझे कल्याण असो; मी आता जाते.” तिने पुन्हा असे म्हटले; आणि त्याने उत्तर दिले—“तथास्तु.”

Verse 51

पश्यतां सर्वभूतानां तत्रैवांतरधीयत । ततः सा भर्तृवाचोक्तविधिना समतिष्ठत

सर्व प्राण्यांच्या पाहता पाहता ती तेथेच अंतर्धान पावली। नंतर ती पतीच्या वचनांनी सांगितलेल्या विधीनुसार आचरणात स्थिर झाली।

Verse 52

अथ ज्ञात्वा तथेंद्रोपि दितेः पार्श्वमुपागतः । विहाय देवसदनं तां शुश्रूषुरवस्थितः

हे जाणून इंद्रही दितीच्या जवळ आला; देवसदन सोडून तो तेथेच थांबला आणि तिच्या सेवेत तत्पर राहिला।

Verse 53

दितेश्छिद्रांतरप्रेप्सुरभवत्पाकशासनः । विपरीतोंतरव्यग्रः प्रसन्नवदतो बहिः

पाकशासन इंद्र दितीच्या दुर्बल अंतरातील छिद्र शोधीत होता; बाहेरून तो प्रसन्न मुखाने बोले, पण आतून मात्र उलट—व्यग्र व हेतुपरायण होता।

Verse 54

अजानन्निव तत्त्कार्यमात्मनश्शुभमाचरन् । ततो वर्षशतांते सा न्यूने तु दिवसैस्त्रिभिः

तो जणू काही अजान असल्याप्रमाणे, स्वतःच्या हितासाठी ते शुभ कार्य करीत राहिला. मग शंभर वर्षांच्या शेवटी—तीन दिवस कमी असता—ती त्या अवस्थेस आली।

Verse 55

मेने कृतार्थमात्मानं प्रीत्या विस्मितमानसा । अकृत्वा पादयोः शौचं शयाना मुक्तमूर्धजा

आनंदाने विस्मित झालेल्या मनाने तिने स्वतःला कृतार्थ मानले; पण शय्येवर पडून, केस मोकळे ठेवून, तिने पायांचे शौच (शुद्धी) केले नाही।

Verse 56

निद्राभरसमाक्रांता दिवा परशिराः क्वचित् । ततस्तदंतरं लब्ध्वा प्रविश्यांतः शचीपतिः

निद्रेच्या भाराने ग्रासले जाऊन ते कधी कधी दिवसा देखील डोके वळवून झोपत. ते अंतर मिळताच शचीपति (इंद्र) आत प्रवेशला।

Verse 57

वज्रेण सप्तधा चक्रे तं गर्भं त्रिदशाधिपः । ततः सप्त च ते जाताः कुमाराः सूर्यवर्चसः

देवाधिपतीने वज्राने तो गर्भ सात भागांत फोडला; तेथून सूर्यतेजाने उजळलेले सात कुमार उत्पन्न झाले.

Verse 58

रुदंतः सप्त ते बाला निषिद्धा दानवारिणा । भूयोपि रुदमानांस्तानेकैकान्सप्तधा हरिः

ते सात बालक रडत असता दानव-शत्रूने त्यांना रोखले; तरीही ते पुन्हा रडू लागल्यावर हरिने प्रत्येकाला पुन्हा सात भागांत विभागले.

Verse 59

चिच्छेद वज्रहस्तो वै पुनः स्तूदरसंस्थितान् । एवमेकोनपंचाशद्भूत्वा तेरुरुदुर्भृशम्

वज्रधारीने स्थूल-उदरावर स्थित असलेल्यांना पुन्हा छेदले; असे करून ते एकोणपन्नास झाले आणि अतिशय मोठ्याने गर्जू लागले.

Verse 60

इंद्रो निवारयामास मा रुदध्वं पुनःपुनः । ततः स चिंतयामास वितर्कमिति वृत्रहा

इंद्राने त्यांना वारंवार आवरले—“पुन्हापुन्हा रडू नका”; मग वृत्रह इंद्र मनात विचार-वितर्क करू लागला.

Verse 61

कर्मणः कस्य माहात्म्यात्पुनः संजीवितास्त्वमी । विदित्वा पुण्ययोगेन पौर्णमासीफलं त्विदम्

कोणाच्या कर्म-माहात्म्यामुळे तुम्ही पुन्हा जिवंत झालात? पुण्ययोगाने हे जाणून मला पौर्णमासी-व्रताचे फळ सांगा.

Verse 62

नूनमेतत्परिणतमथवा ब्रह्मपूजनात् । वज्रेणाभिहताः संतो न विनाशमुपाययुः

निश्चितच हे परिपक्व पुण्याचे फळ आहे—किंवा ब्रह्मपूजेचा प्रभाव. वज्राने आघात झाला तरी ते सत्पुरुष विनाशास गेले नाहीत.

Verse 63

एकोप्यनेकतामाप यस्मादुदरगोपनम् । अवध्या नूनमेते वै तस्माद्देवा भवंत्विति

उदरात लपण्यासाठी एकानेही अनेक रूपे धारण केली; म्हणून हे निश्चयच अवध्य आहेत. त्यामुळे हे देव होवोत.

Verse 64

यस्मान्मा रुद इत्युक्ता रुदंतो गर्भसंभवाः । मरुतो नाम ते नाम्ना भवंतु सुखभागिनः

‘मा रुद’ असे सांगितले तरी ते गर्भातून रडतच जन्मले; म्हणून ते ‘मरुत’ या नावाने प्रसिद्ध होवोत आणि सुखाचे भागीदार होवोत.

Verse 65

ततः प्रसाद्य देवेशः क्षमस्वेति दितिं पुनः । अर्थशास्त्रं समास्थाय मयैतद्दुष्कृतं कृतम्

मग देवेशाला प्रसन्न करून त्याने दितीला पुन्हा म्हटले—‘मला क्षमा कर.’ अर्थशास्त्राच्या नीतीचा आधार घेऊन मी हे दुष्कृत्य केले.

Verse 66

कृत्वा मरुद्गणं देवैः समानममराधिपः । दितिं विमानमारोप्य ससुतामगमद्दिवम्

अमराधिपाने मरुतगणाला देवांसमान पद दिले; दितीला पुत्रासह विमानावर बसवून तो स्वर्गास गेला.

Verse 67

यज्ञभागभुजः सर्वे मरुतस्ते ततोभवन् । न जग्मुरैक्यमसुरैरतस्ते सुरवल्लभाः

ते सर्व यज्ञभागाचे अधिकारी होऊन मरुत् (वायुदेव) झाले. त्यांनी असुरांशी एकरूपता केली नाही; म्हणून ते देवांना प्रिय झाले.

Verse 68

भीष्म उवाच । आदिसर्गस्त्वया ब्रह्मन्कथितो विस्तरेण मे । प्रतिसर्गश्च यो येषामधिपांस्तान्वदस्व मे

भीष्म म्हणाले— हे ब्राह्मण! तुम्ही मला आदिसर्ग सविस्तर सांगितला. आता प्रतिसर्ग आणि ज्यांचे जे अधिपती आहेत तेही मला सांगा.

Verse 69

पुलस्त्य उवाच । यदाभिषिक्तः सकलेपि राज्ये पृथुर्द्धरित्र्यामधिपो बभूव । तथौषधीनामधिपं चकार यज्ञव्रतानां तपसां च सोमम्

पुलस्त्य म्हणाले— पृथु सर्व राज्यावर अभिषिक्त होऊन पृथ्वीचा अधिपती झाला, तेव्हा त्याने सोमाला औषधींचा, यज्ञव्रतांचा आणि तपस्यांचाही अधिपती नेमले.

Verse 70

नक्षत्रताराद्विजवृक्षगुल्मलतावितानस्य च रुक्मगर्भम् । अपामधीशं वरुणं धनानां राज्ञां प्रभुं वैश्रवणं च तद्वत्

त्याने नक्षत्र-ताऱ्यांचे मंडल, पक्षी, वृक्ष, झुडपे, लता व पसरत्या वेलीं यांच्या वितानासाठीही अधिपती नेमला; तसेच जलांचा अधीश्वर वरुण आणि धनाचा स्वामी व राजांचा प्रभू वैश्रवण (कुबेर) यांनाही तद्वत् स्थापिले.

Verse 71

विष्णुं रवीणामधिपं वसूनामग्निं च लोकाधिपतिं चकार । प्रजापतीनामधिपं च दक्षं चकार शक्रं मरुतामधीशम्

त्याने विष्णूला आदित्यांचा (सौरदेवांचा) अधिपती, आणि अग्नीला वसूंंचा तसेच लोकांचा अधिपती केले. त्याने दक्षाला प्रजापतींचा प्रमुख ठरविले आणि शक्र (इंद्र)ाला मरुतांचा अधीश्वर केले.

Verse 72

दैत्याधिपानामथ दानवानां प्रह्लादमीशं च यमं पितॄणाम् । पिशाचरक्षःपशुभूतयक्षवेतालराजं ह्यथ शूलपाणिम्

तेव्हा त्याने दैत्य व दानवांचा अधीश्वर प्रह्लाद याची स्तुती केली; पितरांचा अधिपती यम याची नेमणूक केली; तसेच पिशाच, राक्षस, पशु, भूत, यक्ष व वेतालांचा राजा शूलपाणी यालाही प्रतिष्ठित केले।

Verse 73

प्रालेयशैलं च पतिं गिरीणामीशं समुद्रं सरितामधीशम् । गंधर्वविद्याधरकिन्नराणामीशं पुनश्चित्ररथं चकार

त्याने प्रालेयशैलाला पर्वतांचा स्वामी केले; समुद्राला नद्यांचा अधीश्वर ठरविले; आणि पुन्हा गंधर्व, विद्याधर व किन्नरांचा अधिपती म्हणून चित्ररथाची नेमणूक केली।

Verse 74

नागाधिपं वासुकिमुग्रवीर्यं सर्पाधिपं तक्षकमादिदेश । दिग्वारणानामधिपं चकार गजेंद्रमैरावणनामधेयम्

त्याने उग्र पराक्रमी वासुकीला नागांचा अधिपती नेमले; तक्षकाला सर्पांचा स्वामी ठरविले; आणि ऐरावत नावाच्या गजेंद्राला दिग्गजांचा अधिपती केले।

Verse 75

सुपर्णमीशं पततामथार्वतां राजानमुच्चैःश्रवसं चकार । सिंहं मृगाणां वृषभं गवां च प्लक्षं पुनः सर्ववनस्पतीनाम्

त्याने सुपर्ण (गरुड) याला पक्ष्यांचा अधीश्वर केले; घोड्यांमध्ये उच्चैःश्रवस याला राजा ठरविले। वन्य प्राण्यांमध्ये सिंह श्रेष्ठ, गवांमध्ये वृषभ प्रधान, आणि सर्व वृक्षांमध्ये पुन्हा प्लक्षाला अग्रस्थान दिले।

Verse 76

पितामहः पूर्वमथाभ्यषिंचदेतान्पुनः सर्वदिशाधिनाथान् । पूर्वेश दिक्पालमथाभ्यषिंचन्नाम्ना सुवर्माणमरातिकेतुं

तेव्हा पितामह ब्रह्मदेवाने सर्व दिशांचे अधिनाथ यांचा पुन्हा अभिषेक केला; आणि पूर्व दिशेचा दिक्पाल—सुवर्मा व अरातिकेतु नावाचा—याला पूर्वेचा अधीश्वर म्हणून अभिषिक्त केले।

Verse 77

ततोधिपं दक्षिणतश्चकार सर्वेश्वरं शंखपदाभिधानम् । सकेतुमंतं दिगधीशमीशं चकार पश्चाद्भुवनांडगर्भः

त्यानंतर ब्रह्मांडगर्भस्थ प्रभू ब्रह्म्याने दक्षिण दिशेस समुद्राधिपती ‘सर्वेश्वर’—‘शंखपद’ या नावाने प्रसिद्ध—याची नेमणूक केली. आणि पश्चिम दिशेस त्या दिशेचा अधीश्वर ‘सकेतुमान्’ यासही स्थापिले.

Verse 78

हिरण्यरोमाणमुदग्दिगीशं प्रजापतिं मेघसुतं चकार । अद्यापि कुर्वंति दिशामधीशाः सदा वहंतस्तु भुवोभिरक्षाम्

त्यांनी उत्तर दिशेचा अधीश्वर म्हणून मेघपुत्र प्रजापती हिरण्यरोमा याची नेमणूक केली. आजही दिशांचे अधीश्वर सदैव लोकांचे रक्षण करीत जगाचा भार वहात असतात.

Verse 79

चतुर्भिरेतैः पृथुनामधेयो नृपोभिषिक्तः प्रथमः पृथिव्याम् । गतेंतरे चाक्षुषनामधेये वैवस्वतं चक्रुरिमं पृथिव्यां

या चौघांच्या द्वारा पृथु नावाच्या राजाचा अभिषेक झाला—पृथ्वीवरील तो पहिला अभिषिक्त नृप ठरला. आणि ‘चाक्षुष’ मन्वंतर संपल्यावर त्यांनी वैवस्वत मनूला या पृथ्वीचा अधिपती केले.

Verse 80

गतेंतरे चाक्षुषनामधेये वैवस्वताख्ये च पुनः प्रवृत्ते । प्रजापतिः सोस्य चराचरस्य बभूव सूर्यान्वयजः सचिह्नः

जेव्हा ‘चाक्षुष’ नावाचा अंतरकाल गेला, तो मन्वंतर संपला आणि पुन्हा वैवस्वत मन्वंतर सुरू झाला, तेव्हा सूर्यवंशात जन्मलेला, लक्षणांनी विशिष्ट असा, समस्त चराचर सृष्टीचा प्रजापती प्रकट झाला.

Verse 81

पुलस्त्य उवाच । मन्वंतराणि सर्वाणि मनूनां चरितानि यत् । प्रमाणं चैव कल्पस्य तत्सृष्टिं च समासतः

पुलस्त्य म्हणाले—मी सर्व मन्वंतर, मनूंची चरित्रे, कल्पाचे प्रमाण आणि त्यासंबंधी सृष्टी यांचे संक्षेपाने वर्णन करीन.

Verse 82

एकचित्तः प्रसन्नात्मा शृणु कौरवनंदन । यामा नाम पुरा देवा आसन्स्वायंभुवांतरे

एकचित्त व प्रसन्न अंतःकरणाने ऐक, हे कौरवनंदना। प्राचीन स्वायंभुव मन्वंतरात ‘याम’ नावाचे देवगण होते।

Verse 83

सप्तैव ऋषयः पूर्वं ये मरीच्यादयः स्मृताः । आग्नीध्रश्चाग्निबाहुश्च विभुः सवन एव च

पूर्वी मरीची आदि म्हणून स्मरण केलेले जे सात ऋषी—त्यांत आग्नीध्र, अग्निबाहु, विभु आणि सवन हेही आहेत।

Verse 84

ज्योतिष्मान्द्युतिमान्भव्यो मेधा मेधातिथिर्वसुः । स्वायंभुवस्यास्य मनोर्दशैते वंशवर्द्धनाः

ज्योतिष्मान, द्युतिमान, भव्य, मेधा, मेधातिथी आणि वसु—हे दहा जण या स्वायंभुव मनूचे वंशवर्धक आहेत।

Verse 85

प्रतिसर्गममी कृत्वा जग्मुस्ते परमं पदम् । एवं स्वायंभुवं प्रोक्तं स्वारोचिषमतः परम्

हे सर्व प्रतिसर्ग करून परम पदास गेले. अशा रीतीने स्वायंभुव (मन्वंतर) सांगितले; आता पुढे स्वारोचिषाचे वर्णन आहे.

Verse 86

स्वारोचिषस्य तनयाश्चत्वारो देववर्चसः । नभोनभस्य प्रभृतिर्भावनः कीर्तिवर्द्धनः

स्वारोचिषाचे चार पुत्र देवतेजस्वी होते—नभोनभस्य, प्रभृति, भावन आणि कीर्तिवर्धन।

Verse 87

दत्तोग्निश्च्यवनस्तंभः प्राणः कश्यप एव च । अर्वा बृहस्पतिश्चैव सप्त सप्तर्षयोभवन्

दत्ताग्नी, च्यवन, स्तंभ, प्राण व कश्यप; तसेच अर्वा आणि बृहस्पती—हे सातही सप्तर्षी झाले.

Verse 88

तदा देवाश्च तुषिताः स्मृता स्वारोचिषेंतरे । हवींद्रसुःकृतो मूर्तिरापो ज्योतिरथः स्मृतः

तेव्हा स्वारोचिष मन्वंतरात देव ‘तुषित’ म्हणून स्मरले जातात; तेथे हवींद्र व सुह्कृत प्रसिद्ध, आणि मूर्ती (देवी)ही स्मरणीय; आप व ज्योतिरथही त्या काळी स्मृत आहेत.

Verse 89

वसिष्ठस्य सुताः सप्त ये प्रजापतयस्तदा । द्वितीयमेतत्कथितं मन्वंतरमतः परं

तेव्हा वसिष्ठांचे सात पुत्र होते; ते त्या काळी प्रजापती झाले. असे हे दुसरे मन्वंतर कथन झाले; पुढील वृत्तांत आता सांगितला जाईल.

Verse 90

अन्यच्चैव प्रवक्ष्यामि तथा मन्वंतरं शुभं । मनुर्नामौत्तमिस्तत्र दश पुत्रानजीजनत्

आता मी आणखी एक शुभ मन्वंतर सांगतो. तेथे ‘उत्तम’ नावाच्या मनूने दहा पुत्र उत्पन्न केले.

Verse 91

इषऊर्जस्तनूजश्च शुचिः शुक्रस्तथैव च । मधुश्च माधवश्चैव नभस्योथ नभस्तथा

त्या (दहा पुत्रां)मध्ये इष, ऊर्जचा तनूज, शुचि, शुक्र, मधु, माधव, नभस्य आणि नभ—अशी नावे सांगितली आहेत.

Verse 92

सहः सहस्य एतेषामुत्तमः कीर्तिवर्द्धनः । भानवस्तत्र देवाः स्युरूर्जाः सप्तर्षयः स्मृताः

त्यांच्यामध्ये सहसाचा पुत्र ‘सह’ हा श्रेष्ठ व कीर्तिवर्धक आहे. त्या प्रसंगी ‘भानव’ हे देवगण मानले गेले असून ‘ऊर्जा’ हे सप्तर्षी म्हणून स्मरणात आहेत.

Verse 93

कौकभिण्डिः कुतुण्डश्च दाल्भ्यः शंखः प्रवाहितः । मितिश्च संमितिश्चैव सप्तैते योगवर्द्धनाः

कौकभिण्डि, कुतुण्ड, दाल्भ्य, शंख, प्रवाहित, मिति आणि संमिति—हे सातही योगसाधना वाढविणारे आहेत.

Verse 94

मन्वंतरं चतुर्थं तु तामसं नाम विश्रुतं । कपिः पृथुस्तथैवाग्निरकपिः कविरेव च

चौथे मन्वंतराला ‘तामस’ असे प्रसिद्ध नाव आहे; आणि त्यात कपी, पृथु, अग्नि, अकपी व कवि यांचा उल्लेख आहे.

Verse 95

तथैव जन्यधामानौ मुनयः सप्त नामतः । साध्या देवगणा ये च कथितास्तामसेंतरे

तसेच सृष्टीचे जनक-धामस्वरूप असे सात मुनि नावाने प्रसिद्ध आहेत; आणि तामस मन्वंतरात ‘साध्य’ नावाचे देवगणही वर्णिले आहेत.

Verse 96

अकल्मषस्तपोधन्वी तपोमूलस्तपोधनः । तपोराशिस्तपस्यश्च सुतपस्यः परंतपः

तो निष्कल्मष आहे, तप-धनाने समृद्ध आहे; तपातच ज्याचे मूळ आहे आणि जो स्वतः तपाचा निधी आहे. तो तपाचा राशिरूप, सदैव तपस्यारत, सुतपस्वी व परम तप करणारा आहे.

Verse 97

तामसस्य सुताः सर्वे दशवंशविवर्द्धनाः । पंचमस्य मनोस्तद्वद्रैवतस्यांतरं शृणु

तामसाचे सर्व पुत्र दश वंशांची वृद्धी करणारे होते. त्याप्रमाणे आता पाचव्या मनु रैवताचा मन्वंतर ऐक.

Verse 98

देवबाहुः सुबाहुश्च पर्ज्यन्यः समयोमुनिः । हिरण्यरोमा सप्ताश्वः सप्तैते ऋषयः स्मृताः

देवबाहु, सुबाहु, पर्जन्य, समयोमुनि, हिरण्यरोमा आणि सप्ताश्व—हे सात ऋषी म्हणून स्मरणात आहेत.

Verse 99

देवाश्च भूतरजसस्तथा प्रकृतयः स्मृताः । अवशस्तत्वदर्शी च वीतिमान्हव्यपः कपिः

देव, भूत-रजस् तसेच प्रकृती—असे स्मरण केले आहे. तसेच अवश, तत्त्वदर्शी, वीतिमान, हव्यप आणि कपि हेही आहेत.

Verse 100

मुक्तो निरुत्सुकः सत्वो निर्मोहोथ प्रकाशकः । धर्मवीर्यबलोपेता दशैते रेवतात्मजाः

मुक्त, निरुत्सुक, सत्त्वयुक्त, निर्मोह आणि प्रकाशमान—रेवताचे हे दहा पुत्र धर्म, वीर्य व बल यांनी संपन्न होते.

Verse 101

भृगुः सुधामा विरजः सहिष्णुर्नारदस्तथा । विवस्वान्कृतिनामा च सप्त सप्तर्षयोपरे

भृगु, सुधामा, विरज, सहिष्णु तसेच नारद; आणि विवस्वान व कृतिनाम—हे इतर सात सप्तर्षी आहेत.

Verse 102

चाक्षुषस्यांतरे देवा लेखानामपरिश्रुताः । विभवोथ पृथक्चानु कीर्तितास्त्रिदिवौकसः

चाक्षुष मन्वंतरात ज्यांची नावे लेखांत कुठलीही उणीव न ठेवता नोंदली आहेत, ते त्रिदिववासी देवगण विभवासह स्वतंत्रपणे व क्रमाने कीर्तिले गेले आहेत।

Verse 103

चाक्षुषस्यांतरे प्राप्ते देवानां पंचमो जनः । रुरुप्रभृतयस्तद्वच्चाक्षुषस्य सुता दश

चाक्षुष मन्वंतर प्राप्त होताच देवांची पाचवी पिढी उत्पन्न झाली; तसेच रुरु इत्यादी चाक्षुषाचे दहा पुत्र झाले।

Verse 104

प्रोक्ताः स्वायंभुवे वंशे ये मया पूर्वमेव ते । अन्तरं चाक्षुषं चैव मया ते परिकीर्तितं

स्वायंभुव वंशातील जे मी पूर्वीच सांगितले, त्यांच्यासह अन्तर आणि चाक्षुष (मन्वंतर) हेही मी तुला परिकीर्तित केले आहे।

Verse 105

सप्तमं च प्रवक्ष्यामि यद्वैवस्वतमुच्यते । अत्रिश्चैव वसिष्ठश्च कश्यपो गौतमस्तथा

आता मी सातवे मन्वंतर सांगतो, ज्याला वैवस्वत म्हणतात। त्यात अत्रि, वसिष्ठ, कश्यप आणि गौतम हे (ऋषी) आहेत।

Verse 106

भारद्वाजस्तथा योगी विश्वामित्रः प्रतापवान् । जमदग्निश्च सप्तैते सांप्रतं ते महर्षयः

तसेच भारद्वाज, योगी; प्रतापवान विश्वामित्र; आणि जमदग्नि—हे सातही सध्या तुमचे महर्षी आहेत।

Verse 107

कृत्वा धर्मव्यवस्थानं प्रयान्ति परमं पदं । सावर्ण्यस्य प्रवक्ष्यामि मनोर्भावि तथांतरं

धर्माची यथायोग्य व्यवस्था करून ते परम पदास प्राप्त होतात। आता मी सावर्ण्याचा मन्वंतर आणि मनूचे भावी अन्य मन्वंतरही सांगतो।

Verse 108

अश्वत्थामा शरद्वांश्च कौशिको गालवस्तथा । शतानंदः काश्यपश्च रामश्च ऋषय स्मृताः

अश्वत्थामा, शरद्वान, कौशिक व गालव; तसेच शतानंद, काश्यप आणि राम—हे ऋषी म्हणून स्मरणात आहेत.

Verse 109

धृतिर्वरीयान्यवसुः सुवर्णो धृतिरेव च । वरिष्णुवीर्यः सुमतिर्वसुश्शुक्रश्च वीर्यवान्

धृति, वरीयान, यवसु, सुवर्ण आणि पुन्हा धृति; तसेच वरिष्णुवीर्य, सुमति, वसु, शुक्र आणि वीर्यवान—ही नावे सांगितली आहेत.

Verse 110

भविष्यस्यार्कसावर्णेर्मनोः पुत्राः प्रकीर्तिताः । रौच्यादयस्तथान्येपि मनवः संप्रकीर्तिताः

भविष्य नावाच्या अर्कसावर्णि मनूचे पुत्र प्रकीर्तित झाले आहेत. तसेच रौच्यादि व इतर मनूही यथोचित रीतीने सांगितले आहेत.

Verse 111

रुचेः प्रजापतेः पुत्रो रौच्यो नाम भविष्यति । मनुर्भूतिसुतस्तद्वद्भौत्यो नाम भविष्यति

प्रजापति रुचीचा रौच्य नावाचा पुत्र होईल. त्याचप्रमाणे भूतिपुत्र मनु ‘भौत्य’ या नावाने ओळखला जाईल.

Verse 112

ततस्तु मेरुसावर्णिर्ब्रह्मसुनुर्मनुः स्मृतः । ऋभुश्च ॠतुधामा च विष्वक्सेनो मनुस्तथा

त्यानंतर मेरुसावर्णि हा ब्रह्माचा पुत्र मनु म्हणून स्मरण केला जातो; आणि पुढे ऋभु, ऋतुधामा तसेच विष्वक्सेन हेही मनु म्हणून कीर्तिले जातात।

Verse 113

अतीतानागताश्चैव मनवः परिकीर्तिताः । वर्षाणां युगसाहस्रमेभिर्व्याप्तं नराधिप

अतीत व येणारे मनुही परिकीर्तित झाले. या युगसहस्रांनी वर्षांचा प्रवाह सर्वथा व्यापलेला आहे, हे नराधिप।

Verse 114

स्वेस्वेन्तरे सर्वमिदं समुत्पाद्य चराचरं । कल्पक्षये निवृत्ते तु मुच्यंते ब्रह्मणा सह

आपापल्या मन्वंतरात ते हे सर्व चराचर जग उत्पन्न करतात; आणि कल्पक्षयी प्रलय झाल्यावर ते ब्रह्म्यासह मुक्त होतात।

Verse 115

अमीयुगसहस्रान्ते विनश्यन्ति पुनःपुनः । ब्रह्माद्या विष्णुसायुज्यं ततो यास्यंति वै नृप

हे नृप, हे सर्व युगसहस्रांच्या शेवटी पुन्हा पुन्हा नष्ट होतात; आणि मग ब्रह्मा इत्यादी निश्चयाने विष्णुसायुज्य प्राप्त करतात।