Adhyaya 67
The Slaying of Bala–Nāmuci
या अध्यायात हिरण्याक्ष दैत्य–दानवांना युद्धासाठी आज्ञा देतो; त्यांची सेना वाढत वाढत आकाश व्यापून टाकते. दुसरीकडे देवगण—रुद्र, साध्य, विश्वदेव आणि वसु—एकत्र येतात; स्कंद व गणपही सहभागी होतात आणि विष्णू (जिष्णु) यांच्या नेतृत्वाखाली देवसेना पुढे सरकते. मग घोर संग्राम सुरू होतो—अस्त्रशस्त्रांचा वर्षाव, अपशकुन आणि निसर्गात विकृती दिसते. रक्तप्रवाहांनी पृथ्वी जणू “रक्तसागर” बनते; नद्या उलट दिशेने वाहू लागतात. स्कंदाच्या तेजस्वी प्रहाराने अनेक दैत्य यमलोकास जातात; इंद्र व विष्णू दानवी आघातांना प्रत्युत्तर देतात. अखेरीस बल नावाचा महाबली असुर देवांना फार त्रास देतो. इंद्राचा क्रोध प्रज्वलित होऊन घनघोर द्वंद्व होते आणि युद्धप्रहारांत दैत्यवीर (बल–नामुची) कोसळतो. देव पुष्पवृष्टीने आनंदित होतात; उरलेले दैत्य पळून जातात.
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । एतच्छ्रुत्वा तु दैत्येंद्रो हिरण्याक्षो महाबलः । सरोषश्चातिताम्राक्षो ह्यसुरानादिदेश ह
व्यास म्हणाले—हे ऐकून महाबली दैत्येंद्र हिरण्याक्ष क्रोधाने तांबूस डोळ्यांचा होऊन असुरांना आज्ञा देऊ लागला।
Verse 2
स्वयं गच्छामि युद्धाय देवानां विजिघांसया । नागच्छंति न युद्ध्यंते तेन मार्गाद्विशन्त्वितः
मी स्वतः युद्धासाठी जात आहे, देवांचा वध करण्याच्या इच्छेने। जे ना जातात ना लढतात, त्यांनी येथून त्या मार्गाने आत जावे.
Verse 3
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं शेषा दैत्यगणाधिपाः । युद्धाय प्रययुः सर्वे शूलपाशातिपंडिताः
हे वचन ऐकून उरलेले दैत्यगणाधिप सर्वजण युद्धासाठी निघाले, शूल व पाश यांच्या प्रयोगात अत्यंत निपुण होते.
Verse 4
अधिकं पूर्वसैन्याश्च तथा शतगुणैरपि । निरंतरं तथाकाशं प्रययुर्युद्धकांक्षिणः
तेव्हा सैन्य पूर्वीपेक्षा अधिक—खरोखर शतपटीने—वाढले. युद्धाची आकांक्षा धरून ते अखंड रांगेने आकाश व्यापीत पुढे निघाले.
Verse 5
ततो रुद्रास्स साध्याश्च विश्वे च वसवस्तथा । स्कंदश्च गणपश्चैव विष्णुजिष्णुपुरोगमाः
मग रुद्र, साध्य, विश्वेदेव आणि वसु प्रकट झाले; तसेच स्कंद व गणपही—अग्रभागी विष्णु (सर्वव्यापी) आणि जिष्णु (विजयी) यांच्या नेतृत्वाखाली.
Verse 6
सर्वे योद्धुं गतास्ते च हृष्टा रणसमुत्सुकाः । एतस्मिन्नंतरे युद्धं देवदानवयोरपि
ते सर्वजण युद्धासाठी निघाले—हर्षित व रणासाठी उत्सुक. याच दरम्यान देव आणि दानव यांच्यातही युद्ध पेटले.
Verse 7
न भूतं न श्रुतं पूर्वं सर्वलोकभयंकरम् । शस्त्रास्त्रैबर्हुधा युक्तं शिशिरेणेव काननम्
असे दृश्य पूर्वी कधी झाले नव्हते, ऐकिवातही नव्हते—सर्व लोकांना भयावह. अनेक शस्त्रास्त्रांनी सज्ज ते शिशिरातील वनासारखे (टोकदार, उघड्या फांद्यांनी भरलेले) भासत होते.
Verse 8
धरां स्वर्गौक आकाशं संरुध्य युद्धमाबभौ । अन्योन्यं जघ्नुराकाशे तथान्योन्यं महीतले
पृथ्वी, स्वर्गलोक आणि आकाश अडवून-व्यापून ते युद्धात उतरले. काही आकाशात परस्परांवर प्रहार करू लागले, तसेच काही भूमितलावरही.
Verse 9
शक्तिभिर्मुसलैर्भल्लैर्बहुभिः शरवृष्टिभिः । दारुणैः खड्गपातैश्च तथा चक्रपरःश्वधैः
भाल्यांनी, मुसळांनी व तीक्ष्ण भल्लांनी; असंख्य बाणवृष्टीने; भयानक खड्गप्रहारांनी; तसेच चक्रायुध व परशूच्या घावांनी—
Verse 10
अन्यायुधैश्च विविधैर्निर्जघ्नुस्ते परस्परम् । अभवन्घोररूपाणि धराकाशे व्ययानि च
इतरही नानाविध शस्त्रांनी ते परस्परांना घायाळ करून पाडू लागले. भयंकर रूपे प्रकट झाली आणि पृथ्वी व आकाशातही विनाशकारी उपद्रव उठले.
Verse 11
शस्त्रैः शरैरसृक्पातैः कंकवायसजंबुकैः । यथा मुसलधाराभिर्घना वर्षंति लोहितम्
शस्त्रे, बाण आणि रक्तवृष्टीसह—बगळे, कावळे व कोल्हे यांच्या मध्ये—जसे घन मेघ मुसळधार पाऊस पाडतात, तसे ते लोहिताचा वर्षाव करू लागले.
Verse 12
तथैव क्षतजैः स्रस्तैः स्वाङ्गाच्च देवदानवाः । केचित्पतंति मुह्यंति स्खलंति च हसंति च
तसेच आपल्या अंगांतून वाहणाऱ्या रक्तासह देव व दानव—कोणी पडतात, कोणी मुग्ध होतात, कोणी ठेचकाळतात, आणि कोणी हसतातही.
Verse 13
मुंचंति चार्तनादांश्च सिंहनादं मुहुर्मुहुः । केषांचिद्बाहवश्छिन्नाश्छिन्नपादास्तथापरे
ते वारंवार आर्तनाद करीत आणि पुन्हा पुन्हा सिंहनाद करीत. काहींच्या बाहू छिन्न झाले, तर काहींचे पायही तुटून गेले.
Verse 14
छिन्नपार्श्वोदराः केचिन्निपेतुः शतशो भुवि । कोटिकोटिसहस्राणि गजवाज्यसुराणि च
काहींचे पार्श्व व उदर विदीर्ण झाले होते; ते शेकडोच्या संख्येने भूमीवर कोसळले. आणि कोटी-कोटी सहस्रांनी हत्ती, घोडे व योद्धेही पडले.
Verse 15
अपतन्धरणीपृष्ठे रक्तौघे बहुधा भुवि । ततस्तु धरणीपृष्ठे त्वभवल्लोहितार्णवः
रक्ताचे प्रवाह अनेक ठिकाणी धरणीपृष्ठावर पडू लागले; मग पृथ्वीच्या पृष्ठावर जणू रक्ताचा महासागरच निर्माण झाला.
Verse 16
विपरीतास्ततो नद्यः सद्यस्तत्र विसुस्रुवुः । तृणकाष्ठपरास्तत्र शक्तयो दारुसंचयाः
मग तेथील नद्या तत्क्षणी उलट दिशेने वाहू लागल्या. त्या ठिकाणी प्रवाह तृण व काष्ठाचे तुकडे वाहून नेत, आणि लाकडांचे ढीग व साठे तयार झाले.
Verse 17
मुद्गरा मुसलाः शूला मकराद्या भवंति च । जयंतिका ध्वजा मीनाः कमठाश्चर्मकायकाः
तेथे मुद्गर, मुसळ व शूळ यांसारखी रूपे दिसत होती, तसेच मकरादी आकारही. तसेच जयंतिका-रूप, ध्वज, मासे, कासवे आणि चर्मासारख्या देहाचेही होते.
Verse 18
शरादिभिर्महोष्ट्रैश्च निरुद्धाः प्रचुरैस्तथा । केशचामरशैवालाः संपूर्णास्तास्ततःस्ततः
त्या सरकंडे इत्यादींनी आणि पुष्कळ मोठ्या उंटांनीही दाटपणे अडवल्या गेल्या. तसेच केस व चामरासारख्या शेवाळाने जागोजागी भरून ती स्थाने पूर्णपणे झाकली गेली.
Verse 19
पतद्भिश्च तथान्यैश्च विविधैः क्षतजार्णवः । तदा वसुंधरा सर्वा सशैलवनकानना
पडणाऱ्या नानाविध शस्त्रास्त्रांनी आघात होऊन समुद्र रक्तसागर झाला; तेव्हा पर्वत, अरण्ये व उपवने यांसह सारी वसुंधरा त्या संहारात बुडून गेली।
Verse 20
रुधिरौघा महाघोरा सर्वलोकभयंकरा । स्कंदस्य शक्तिपातेन गता दैत्या यमक्षयम्
रक्तप्रवाहांसारखे अतिभयंकर व सर्वलोकांना भय देणारे दैत्य, स्कंदाच्या शक्तिपाताने यमक्षयास—यमलोकी—पोहोचले।
Verse 21
पर्शुना परमेणैव अग्निनाग्निशिखैः शरैः । वरुणस्य च पाशेन बद्धा मग्ना यमक्षये
परम परशुने आघात झाले, अग्निशिखेसारख्या ज्वलंत बाणांनी विद्ध झाले; वरुणाच्या पाशाने बांधले जाऊन ते यमक्षयात—यमलोकी—बुडाले।
Verse 22
येषां पुत्रैश्च पौत्रैश्च पुरोगैः सचिवैस्तथा । निपातिताश्च दैतेयाः शरशक्त्यृष्टिवृष्टिभिः
ज्यांच्या पुत्रांनी व पौत्रांनी, तसेच पुढारी सेनानी व सचिवांनीही—बाण, शक्ती व ऋष्टी (भाले) यांच्या वर्षावात—दैत्यांना पाडले।
Verse 23
ग्रहैश्च श्वसनैरेव यक्षगंधर्वकिन्नरैः । महत्या गदया चैव कुबेरेण च धीमता
ग्रह व श्वसनांसह, यक्ष-गंधर्व-किन्नरांबरोबर; आणि महती गदा धारण करणारा धीमान कुबेरही (तेथे) उपस्थित झाला।
Verse 24
घनानां निकरैर्वज्रैस्तुषारैर्विधुनेरितैः । पन्नगानां विषैर्घोरैर्दैत्याः पेतुर्धरातले
मेघसमूहांतून कोसळलेल्या वज्रांनी आघातलेले, वाऱ्याने हाकललेल्या गारांच्या माऱ्याने पीडित आणि नागांच्या घोर विषाने व्याकुळ झालेले दैत्य धरातलावर कोसळले।
Verse 25
अन्यैश्च विविधैर्देवैः कोटिकोटिसहस्रशः । पातिताः प्रययुस्सर्वे धरण्यां तु गतासवः
आणखी नानाविध देवगणांनी—कोटीकोटी, सहस्रशः—त्यांना पाडले; ते सर्व पृथ्वीवर पडून प्राणत्यागी झाले।
Verse 26
देहांस्त्यक्त्वा दिवं यांति केचिच्च यममंदिरम् । केचिद्गच्छंति पातालं पुण्यापुण्यप्रयोगतः
देह त्यागून काही स्वर्गाला जातात, काही यमाच्या धामाला; तर काही पाताळात जातात—पुण्यापुण्याच्या फलप्रयोगानुसार।
Verse 27
एतस्मिन्नंतरे वेदाञ्जजल्पुः परमर्षयः । स्वस्त्यस्तु ब्राह्मणेभ्यश्च गोभ्यः स्त्रीभ्यस्तपस्विषु
याच वेळी परमर्षींनी वेदांचा जप केला आणि उच्चारले—ब्राह्मणांचे, गायींचे, स्त्रियांचे आणि तपस्व्यांचे कल्याण असो।
Verse 28
प्रयुध्यमानेष्वन्येषु सांप्रतं सर्वजंतुषु । विबुधैरर्दिता दैत्याः शेषाः पर्वतमाश्रिताः
इतर सर्व जंतू त्या वेळी युद्धात गुंतले असताना, देवांनी छळलेले उरलेले दैत्य पर्वताचा आश्रय घेऊन बसले।
Verse 29
प्रजग्मुश्च दिशः सर्वाः कातरा रणभीरवः । दैत्यव्यूहे प्रभग्ने च बलो नाम महाबलः
रणगर्जनेने भयभीत व कातर होऊन ते सर्व दिशांना पळाले। दैत्यांचा व्यूह भंग पावताच ‘बल’ नावाचा महाबली वीर उभा राहिला।
Verse 30
अर्दयामास देवांश्च संयम्याग्निसमैः शरैः । तस्य बाणार्दिता देवा बहवो बलदर्पिताः
अग्निसमान प्रज्वलित बाणांनी देवांना आवरून त्याने त्यांना फार छळले। त्याच्या बाणांनी बलगर्वित अनेक देव पीडित व व्याकुळ झाले।
Verse 31
पतिता धरणीपृष्ठे केचिद्भग्ना रणाजिरे । दृष्ट्वा तस्य महत्कर्म दारुणं लोकभीषणम्
काही जण धरणीपृष्ठावर कोसळले, काही रणांगणात भग्न झाले। त्याचे ते महान कर्म—दारुण व लोकभयकारी—पाहून—
Verse 32
शशंसुरृषयो देवास्तत्र शिष्टाः प्रचुक्रुशुः । अथ क्रुद्धो महातेजाश्शतक्रतुररिंदमः
तेथे ऋषी व देवांनी उद्गार काढले आणि शिष्टजनांनी मोठ्याने आक्रोश केला। तेव्हा महातेजस्वी शतक्रतु, अरिंदम इंद्र, क्रुद्ध झाला।
Verse 33
जघान शरसंदोहैर्बलं बलवतां वरम् । सोपि क्रुद्धो बलो युद्धे तथा शक्रं ससंभ्रमः
बाणांच्या वर्षावाने त्याने बलवानांतील श्रेष्ठ ‘बल’ला आघात केला। तेव्हा क्रुद्ध ‘बल’ही युद्धात उग्र आवेशाने शक्र (इंद्र) याच्यावर धावून गेला।
Verse 34
रुधिरेणावसिक्तांगौ प्रसृतेन महाबलौ । तौ यथा माधवे मासि पुष्पितौ किंशुकद्रुमौ
प्रसृत रक्ताने भिजलेले अंग असलेले ते दोघे महाबली माधव मासात फुललेल्या किंशुकवृक्षांसारखे शोभून दिसत होते।
Verse 35
चक्राणि च सहस्राणि शूलानि मुसलानि च । निचखान रणे शक्रे चपले चासुरोत्तमः
रणांगणात त्या असुरोत्तमाने चपळ शक्रावर सहस्र चक्रे, शूले आणि मुसळे यांद्वारे घाव घातले।
Verse 36
तानि चक्राणि शूलानि निचकर्त्त शरोत्तमैः । सुरराट्सहसा भ्रांतो लीलया समरे बली
श्रेष्ठ बाणांनी त्याने ती चक्रे व शूले छेदून पाडली; तरीही समरात बलवान सुरराज सहसा डगमगला—जणू युद्धात ही केवळ लीला असावी।
Verse 37
स च दैत्यो महातेजाः शक्त्या चैव पुरंदरम् । निजघान तदा तूर्णं गजस्थं च स्तनांतरे
तेव्हा त्या महातेजस्वी दैत्याने शक्तीने गजावर बसलेल्या पुरंदराच्या वक्षस्थळी त्वरेने घाव घातला।
Verse 38
तया विनिहतः शक्रः प्रचचाल गजोपरि । लब्धसंज्ञो बलं जिष्णुर्बिभेद दनुजं क्षणात्
तिच्या आघाताने शक्र गजावर डगमगला; मग शुद्धीवर येताच बलवान जिष्णूने क्षणात त्या दनुजाला फाडून टाकले।
Verse 39
रथसंस्थस्य हस्तौ च धनुश्चिच्छेद चेषुणा । चर्मतीक्ष्णं ध्वजं तस्य शरेणैकेन वीरहा
रथावर बसलेल्या त्या वीराचे दोन्ही हात व धनुष्य त्याने बाणांनी छेदिले; आणि एकाच शराने त्याची तीक्ष्ण चर्मढाल व ध्वजही फाडून टाकला—तो वीरहंता।
Verse 40
चतुर्भिर्निशितैर्बाणैर्विव्याध चतुरो हयान् । शरेणैकेन सूतस्य शिरश्चिच्छेद तत्क्षणात्
चार तीक्ष्ण बाणांनी त्याने चारही घोड्यांना भेदले; आणि एकाच शराने तत्क्षणी सारथ्याचे शिर छेदिले।
Verse 41
छिन्नधन्वा हतरथो हताश्वो हतसारथिः । निपत्य मूर्च्छितः पृथ्व्यां मुहूर्तान्मृत्युमाप सः
धनुष्य छिन्न, रथ नष्ट, घोडे मारले आणि सारथीही ठार—असा तो मूर्च्छित होऊन भूमीवर कोसळला; आणि थोड्याच वेळात मृत्युमुखी पडला।
Verse 42
अथ क्रुद्धो महादैत्यो नमुचिः सुरदर्पहा । गदामादाय सहसा स जघान महागजम्
मग देवांचा दर्प नाश करणारा महादैत्य नमुची क्रुद्ध झाला; आणि सहसा गदा उचलून त्याने त्या महागजावर घाव घातला।
Verse 43
यथा मेरुगिरेः शृंगे वज्रपातो भवेद्ध्रुवम् । तथैव च महाशब्दो ह्यभवल्लोमहर्षणः
जसा मेरुगिरीच्या शिखरावर वज्रपात होणे निश्चित, तसाच तेथे एक महान, लोमहर्षक असा शब्द उठला।
Verse 44
प्रहारेणार्दितः पद्मी संचचाल स विह्वलः । रुधिरेणावसिक्तांगो विमुखो वेदनातुरः
प्रहाराने आहत झालेला पद्मी व्याकुळ होऊन डगमगला; रक्ताने भिजलेले अंग घेऊन तो विमुख झाला आणि वेदनेने अत्यंत पीडित झाला।
Verse 45
शतक्रतुं विधावंति शतशोथ सहस्रशः । अर्धचंद्रैक्षुःरप्रैश्च चिच्छेद पाकशासनः
शतक्रतु (इंद्र) शेकडो-हजारो प्रकारे पळू लागला; तेव्हा पाकशासन (इंद्र) ने अर्धचंद्राकार बाणांनी त्याला छिन्नभिन्न केले।
Verse 46
जंतुभिस्तस्य मायाभिरर्दितास्सुरपुंगवाः । भूमौ निपतिताः केचित्केचित्सुप्ता रथोपरि
त्याच्या मायाशक्तींनी आहत झालेले देवश्रेष्ठ गोंधळून गेले; काही भूमीवर कोसळले, तर काही रथावरच झोपून पडले।
Verse 47
दृष्ट्वा तस्य महत्कर्म माधवो विशिखांस्तथा । जंतुभूतान्स चक्रेण चिच्छेद देहलग्नकान्
ते महान कृत्य पाहून माधव (विष्णू) नेही, देहाला चिकटून जिवंतासारखे झालेले ते बाण चक्राने छेदून टाकले।
Verse 48
ततो जिष्णुस्त्रिभिर्बाणैः पातयामास भूतले । पृथिव्यां पतितो दैत्यो मूर्च्छितस्खलितः पुनः
मग जिष्णुने तीन बाणांनी त्याला भूतलावर पाडले; तो दैत्य पृथ्वीवर पडून पुन्हा मूर्छित व डगमगत पडला।
Verse 49
दधार मुद्गरं घोरं शक्रं हंतुं समुद्यतः । ततो जघान मघवा कुलिशेन महासुरम्
तो भयंकर मुद्गर धारण करून शक्र (इंद्र) याचा वध करण्यास उद्यत झाला. तेव्हा मघवा (इंद्र) यांनी वज्राने त्या महासुरास घाव घालून पाडले।
Verse 50
स पपात महीपृष्ठे क्षतवक्षा महाबलः । साधुसाध्विति देवाश्च सिद्धाश्चैव महर्षयः
तो महाबलवान, वक्षस्थळी जखम होऊन, पृथ्वीपृष्ठावर कोसळला. तेव्हा देव, सिद्ध आणि महर्षी ‘साधु, साधु’ असे म्हणत स्तुती करू लागले।
Verse 51
अपूजयंस्तदा शक्रं बहुभिः पुष्पवृष्टिभिः । ततो दैत्यगणाः सर्वे भीतास्तत्र प्रदुद्रुवुः । गीतं गायंति गंधर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणाः
तेव्हा त्यांनी शक्र (इंद्र) यांचे पुष्पवृष्टीने बहुधा पूजन केले. त्यानंतर सर्व दैत्यगण भयभीत होऊन तेथून पळून गेले. गंधर्व गीते गाऊ लागले आणि अप्सरांचे समूह नृत्य करू लागले।
Verse 67
इति श्रीपाद्मपुराणे प्रथमे सृष्टिखंडे बलनमुचिवधोनाम सप्तषष्टितमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणाच्या प्रथम सृष्टिखंडात ‘बल-नमुचिवध’ नामक सत्त्याऐंशी नव्हे, तर सप्तषष्टितम (सडसष्टावा) अध्याय समाप्त झाला।